Júz jylǵa sozylǵan qýǵyn

Jınalǵan jurt saılaýdyń qorytyn­dy­syna kóńilderi tolmaı, ishteı tynǵan­men, Aqtastaı iri qımyldy aǵasyna súıen­­di me, Baıtursyn ortadaǵy on eki qa­­nat­ty aq úıden mań-mań basyp shyǵyp, sulý kúreń atqa minip, ýezd ortalyǵyna qaı­týǵa bet alǵan ýezd bastyǵy polkovnık Iаkovlevke sóz aıtýǵa bekinip, kúreń attyń jolyn tosa bergen. Ýezd bastyǵynyń eki jaǵynda qaıqy qylysh taǵynǵan kazaktar Baıtursynǵa qaraı umtyla bergen. Soǵan qaramastan Baıtursyn ýezd bastyǵyna: «Biz saılaý qorytyndysyna narazymyz!» dep aıtyp saldy. Iаkovlev qasyndaǵylarǵa «Qalaǵa aparyp, qamańdar, mynany!» dep buıryq bergen. Kazaktar Baıtursynǵa umtyla bergeni sol edi, úlgermedi, ol qo­lyndaǵy shybyrtqymen Iаkovlevti tar­typ jibergende, shybyrtqynyń ushy moı­nyna oralyp, ýezd bastyǵy atynan jerge murttaı ushyp tústi. 1868 jyly orys patshasynyń ýkazymen Qazaq jerin aı­maq­tar men oblystarǵa bólip basqarý engizilip, Batys Sibir aımaǵy, Torǵaı, Syrdarııa, Túrkistan, Jetisý oblystaryna bólindi. Ol júıe boıynsha Torǵaı oblysynyń ortalyǵy − Orynborda, ýezd ortalyǵy Torǵaıda boldy.

Qazaq jerinde otarlyq aı­maqtyq bas­qarý júıesi júzege asqan on jeti jyl ishinde «Orystyń ýezd basqaryp otyrǵan polkovnık bastyǵyn urǵan eken» degendeı erek oqıǵa Torǵaıdan basqa jerde bolyp kórgen emes.

Bul oqıǵa bylaı bolǵan. Ol kezde Aq­qum, Aqkól aýyldary Tosyn bolysyna qaraıdy. Solaı bolsa da Aqqum men Aqkóldi qystaıtyn Úmbeteı urpaqtary jaz jaılaýyn Naýryzym mańynda ótki­zedi. Shoshaqtan Aqtas, Baıtursyn, Da­nııar, Erǵazy, Ermaǵanbet atty bes bala taraıdy. Shoshaq urpaqtarynan basqa Tańbaıdan taraıtyn úmbeteıler de Tosyn bolysyn uzaq bılep kele jatqan Shegen urpaqtaryna kóńilderi tolmaıtyn. Qyrsyq shalǵanda, Shoshaq balalary bıyl jaılaýdan keshteý oralyp, Qarǵaly tusyndaǵy Torǵaı ózeniniń taıaz jerinen maldaryn baıaý ótkizip jatqan. Sondyqtan Aqtas, Baıtursyn, Danııar Qarǵaly basyna qos tigip, maldarynyń túgel ózennen ótýin kútip otyrǵan. Tosyn bolysy Shoshaq balalarynyń Qarǵalyda eki-úsh kún kidirgenine narazy bolyp, ýezd bastyǵyna aryz aıtady. Sodan ýezd basty­ǵy Iаkovlev Qarǵalyǵa onshaqty qarýly kazak soldatymen kelip, Aqtasqa aı­ǵaı­lap, «Qostaryńdy jyǵyp, ózenniń arǵy betine, elderińe kóshińder» deıdi. Aqtas – Shoshaqtyń úlkeni elge syıly aǵa­sy. Onyń qasynda turǵan Danııar ýezd bastyǵynyń aǵasyna aıǵaılaǵanyna namystanyp, qolyndaǵy shybyrtqymen Iаkovlevti tartyp jiberedi. Shybyrtqyǵa oralǵan Iаkovlev attan murttaı ushyp túsedi. Sodan ýezd bastyǵy Iаkovlevti urǵany úshin Aqtastyń, Baıtursynnyń, Sabalaqtyń qoldaryna kisen salynyp, sol kúni túrmege aıdaldy. Iаkovlevtiń qatań talabymen Shoshaq balalarynyń mal-múlki túgel tárkilenip, maldaryn Torǵaıǵa aıdady. Shoshaqtyń basqa balalary Erǵazy men Ermaǵambet osy oqıǵa kezinde atqan oqtan jaraly bolǵandyqtan, tutqyndalýdan aman qaldy.

Biraq sotqa deıingi tergeýshilerdiń Aq­tas pen Baıtursynǵa kórsetpegen qor­ly­ǵy joq, olardy uryp, sabaıdy. Oǵan tutqyndaǵy úsh azamat shydamdyq tanytady. Kóp uzamaı ýezd soty Aqtas, Baı­tursyn, Sabalaqty on bes jyl Sibir katorgasyna aıdaýǵa sheshim shyǵardy.

«Tutqyndardy Sibirge aıdaıdy» degen kúni Aqkól men Aqqumnan kelgen aǵaıyn­dar ýezd ortalyǵyndaǵy «buryn bolmaǵan qyzyqty» kórý úshin qyzyl túrmeniń shyǵa berisine jınalǵan. Sáske aýa qylyshty kazaktar jınaldy da túrme esigi ashylyp, odan kisendeýli saqal-murty ósken úsh tutqyn shyqty. Áýeli Aqtastyń báıbishesi Úbijan kúńirenip, kúıeýimen kóristi. Odan keıin jolyn kútip turǵan Ahmettiń anasy Kúńshe Baıtursyndy eńirep, jyr aıtyp kóristi. Basqa aǵaıyndar da shýlap, jylap jatyr. Kazaktardyń starshınasy jınalǵan jurtqa aıǵaılap, qamshy siltep, aıbar kórsetti. Olar tutqyndardy jedel túıe jegilgen arbaǵa otyrǵyzdy. Ekinshi arbada tutqyndardy baqylaıtyn soldattar otyrǵan. Aqtastyń báıbishesi Úbijan ýezd ákimshiliginen katorgaǵa kúıeýi Aq­tas­pen birge barýǵa ulyqsat qaǵaz alǵan. Úbijan arbaǵa tutqyndarmen birge otyrdy. Jylap qoshtasý óte aýyr boldy. Búkil Torǵaı titirkenip ketkendeı boldy. Shoshaqtyń úlkeni Aqtas Erǵazy inisine «Bizge sot kezinde oryssha aýdaryp otyratyn adam bolmaı, sodan qorlyq kórdik, Sen meniń kenje ulym Spandııardy oryssha oqýǵa ber» dep amanat etedi. Erǵazy aǵasyna amanatyn oryndaýǵa ýáde beredi.

 Qylysh asynǵan kazaktar qorshaǵan úsh tutqyn jáne Úbijan otyrǵan arba Qostanaı jolyna túsip, qaıǵyly adamdardan tez alystaǵysy kelgendeı, túıeler dańǵyl jolǵa túsip jortyp barady...

Aqtas, Baıtursyn aıdalǵannan keıin birer aı ótkende «Sabalaq (Danııar) jolda qaıtys boldy» degen qaraly habar kelip, aýylda qalǵan Aqtastyń týystary bul aýyr qaıǵyny moıyndarymen kóterip aldy.

Kúzde Erǵazy Aqtastyń amanatyn oryn­­damaq bolyp, Spandııardy «Tor­ǵaıda­ǵy orys mektebine túsesiń» dep úgitteıdi. Orystardyń kórsetken qor­lyǵyn kózimen kórgen Spandııar Torǵaıǵa barýdan bas tar­tady. Erǵazynyń inisi Ermaǵanbet te oqýdan bas tartady. Sosyn Erǵazy Ah­­­met­ke biraz aqyl aıtyp, Torǵaıdaǵy eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesine beredi.  Ahmet qaısar minezdi edi, kitap­hanadan shyqpaıtyn, oqýdan bas almaıtyn oqýshy boldy. Oqýdyń ekinshi jylynda orysshany erkin meńgerip ketti. Ahmet osy ýchılısheniń ınternatynda jatyp, tórt jyl oqydy. Anasyn saǵynǵanmen, kedeıliktiń aýyrlyǵyn bas­tan keship jatqan týystarynyń kózine túskisi kelmeı, tórt jyldy ınternattyń qara nanyn jep, oqýyn taýysty.

Ahań 1891 jyly Torǵaı­daǵy orys-qazaq ýchılıshesin jaqsy aıaqtap, Oryn­bordaǵy muǵalimder daıarlaıtyn mektepke túsken bolatyn. Ony 1895 jyly oıdaǵydaı bitirip, Áýlıekólde birer jyl ustazdyq qyzmette bolyp, tájirıbe jınady.

Ult ustazynyń ákesi men aǵasy Sibir­degi aıdaýdan 1902 jyly, ıaǵnı elge on je­ti jyldan keıin oraldy. Atajurtta otyr­ǵan Shoshaq áýleti qaıtadan abyroı-bedel­ge ıe bolyp, tirshilikteri jóndele bastady.

Ahańnyń ákesi aıdaýdan oralǵannan keıin jeti jyldan soń, ıaǵnı, 1909 jyly alpys alty jasynda ómirden ozsa, anasy Kúńshe 1919 jyly ómirden ótken eken. Kúńshe qasıetti, áýlıe adam boldy desek te bolady. Ákesi Baıtursynnyń aǵasy Aqtas 1920 jyly qaıtys bolypty. A.Baıtursynuly I.Krylovtyń mysaldaryn HH ǵasyrdyń bas kezinen aýdara ­bastap, osy eńbegi 1909 jyly «Qyryq mysal» degen atpen jaryq kórdi. Sol jyly Mirjaqyp Dýlatovtyń da «Oıan, qazaq!» atty jyr jınaǵy basylyp shyqty. «Oıan, qazaq!» pen «Qyryq mysaldyń» sol kez­degi qazaqqa áseri mol boldy.

1904 jyly A.Baıtursynuly Omby­daǵy Torǵaı oblysy oqý isteri jónindegi ınspektory Alektorovty izdep barǵan. Oǵan mektepterde qazaq balalaryn hrıs­­­­tıan dinine kirgizýdi doǵarýdy, mu­syl­­­mansha oqytatyn qazaq klastaryn ashý máselelerin aıtqan bolatyn. Bi­raq mıssıonerlik qyzmet atqaryp júr­gen Alektorov A.Baıtursynulynyń kóter­gen máselelerine kóńil bólmedi. Reseı otarshylarynyń qazaq jerinde mektep ashqandaǵy maqsattary, olardy hrıs­tıan dinine kóptep tartý ekenin Ahań sodan túsingen.

Sol kúnnen bastap Alash ardaqtysy aǵartý isinde jańa baǵyt ákelý úshin ǵylymı baǵytta zertteý jumysyna belsene kiristi.

Ombyda júrgende Ahańdy Mirjaqyp Dýlatov izdep kelgen. Jalyndap turǵan aqyn jigitke Ahmet qatty yrza bolyp, ekeýi dostasyp, el úshin bir maqsatta qyzmet etýge belsene kirisip ketti. Sodan ekeýi muǵalimdikti Semeı oblysynda jalǵastyrdy.

Sóıtip júrgende Reseıde 1905 jyly revolıýsııa bolyp, odan ile demokratııalyq keıbir keńdikterge jol ashqan patsha­nyń deklarasııasy shyqqan. 1905 jylǵy Re­seıdegi revolıýsııalyq kóterilis qazaq­tyń oqyǵandarynyń arasynda bir úmit otyn jalǵady.

Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatov Semeıden qazaqtyń qamyn, keleshegin oılaıtyn oqyǵan ozyq oıly azamattarmen tanysty. Sonyń biri zań salasynda qyzmet isteıtin zańger Jaqyp Aqbaev edi. Álıhan Bókeıhanov Ombyda júrse de, Ahańmen, Mirjaqyppen habarlasyp turatyn. Patshaǵa qazaq máselesin kóterip, aımaqtyq bılikke petısııa jazý ıdeıasyn kótergen sol kisi. On eki myń­daı adam qol qoıǵan áıgili petısııa ja­zy­­lyp, Ombydaǵy Á.Bókeıhanovqa jet­ki­­zilgen. Ol patshanyń, Ishki ister mı­nıs­­trligine jáne aımaqtyq gýbernator atyna jazylǵan edi. Semeı ýeziniń jan­darmerııasynyń bastyǵy Osovskııdiń gýbernatorǵa jetkizgen derekteri boıyn­sha Á.Bókeıhanov bul petısııany poshta arqyly Peterborǵa jibergen. Sodan keıin, Semeı ýeziniń tyńshylary petısııa jazǵandardy izdep, «kúdikti» dep, A.Baıtursynulynyń, M.Dýlatovtyń, J.Aqbaevtyń jáne basqa birneshe adam­nyń artynan ańdyǵan. Sodan keıin al­ǵash 1907 jyly A.Baıtursynov, J.Aq­baev jáne taǵy birer adamdy az ýaqyt­qa qamaýǵa alǵan. Tyńshylardyń Dala gýber­natoryna jetkizýi boıynsha «Qar­qara­ly petısııasynyń» teksin jazǵan J.Aqbaev» delingen. Sodan sol jyly sot bolyp, zań­­ger Jaqyp Aqbaev Jetisýǵa jer aýdarylǵan.

Semeı ýeziniń jandarmerııasy turaq­ty ańdýda bolǵan Ahańdy 1909 jyly
1 shildede «separatıstik úgit-nasıhat júr­gizdi» dep taǵy túrmege qamaǵan. Ju­baıy Bádrısafa Dala gýbernatorynan kómek kóre almaǵasyn, Reseı Dýmasynyń depýtattaryna Ahmet Baıtursynulynyń hal-jaǵdaıyn aıtyp aryz jazǵan. Re­seı Dýmasynyń depýtaty Bádrısafa Muhamedsalyqqyzynyń aryzyna nazar aýdaryp, Ishki ister mınıstrine osy isti «qysqartý» týraly usynys jasaıdy. 1910 jyly Semeı ýezdik soty ult qaı­ratkeriniń isin qarap, ony 16 jylǵa jer aýdarý týraly úkim shyǵarǵan.

«Qarqaraly isin» tergeýshiler tergeý­di bes jylǵa sozǵan. Sońynda 1910 jy­ly «osy iske qatysy bar» dep taýyp Á.Bó­keıhanov pen M.Dýlatovty túrmege jap­qan. Olar bir jyldaı túrmede otyryp shyq­qan. M.Dýlatov odan shyqqan soń, jan­darmerııadan tasada bolý úshin Túrkis­tanǵa ketti. Dostar tapty sol jerden. 1913 jyly M.Dýlatov Orynborǵa ke­ter­­de sol dostary biraz aqsha jınap bergen.

Sol aqshamen Mirjaqyp Dýlatov bir­den A.Baıtursynulyna keledi. О́ıtkeni ekeýiniń de armany qazaqsha gazet shyǵarý edi. Mirjaqyptyń qarjysyna Qazan medresesinde oqyp júrgen oqýshylar da aqsha qosady. Sóıtip, Ahań men Mirjaqyp shaǵyn tıpografııa satyp alady. Ahań Qazan qalasynda ózi arab álipbıi negizinde jasaǵan álipbıindegi jıyrma segiz áriptiń uıasyn Qazanda temirden quıdyrady. Gazet shyǵatyn qaǵaz satyp alady, tıpografııa turatyn úı jaldaıdy. Sóıtip, biraz uıymdastyrý jumystarynan keıin, 1913 jyly 1-shi aqpanda Orynborda «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi. Bul qazaq eliniń keleshegi úshin jasaǵan óte mańyzdy qadam boldy. Gazette sol kez­de­ri qazaq basynda sheshilmeı júrgen basty máselelerdiń bári jazyldy. Jerdi qazaqqa bólý, jerdi zemstvoǵa qaratý, qa­zaq klastaryn ashý men álipbımen oqytý, sottarda prısıajnyılardyń bolýy, qa­zaq­tardy jer aýdarýdy toqtatý, orys qarashekpendilerin qazaq jeriniń shuraı­ly jerlerine qonystandyrýdy toqtatý degen sııaqty ózekti máselelerdi kóterip otyrýmen birge «qazaq qalaı el bo­lady» degen tárizdi keleshek qazaq memle­kettigine qatysty oılarǵa túrtki bolǵan.

Jergilikti úkimet «Qazaq» gazetinde jazylǵan osyndaı máselelerdi «separa­tıstik» dep tanyp, 1914 jyly gazettiń bas redaktory A.Baıtursynulyn tutqyn­daǵan. Shamaly ýaqyt ótkennen keıin el­diń qoldaýymen Ahańdy 3000 som (ol kezde bul óte kóp aqsha) tólep túrmeden bosatqan. О́z ǵumyryndaǵy eń úlken zorlyq, eń úlken qorlyq biraz jyldan keıin Keńes ókimeti tusynda bolatynyn Ahań ol kezde sezbedi.

1913 jyldan 1929 jylǵa deıingi ara­lyqta ult ustazynyń týǵan eliniń kele­shegi úshin atqarǵan qyzmeti orasan. Qazaq álipbıi men birneshe oqý quraldaryn, metodıkalyq oqýlyqtar men qazaq termınologııasyn qalyptastyrdy. «Qazaq» gazetindegi maqalalardyń kóbin osy Ahań men Jaqań (M.Dýlatov) jazǵan. Gazet­­ke kelgen maqalalardy túzetip, óń­dep qaıta jazyp shyǵýdyń ózi qansha ju­mys?! A.Baıtursynuly ne istese de, ul­ty­­nyń keleshegi úshin istedi. 1923 jyly Ahań­nyń mereıtoıynda Úkimet múshesi Sáken Seıfýllınniń «Qazaqtyń basqa oqyǵandary shen izdep qyzmet qylyp júrgende, sol zamanda A.Baıtursynov qazaq halqynyń qamyn oılaǵan jalǵyz kisi edi» degen sebebi sol.

A.Baıtursynov 1917 jyly Reseıde Aqpan tóńkerisi bolǵannan keıin, Qazaq sezin shaqyryp, Alash partııasyn qurý týraly ıdeıa kótergenderdiń biri. 1917 jyly sáýirde Orynborda Jalpy Qazaq sezi bolyp, onda «Alash» partııasy men Alash orda quryldy. «Alash» partııasynyń baǵdarlamasyn jazǵandardyń biri – Ahań. Bul partııa baǵdarlamasy qarasha aıyn­da «Qazaq» gazetinde jarııalandy. «Alash» partııasy Ýaqytsha úkimetten Qazaq avtonomııasyn alýdan úmittengen bolatyn Biraq kúzde Reseıde Qazan tóń­kerisi bolyp, ókimet bolshevıkterdiń qolyna ótken. A.Baıtursynuly qazaq av­to­­­nomııasyn osy Keńes ókimetinen alý­­ǵa bel býady. 1919 jyly naýryzda Á.Jan­­geldın bastaǵan on bir adammen birge A.Baıtursynov Máskeýge baryp, Le­nınmen jáne Ult isteri jónin­degi komıs­sar Stalınmen Qazaq avtonomııa­syn qurý týraly kelissózdi týra tórt aı boıy, ıaǵnı shilde aıyna deıin júr­gi­zedi. Aqyry, Lenın men Stalın A.Baı­tur­synulynyń tórt aı ishinde jarys­sózderde aıtqan máselelerimen kelisip, Qyrǵyz avtonomııasyn qurý týraly she­shim shyǵarady. Sol Qazaq avtonomııasyn qurý komıssııasynyń múshesi bolyp taǵaıyndalǵan A.Baıtursynuly Qazaq avtonomııasynyń shekarasyn, respýblıka statýsynyń jobalaryn jazýmen aınalysady. Sonyń negizinde 1920 jyly Ahań kórsetken terrıtorııalar negizinde Qazaq (Qyrǵyz) avtonomııasynyń qurylǵany týraly Jarlyqqa Lenın qol qoıady.

Ahmet Baıtursynuly sonymen birge osy ýaqytta Alash qaıratkerlerine ke­shirim jasaý týraly Keńes bıligine óti­nish jazyp, ol qabyl bolyp, Alash arys­tary qysqa ýaqytqa bolsa da, Keńes óki­metiniń túrli salalarynda qyzmet isteýge múmkindik aldy.

Keńes ókimeti tusyndaǵy qýǵyn pat­sha­lyq ımperııa kezindegi qýǵynnan asyp túsip, qandy qyrǵynǵa jalǵasty. Golo­shekın Qazaqstandaǵy ókimet basyna kelgennen keıin naǵyz alasapyran bas­taldy. Baılar dep atalǵandardyń mal múl­ki tárkilenip, ózderi otbasymen jer aýdaryldy. Sosyn Alash qaıratkerlerin túrmege jaba bastady. M.Dýlatov, Á.Bó­keı­hanov, A.Baıtursynuly 1929 jyly tutqyndalyp, túrmege jabyldy. Ahmet Baıtursynuly Býtyrka túrmesinde úsh jyl otyryp, sodan soń Arhangelskige uzaq jylǵa katorgaǵa aıdaldy.

Ahmet Baıtursynuly tutqyndal­ǵanda onyń týystaryn da qýǵyndaý bas­tal­ǵan edi. Ahańnyń inisi Máshen qajyny da NKVD tutqyndap, odan soń tipti habarsyz joǵalyp ketken. Sodan kóp uzamaı, Ahańnyń aǵasy Kákishtiń Aýmat pen Qazıhan degen eki balasyn aýdan mılı­sııasy men belsendileri Aqkóldiń jaǵasynda qýyp júrip, sabap, qorlap óltirgen.

Ahań ustalǵannan keıin Alma­tyda qalǵan jary Bádrısafa Muhamedsadyq­qyzy jazýshy Gor­kıı­diń áıeli Pesh­kovaǵa hat jazyp, «A.Baıtursynovqa kómek­te­sýin» ótingen. Sol kezde «Krasnyı krest» degen mekemede qyzmet istep júr­gen Pesh­­kova A.Baıtursynulyna ara tús­ken. Sodan keıin ǵana A.Baıtursynov 1934 jyly Arhangelskiden Almatyǵa kelgen. Biraq esh mekeme Ahańdy qyzmetke qa­byl­damaǵan. Tek bir orys dárigeriniń qam­qorlyǵyna iligip, sanıtar bolyp jumys istegen.

A. Baıtursynulyn NKVD 1937 jyly kúzde qaıta tutqyndaǵan. Bir apta ótpeı, Ahańnyń qaryndasy Kátezdiń kúıeýi Rústemdi de (Ábdiǵapar hannyń balasy) qamaǵan. Onyń úıinen Ahańnyń «Má­denıet tarıhy» degen kitabyn taýyp, ter­geýshi alyp ketipti. Rústemge sosyn «Mem­leketke qaýipti adamnyń kitabyn jasyr­ǵan» dep aıyp taǵyp, atý jazasyna kesipti.

Ahań úshin bul joly ( 1937 jyly) Qa­lı degen aǵasynyń balasy Ámirdi NKVD túrmege jaýyp, ony da atyp jiberipti.

Al Ahańnyń aýrý haldegi zaıyby Bá­­­drı­safany asyrap alǵan qyzy Sholpanmen Tom qalasyna aıdap jibergen. Sodan Bádrısafa Muhammedsadyqqyzy 1941 jyly oralyp, Qostanaıdaǵy Ámirdiń balasy Nazardyń úıin izdep taýyp alady. Olardyń kórgen kúni nashar eken, sodan Bádrısafa Qostanaı janyndaǵy Qarttar úıinen pana taýyp, sol jerde kóp uzamaı ómirden ótedi.

Aqtastyń balasy Sháımerden Qos­tanaı jaqtaǵy orystardyń arasyna kirip ketip, sodan NKVD-niń qýǵynynan aman qalǵan.

Bar ǵumyryn ultynyń muratyna sarp etken memleket qaıratkeri, birneshe ǵylymnyń negizin qalaǵan ǵalym, aqyn, pýblısıst Ahmet Baıtursynuly 1937 jyly NKVD úshtiginiń sheshimimen qarasha aıynda atylyp ketti. Sóıtip, týra 66 jasynda qandy qol­dylardyń oǵy­nan ómiri qıyldy.

Áńgimemizdi Shoshaq balary Aqtas, Baı­tursyn, Sabalaqtyń oıazdy uryp uzaq jylǵa katorgaǵa aıdalǵanynan bastap edim. Qazaqtyń batyr tulǵalarynyń bul isi orys otarshyldyǵyna qarsy kórset­ken qaıraty edi. Solaı bola tursa da patsha­lyq ımperııa qulaǵannan keıin, bul er azamattardy aqtaý týraly sóz qoz­­ǵalmady. Keńes bıligi tusynda da solaı boldy. Solaı bolsa da biz Ahań­nyń aǵalary, ákesi otarshyl, ádiletsiz qoǵam­ǵa qarsy aıbat tanytqany úshin ǵana aıyp­talǵandaryn, aıdaýda bolǵandaryn ishteı sezemiz.

Keńes ıdeologııasy Alash qaıratker­lerin, onyń ishinde Ahmet Baıtursynuly tárizdi uly qaıratkerdi tuqymymen qur­typ jiberýdi oılastyrǵan edi. 1937 jy­ly NKVD Ahańnan basqa, tórt týysyn atyp, uryp óltirgen, ekeýin Tom qalasyna jer aıdaǵan. Biraq osy atalǵan kisiler NKVD-nyń kinásinen qaza tapsa da, aqtalmady. Tek 1988 jyly osy kisilerdiń ishinen Odaq boıyn­sha aqtalǵany − Ahmet Baıtur­synuly.

1988 jylǵa deıin Ahańnyń atyn ataý qylmys sanalyp keldi. Sonda, ádildikti talap etkeni úshin sottalyp ketken 1885 jyl­­­­dy qosyp sanaǵanda, Shoshaq balalary 103 jyl jazyqsyz «aıypty» bolyp kelgen eken. Sekseninshi jylǵa deıin «Ahań­nyń sózin, óleńin, ánin aıtqany» úshin sot­ta­lyp, qyzmetinen qýylǵan adamdar bol­dy. Ahmet Baıtursynulynyń qandaı deń­geı­de qýǵynda bolǵanyn sodan bile berińiz.

Jumat Ánesuly, aqyn, jazýshy,

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi