Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Mánshúk 1942 jyldyń tamyz aıynda Almatyda qurylǵan 100-atqyshtar brıgadasynyń quramynda óz erkimen maıdanǵa attandy. 1943 jyly qazan aıynyń basynda 100-atqyshtar brıgadasy Nevel qalasyn azat etýge tıis boldy. Nevel – Belarýs, Baltyq jaǵalaýy, sondaı-aq Lenıngrad baǵytyndaǵy temir jol toraby boıynda ornalasqan strategııalyq mańyzdy qala bolatyn. Osy shaıqas aldynda 11 qazan kúni Mánshúk anasy Ámınaǵa tómendegishe hat joldady: «Ardaqty anashym! Qazir men aldyńǵy shepte júrmin. Taǵy da hat jaza alam ba bilmeımin, sondyqtan otkrytka salyp otyrmyn. Ázirge densaýlyq jaqsy. Qymbatty anashym, bizden bálkim delegasııa barar bolsa, qalǵan jańalyqty estip bile jatarsyz. Kóp jazýdyń qısyny qazir kelmeıdi. Menen endigi hatty aldaǵy urystardan keıin kútińder. Hatty jıirek jazyńyz. Barlyǵyńyzǵa menen sálem. Men úshin Dınanyń betinen shópildetip súıińiz, al ol Sizdi tyńdaıtyn bolsyn. Hosh, Sizdi qatty qushyp súıemin, qyzyńyz Mánshúk. 11.10. 43 j.». Bul Mánshúktiń anasyna jazǵan sońǵy haty boldy. 15 qazan kúni Nevel qalasy úshin bolǵan urysta ol erlikpen qaza tapty.
Qaharman Mánshúk Mámetovany máńgi este qaldyrýdy kózdep, Nevel qalalyq keńesi atqarý komıtetiniń birinshi májilisinde qalanyń burynǵy Prıamýrskaıa kóshesin pýlemetshi qazaq qyzy Mánshúk Mámetovanyń esimimen ataýǵa sheshim qabyldandy. Bul jóninde jazýshy Á.Nurshaıyqov «Nevel túbinde» atty povesinde: «1943 jyldyń mamyr aıynda, biz qorǵanysta turǵan kezde, brıgada komandıriniń jaýyngerlik jumystar jónindegi orynbasary bolyp, podpolkovnık Ábilqaıyr Baımoldın keldi. Ol óte ultjandy, jigerli, jalyndy azamat edi. Bul azamat kelgennen keıin brıgadada qalǵan azdaǵan qazaq jigitteriniń eńsesi kóterilip qaldy. Ol Máskeýdegi V.I.Lenın atyndaǵy saıası akademııany bitirgen alǵashqy qazaq edi... 100-brıgada Neveldi azat etýge qatysyp, fashısterdi qýǵannan keıin Baımoldın sol qalanyń komendanty bolyp taǵaıyndaldy. Sol urystarda opat bolǵan ataqty pýlemetshi Mánshúk Mámetova men brıgadanyń ataqty mergeni Ybyraıym Súleımenovtiń denesin Baımoldın Nevel qalasynyń ortalyǵyna ákelip qoıǵyzdy. Nevel qalalyq keńesiniń qaýlysyn shyǵartyp, Neveldiń eki kóshesin Mánshúk pen Ybyraıym atyna bergizdi», degen málimet beredi. Jazýshynyń deregine qaraǵanda, 100-atqyshtar brıgadasy I atqyshtar dıvızııasyna aınalǵanda podpolkovnık Á.Baımoldın dıvızııa komandıriniń orynbasary bolyp, polkovnık ataǵyn alady. Osy dıvızııany basqaryp júrgende 1944 jyly 5 qańtarda Kalının maıdanynda qaza tabady. Osy tusta Kalının, Soltústik-Batys, Brıansk, I, II Prıbaltıka, I, II Belorýssııa maıdanyna jáne «Bagratıon» operasııasyna qatysqan ataqty I gvardııalyq shabýyldaýshy avıasııalyq korpýstyń radıobaılanysshysy, Bas Qolbasshy I.Stalınniń 6 márte alǵyshatyna ıe bolǵan jerlesimiz Ǵarıfa Rahmetova: «1943 jyldyń qarasha aıynda, bizdiń korpýs Nevel qalasynan 2-3 shaqyrym jerde turdy. «Otan úshin» atty maıdan gazetinen Nevel qalasyn azat etýge qatysqan 100 jáne 101-shi ulttyq qazaq atqyshtar dıvızııasynyń shabýyly jáne jerlesim Mánshúk Mámetovanyń erligi týraly oqyp bilgen edim. Qasyma bir jaýyngerdi ilestirip, budan bir aı buryn shaıqas bolǵan jerge kelip, qaza bolǵan jaýyngerlerdiń jáne topyraǵy áli keppegen Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetovanyń jerlengen jerin kórdim», dep jazǵan.
Demek ardager Ǵarıfa Rahmetovanyń bul esteligine tereńirek úńilip, oı túıindesek, joǵaryda Á.Nurshaıyqovtyń dereginde aıtylǵan komandır Á.Baımoldınniń batyl sheshimine deıin batyr qyzdyń denesi áýelgi kezde urys dalasynda jerlengen.
Qaharman qazaq kyzynyń jaýyngerlik erligi keńestik mıllıondaǵan jastyń júreginde zor patrıottyq sezim, maqtanysh týǵyzǵanyn aıtyp, Mánshúktiń anasyna jazylǵan hattar osylaısha tolassyz kelip jatty. Jalpy, Ámına anamyzǵa Málik Ǵabdýllın, Ázilhan Nurshaıyqov sııaqty qazaq qaıratkerleriniń de jazǵan hattary belgili. Al alystaǵy amerıkalyq antıfashıst Stıv Garrısonnan kelgen hat týraly birimiz bilsek, birimiz bilmeımiz. Endi maqalamyzdyń arqaýyna aınalyp otyrǵan osy hat jóninde aıtsaq, «Pravda» gazetiniń 1982 jylǵy 26 qazan kúngi (№299) sanynda «Pomnıat Manshýk» atty shaǵyn maqala jarııalanǵan. Maqala avtory A.Ptýshenko Semeı medısına ınstıtýty janynan M.Mámetova atyndaǵy mýzeıdiń jańadan ashylǵandyǵyn jazady. Sondaı-aq ol mýzeıdiń kórme zalyndaǵy qundy jádigerlerdiń arasynda Mánshúktiń anasyna jazǵan hattary jáne onyń anasy Ámına Súleımenovaǵa Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan amerıkalyq antıfashıst sýretshi Stıv Garrısonnyń jazǵan haty da bar ekenin aıtady. Endeshe Stıv Garrısonnyń Ámına Súleımenovaǵa 1977 jyldyń qazan aıynda jazǵan hatynda: «Qurmetti Mámetova hanym, men fashızmge qarsy kúreste Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan ardager retinde maqtanamyn. Qazaq halqynyń qaharman qyzy Mánshúk Mámetovanyń batyrlyǵy amerıkalyqtardyń da júregin tebirentkeni meniń jadymda saqtalyp qaldy. Qazaqstan týraly eshbir málimeti joq meniń balalarym men jas amerıkalyqtar úshin qazaq qyzynyń erligi týraly jazylǵan maıdan gazetiniń qıyndysyn ózimmen birge saqtap, elge alyp keldim. Arada kóp ýakyt ótse de, sol soǵys jyldarynan bastalǵan armanym – jas qyz Mánshúktiń beınesin freskaǵa túsirýge bel baıladym. Osylaısha, meniń kóp jylǵy jan tolǵanystarymnyń nátıjesi freskaǵa túsirilgen Sizdiń qyzyńyzdyń, ıaǵnı Shyǵystyń batyr qyzynyń, beınesi bolmaq. Bul tárbıelik máni zor shyǵarma bolatynyna senimdimin, óıtkeni búgingi jas amerıkalyqtar qazaq dalasynda týyp, Reseı jeri úshin erlikpen qaza tapqan batyr qyzdyń beınesi arqyly Otan úshin erlik kórsetýdiń úlgi-ónegesin tanyp biledi. Demek Sizden Mánshúktiń maıdannan jazǵan bir hatymen birge sýretin jiberýińizdi ótinemin», dep baıandalǵan. Osy oraıda ǵalym G.Nurbekova 1988 jyly jarııalanǵan «Jenshıny Kazahstana – frontý» atty monografııalyq eńbeginde joǵaryda aıtylǵan, «Pravda» gazetine silteme jasaı otyryp, Semeı medısına ınstıtýtynyń M.Mámetova mýzeıinde sýretshi S.Garrısonnyń haty saqtalǵanyn jazǵan (Nýrbekova G.D. Jenshıny Kazahstana frontý. – Alma-Ata: Kazahstan. 1988. 22-bet.). Osy derek boıynsha, endi biz Semeı medısınalyq ýnıversıtetiniń janyndaǵy Keńes Odaǵynyń Batyry M.Mámetova jáne ýnıversıtet tarıhy mýzeıiniń dırektory Sandýǵash Quttybaevaǵa habarlasqanymyzda, ókinishke qaraı, amerıkalyq sýretshiniń haty mýzeı qorynda saqtalmaǵandyǵyn jetkizdi, biraq joǵaryda aıtylǵan A.Ptýshenkonyń sýretshi Stıv Garrıson týraly málimetter surastyryp, 1986 jyly 19 sáýir kúni «Brıtan-Keńes dostyǵy» jýrnalynyń redaktory, K.Marks atyndaǵy London kitaphanasynyń jetekshisi A.F.Rodshteınǵa jazǵan myna tómendegi hatty jiberdi. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin hat mazmunyn tolyq kúıinde bergendi jón sanadyq. «Qymbatty Andreı Fedorovıch! Sizdiń 1986 jyldyń 8 naýryz kúni jazǵan hatyńyz úshin úlken alǵysymyzdy bildiremiz. Márııam Hakimjanovanyń «Mánshúk» poemasynyń kóshirmesin qaıta basyp jazý qareketimen júrip, Sizge jaýap hatty keshigip jazyp otyrǵanymyz úshin keshirim ótinemiz. Bul poemany Sizge mindetti túrde jiberetin bolamyz. Sizdiń qajyrly eńbegińizdiń nátıjesinde «Brıtan-Keńes dostyǵy» jýrnalynyń sáýir aıyndaǵy sanynda jarııalanatyn «Mánshúktiń juldyzdy sáti» atty kitaby jónindegi maqalany asyǵa kútemiz. Bul habar kitap týraly pikir jazǵan A.I.Halımýldınany da qýantatyn boldy. Sizdiń Almaty qalasynda turatyn jerlesimiz Ámirjanovamen tanystyǵyńyz bizdi qýantady. Biz ol kisige hat jazyp, Sizben kezdesken London sapary týraly bilmekpiz... Sizge Mánshúktiń 1985 jyly 1 sáýirde qaza bolǵan anasy Ámına Súleımenovanyń týysqandaryna jazylǵan qazanama jarııalanǵan, «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 1985 jylǵy № 5 sanyn jibergeli otyrmyz, Qymbatty Andreı Fedorovıch! 1977 jyly amerıkalyq antıfashıst sýretshi Stıv Garrısonnyń Mánshúk Mámetovanyń beınesin freskaǵa salýdy uıǵarǵanyn aıtyp, Ámına Súleımenovaǵa Mánshúktiń hatymen birge sýretin surap hat jazǵany belgili. О́kinishke qaraı, bizdiń osy amerıkalyq sýretshi týraly izdenisimiz nátıjesin bermeı keledi..
Sizden úlken ótinish, amerıkalyq sýretshi Stıv Garrısson týraly jáne onyń qazaqtyń batyr qyzynyń beınesi salynǵan freskasy jónindegi izdenis jumysymyzǵa ózińizdiń qandaı aqyl-keńesińizdi aıtar edińiz. Keńes Odaǵynyń Batyry M.Mámetova atyndaǵy mýzeı keńesiniń tóraǵasy dosent A.L. Ptýshenko. Semeı qalasy. 19 sáýir 1986 jyl.».
Demek ǵalym A.L.Ptýshenkonyń bul izdenisin jalǵastyrýdy jón sanaımyz. О́ıtkeni bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qazaq halqynyń ulttyq minezi men qasıetin álem halqyna pash etken qaharman qyz Mánshúk Mámetova men Shyǵystyń batyr qyzynyń erligine tánti bolǵan amerıkalyq antıfashıst sýretshi Stıv Garrısonǵa Táýelsiz Qazaq eliniń qurmetin arttyra túseri haq. Uly tulǵalardy ulyqtap, ulttyq rýhty jańǵyrtý – tarıhı sanany serpiltýdiń basty dınamıkasy.
Baqtyly BORANBAEVA,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
