«Joq, ol umytylmaıdy!»

«Otamaly». Bul – aqtóbelik talantty jazýshy Tobyq Jarmaǵambetovtyń baspa betin kórgen tuńǵysh týyndysy. Qalam siltesine qaraǵanda, onyń kitapqa shyqpaǵan kórkem dúnıeleri oblystyq gazette jarııalanýy ábden múmkin. Sóz etkeli otyrǵan «Otama­­ly­syn», shatas­tyrmasam, mektepte júr­genimde «Juldyz» jýrnalynan oqy­ǵan sııaqtymyn. Biledi-aý degen ár-árkimnen surastyrǵanymda kóbi ekiushty dúdámal pikirlerin bildirgen. «Gazet-jýrnaldardyń birinde jarııalanǵan bolýy kerek...». Al eń aqıqaty budan elý jyl buryn «Tańǵy shyq» jınaǵynan oqyǵam. Balań shaqtaǵy áserimdi maıyn tamyzyp, mańaıymdaǵy synyptas dostarym men kórshi-qolańnyń ózime teteles qara sıraqtaryna qos janarym botalap turyp shertip bergenim emis-emis esimde... Sodan beri osy ańyz-áńgimeniń uzyn-yrǵasy qansha márte qaıtalanyp aıtyldy deseıshi. Onyń da sebebi bar. Ádettegi qazaqshylyq ásirelikke basyp myń márte, júz márte demeı-aq qoıaıyn, áıteýir jyl saıyn kóktemniń sońyna taman súr qar suıylyp, jer jalańashtana aınalyp soǵar alaı-dúleı yzǵarly boran kezinde eske túsiretinim anyq. О́ıtkeni, tabıǵat-qudiret eshqashan qatelespeıdi, óz amal-áreketinen jańylmaıdy da. Taban astynan, tutqıyldan tóngen synaq saǵatynyń salmaǵy men sabaǵyn ólshep-eksheý múmkin de emes. Ǵajaby sol, osynaý surapyl sáttiń sýretin sıqyr sózben syzǵan Tobyqtyń áńgimesin beıjaı oqı almaısyń. Shamyrqana shıyrshyq ata bastalǵan hıkaıa birden baýrap ala jóneledi. Ál­qıssasyna úńilgen mezette-aq oqıǵa ishine súńgip ketkenińdi ańǵarmaısyń, aza boıyń titirep, saı súıegiń syrqyraıdy. «...Qaptaı jaýǵan qar qıyrshyqtarynyń árqaısysynda osy ańyzdyń muz bop qatqan túıirshikteri ushyp júredi. Sol kezde ańyzdyń álsirep jetken zar-sheri keń dalany kóktemgi tumandaı búrkep ketedi. Bul muń birese jazyqqa jaıylyp, birese bultqa sińedi. Bıik quzdyń basynan jel bolyp qulap, saı-salaǵa tyǵylady. О́zen betinde shyny tolqyn bolyp oınaıdy. Jer ústi, aspan asty júrek zaryna tolyp, tóbelerdiń baýraıyn qaıǵy sharbysy qorǵap alady». Ańyzdan arna tartqan shyp-shymyr áńgimeniń kótergen júgi zilmaýyr. Jelmen birge jetken sher qulazyǵan qazaq dalasynyń tarıh qatparlaryna aınalǵan kóne keskinin kózińe kólbeńdetedi. «Ár tóbeniń baýraıynda tilin jalańdatyp jut jortady. Ár tóbeniń ar jaǵynan sýyrylyp shyǵyp, boran yshqynatyn. Ár tóbeniń astynda qasqyr jatatyn. Sol kóp tóbelerdiń biriniń baýraıynda Otamaly degen qoıshy ómir súrgen eken». Minekı, tragedııaly áńgimeniń bas geroıy – osy Otamaly qoıshy. Búkil ǵumyryn baıdyń esiginde, qoıdyń sońynda ótkizgen talaısyz jannyń aıa­nyshty halin ózek etken shaǵyn shy­ǵar­manyń megzer oıy tuńǵıyq. Jalǵyzdyq – Otamalyǵa taǵdyr teligen syı. Qarshadaıynan ata-anasynan aıyrylyp, tuldyr kún keshken onyń óksikti ómiri taýqymetke toly edi. Týys-baýyrdy kórmedi, jaqyn-jýyqtyń jyly alaqanyn sezbedi, jar qushyp, bala súımedi. Baspanasy baı úıiniń irgesindegi shoshaıǵan jyrtyq lashyq. Onda úsh sıraqty oshaqtan basqa ilip alar eshteńe de joq. Ony músirkeıtin, ony túsinetin tek qos maqulyq – qasyndaǵy ıti men kóktegi qarlyǵash qana. Sýyq túse qımaı-qımaı qoshtasqan qarlyǵashy ázirge kórinbeıdi. Syńar serigi ekeýi uzaq qysty áne-mine shyǵaryp salmaq. Taqııa tóbelerdiń, jolbarys jondy jotalardyń jalańashtanyp, tipti kúngeı betteriniń kógerińki reń ala bastaǵany baıqalady. Sál shydasa, táıiri nemene bes kún de óte shyǵar. Bel bosap, aıaq uzarar kún taıaý. О́mir ótkelekteriniń ótkir ótinde shyńdalǵan Otamaly qoıshy bárin-bárin ańǵarady. Kómpis te, baısal. Jaratqannyń peshenesine jazǵanyna moıynusynsa da, tirshiliktiń qasiretti qamytyn moıyndamaıdy. Arystan jaldy asaý aǵysqa qarsy júredi-aý árdaıym. Onyń ústine kókiregi sara qýaıaq jetimek tabıǵat tilin jetik meńgerip, kóńil saraıyna quıyp alǵan. Onyń jıǵan-tergen tájirıbesi bir basyna jetetindeı-aq. О́mirdiń aýyr azaby men dalanyń ashy sabaǵy úıretken ǵoı. Qazir de ymyrt úıirile qolyna taıaǵyn ustap shoshalasynan shyqqan Otamalynyń júregi áldeneden sekem alǵandaı, basyn shaıqady. Rasymen tabıǵat tamyrshysy alapat bir sumdyqtyń kóz jetpes qııannan mysyqtabandap kele jatqanyn sezgen-di. «Kún shapyrashtanyp, qyp-qyzyl bop batyp bara jatyr eken. Ol kózin qysyńqyrap, kúnge biraz qarady. Ishinen birdeńelerdi aıtyp kúbirledi. Basyn shaıqady. Qyraǵy, áli oty sónbegen kózderin aspanǵa aýdaryp, oǵan da barlaı qaraǵan boldy. Alystaǵy jardyń basynda bir top qarǵa shýlasyp júr. Otamaly basyn taǵy shaıqady...» Iá, ejelden aıtylar joralǵy bar. «Keshke qaraı qarǵalar uıasyna kirmeı, uzaq ushty... Erteń kún sýyq bolady, búgin tún sýyq bolady». Otamaly osy túnde qoı jaıýdan biraz qashqaqtap kórip edi. Biraq, ony túsinetin, onyń sózine qulaq asatyn bul jalǵanda tiri pende tabylmady. О́kinishtiń ýyn jalamas úshin kánigi malshy óz oıyn tóńiregindegi baıdyń jandaıshap qojaıynsymaqtaryna da eskertedi. Amal neshik, mıǵula mesqaryn kórsoqyrlyq tanytady. Keshki qubylystyń súrepetin, kún raıynyń qabaǵyn jyǵa ajyratar biligi joq jeljýan qolyn silteıdi. «Unamaıdysy ne? Qur sandyraq. Qaıdaǵy boran? Qar ketip, kóktem keldi emes pe?!» Otamaly túńilmedi. Baıdyń qaharynan yqpaı, týra ózimen tildesýdi jón sanady. Alaıda, álginde ǵana jyltyraǵan úmit sáýlesi dir-dir etken kúıi jalp etip óshken. Tanaýynyń astynan arǵyny kórmeıtin baı men qoıshy arasyndaǵy áńgimeni jazýshy Jarmaǵambetov shymyr dıalogtarmen sheber órnekteıdi. Jeńil qaǵytpa saýal-jaýaptasýlardan harakterler sharpysýyn aıqyn kóremiz. Kánekı, teketires epızodqa zer salaıyqshy: «Qara murtty shubatyn iship boldy. Zereńdi kishirek qyzyna ustatty da, biraz ýaqyt murtyn súrtip otyrdy. Sodan keıin kózin ashyńqyrap, Otamalyǵa qarady: – Otamaly namazdygerde kelmeıtin!.. – Iа, baıeke, Otamaly namazdygerde kelip otyr, – dedi sózin bólip-bólip salmaqtap aıtty. – Otamaly namazdygerde etigin jamaıtyn, ıa qoıyn qaıyratyn. Qoılaryn túngi óriske alyp shyǵýǵa daıyndalatyn. – Durys, baıeke. Biraq búgin Otamaly etigin jamaǵan joq. Búgin keshke qaraı qarǵa uıasyna kirmeı, qınalyp biraz ushty... Otamalyǵa kıim kerek. Erteń kún sýyq bolady... Búgin tún sýyq bolady... – Ony Otamalyǵa kim aıtty? – Ony Otamalyǵa batyp bara jatqan kún aıtty. –Kún batyp ketti me? – Kún batty. – Endeshe Otamaly mazasyzdanbasyn. Kún aıtty da ketti, al Otamaly qoıyn óriske aıdap shyǵýy kerek. – Otamalynyń úıinde eshteńe joq. Otamalyǵa qalyń ton kerek. – Otamalyǵa kóktem berildi. – Otamalyǵa tymaq kerek. – Otamalyǵa jyly tún berildi. –Otamalyǵa jaqsy at kerek. – Otamalyǵa eki aıaq, bir taıaq berildi. Otamaly túnerip qaldy. Kópke deıin úndegen joq. Qastary kózin jaýyp otyr. Aqy­rynda erinderin ashyp, qoıý daýys­pen: – Otamaly qoılardy óriske shyǵar­maıdy. Kún sýyq bolady. Tún sýyq bolady. Qoılar yǵyp ketedi. Otamaly qoı­lardy óriske shyǵarmaıdy, – dedi. Baıdyń kózi shapyrashtanyp ketti. – Qazirden bastap Otamaly qoıǵa ketedi! – dep aqyrdy. Otamaly úndegen joq. Baıaǵy miz baqpas kúıi. Biraq bul joly baıǵa qarap qalypty. Túıilińkireı qaraǵandaı. As­­panda júrgen búrkittiń tómendegi ján­­dikterdi baıyppen sholatynyndaı kózqaras. Biraz otyrystan keıin jaımen ǵana: – O, Japan, men aıtyp boldym, – dedi. Osy kezde urshyǵyn toqtatyp qoıyp, manadan áńgimege qulaq túrip otyrǵan baıdyń áıeli shap ete tústi. – Endeshe jazyǵyń da boldy. Aıtty ǵoı saǵan. Nemene, tisińdi tireý, jaǵyńdy súıeý qylyp. Otamaly áıel jaqqa qaraǵan joq. Tek Japan baıǵa qadalyp qalypty. Japan áıeline birdeme der me eken dep kútip edi, biraq ol áıelin qoshtaǵandaı úndemeı qaldy. Sosyn Otamaly jaılap túregeldi de, burylyp shyǵyp ketti. Esiktiń aldynda ıti áli tur eken. Ol kúnniń batyp ketken ornyna qarap tur. Iesin kórip, quıryǵyn bulǵańdatty. Dala qarańǵylanyp qalypty. Temir­qazyq, Jetiqaraqshylar kórine bastaǵan. Olar bir janyp, bir sónip, selkildep tur. Aýa salqyn. Jer beti sál tońazyp, kilegeılene qatatyn túri bar. Otamaly úshinshi ret basyn shaı­­qady...» Kúshtiniń aty – kúshti. «Áı qaıdaǵy myqtylyq. Taza máńgúrttik ta. Áıtpese, óz maly – óz baılyǵy emes pe?! Aıdyń-kúnniń amanynda tajal aýzyna tyǵylmas edi. Meıli. Basqa túskendi kórermin». Otamaly baıǵus eskertpesin juqalap ta, jumbaqtap ta jetkizgen. Elp etpedi ǵoı eshqaısysy da. Eń ókinishtisi qulaqqa ilmegeni. Dármensiz, túńilgen Otamaly baı úıinen moıny salbyrap shyqty. Eńsesin tikteı almaǵan qalpy álginde kún uıasyna jasyrynǵan kókjıekke sońǵy ret janar júgirte, bultsyz aspandy shola barlaǵan. Dereý qulazyǵan lashyǵyna bas suǵyp, qańyrap turǵan oshaǵymen ishteı qoshtasty. Bógelmesten keri oralǵan boıda kúndegishe bir qora qoıyn aldyna salyp, túngi óriske bet aldy. Jeldep jaıylǵan qoı-eshki kóriner-kórinbes kókti bytyrlata úzip, ashqaraqtana ilgeri umtylady. Ádettegideı emes, denesi áp-sátte muzdap qoıa bergen. Juqaltań kó­netoz shapanynyń óńirin qapsyra oraı búrkegen boldy. Mańdaı tustan soqqan yzǵyryq jel sýmańdap, etek-jeńinen birdeı kirip, tula boıyn tintkileı bastady. Tabanynan da syz bilinip, basyndaǵy jylýsyz qulaqshynyn mılyqtata qym­tanǵan-dy. Ánsheıinde selk etpeıtin Otamalynyń júregi de aspandaǵy dir-dir etken juldyzdardaı, birtúrli úreılene, úrkekteı soǵatyn sekildi. Jalma-jan kúsh-qýatyn shaqyryp, mańaıyna sergek nazar aýdardy. Qarly quıyn aqtútekke ulasqandaı. Naıza qıyrshyq jer-dúnıeni búrkep, irkes-tirkes tóbelerdi tanymas­taı qymtap, saı-salany qýalap júr. Qyltanaqtaı buta bitkendi julmalap yzyldaǵan, ysqyrǵan álem-tapyryq alasapyranmen jalǵyz ózi alysyp Otamaly keledi. Kireli-shyǵasy esi bar ol otarynan kóz jazyp qalǵysy joq. Úskirik boranmen jaǵalasyp kúnimen yqty, túnimen yqty. Ishin aıaz qaryp, ashtyq búrip barady. Biraq ashy ómir tuzdyǵymen sýarylǵan kónteri adam áli keledi súıretilip. Qarly qalyń boran kóz ashtyrar emes. Neshinshi táýlik yǵyp kele jatyr? Anyq bajaılaı almaıtyn tárizdi. Aldyndaǵy jylansha ıreleńdegen qara-qurańnan biraz jaıdy uqqandaı. Otary toz-toz bolyp shashylyp qalǵanǵa uqsaıdy. Keshe me, álde aldyńǵy kúni me, qoıdyń betin aýylǵa burǵany?! Sonda bu qalaı? Endigi aýylǵa jetip jyǵylsa kerek edi? Múmkin emes. Á, sonda... Otamaly eńirep jylap jiberdi. Aıǵaılaǵan únin estirtkisi kelmegen shyny boran bir ýys qardy onyń bet-aýzyna tyǵyndaı tústi. «Alla beısharam-aı! Sorlym-aý! Jaryqtyǵym-aý, endi ne isteıin...» Aǵyl-tegil kóz jasy ile-shala úsigen betinde qatyp jatyr. Daýysy da qumyǵyp shyǵady. Janarynyń aldyna qoıý qara murtyn altyn zereńge batyryp, shubat iship otyrǵan Japan baıdyń sulbasy kólbeńdep tura qalǵan. «Ashqaraq jaýyz! Qarǵys atqyr!» Kóńilge úmit sáýlesin syzdyqtatqan ulpa mamyq qar qoılardyń júrisin qıyndatqan. Qatty aıaz qaıta tursa, ombylaǵan qalyptarynda sereıip-sereıip qatyp qalary sózsiz. Ústi-basyna, quıryǵyna muz monshaqtaryn qadap alǵan jalǵyz serigi – ıti de ábden qaljyraǵan. Iesiniń qas-qabaǵyn ańdap, muńaıysty qyńsylaıdy. «Endi ne isteımiz?» Qaıtadan tún perdesin túsirdi. Buırat tóbelerdiń bozǵylt boıaýlaryn qarańǵylyq demde jutyp jibergendeı. Aq tútek qaıtadan ishin tartyp yzyldaı bastaǵan. Qoılar da, ıt te, boran da sýyq qarańǵy túnniń qushaǵyna sińip ketti. Taıaq tastam jerdi kóre almaı qınalǵan Otamalynyń esine baı men onyń áıeli, qyzdary aýyq-aýyq oralady. Beıqam-aý, beıqam. Selk etpeıtin sııaqty. Kómek qolyn sozatyn túri joq. Boıyndaǵy sońǵy qaıratyn qaırap, jalynyn qaıta janyǵan. Qoılar túnimen yqty. Boran erteńine uzaq kúnge tolastamady. Saqal-murtyn muz basqan Otamaly da doly dúleımen keshke deıin arpalysyp, qoılarmen birge yqty. Tula boıyn úsik shalyp, óńmeninen ótken ókpek jel ábden álsiretip, qatty qaljyratqan. Endi kishkene shydasa, boran ashylmas pa eken, kókek aıynda qar uzaq jatqanda, aqırek entigin baspaı, osylaısha toqtamaı soqqandy kim kórgen?! Biraq taǵdyr ne degen qatal. Buǵan has talanttyń oqıǵa sharyqtaýyn sýretteıtin tusy kózińdi jetkize túsedi. Tómendegi kórinisti tolqymaı oqý múmkin emes. Otamaly túrshigip ketti. «O, aspan! O, kók! Táńiri!» Jeldiń ótinde eki qolyn qanatsha jaıyp jiberip teńselip turyp qaldy. Kózi buldyrap, aq borannan bóten eshteńeni kórmeı ketti. Taǵy qarady. Qoılar jappaı toqtap, qarǵa uılyǵysa qulap jatyr. Otamalynyń esi taǵy aýyp ketkendeı. Erini kemseńdep, aq qarǵa kóz jastary úzilip tústi. Kenet qushaqtap turǵan qozysy sýsyp qarǵa qulady. Otamaly da jerge ushyp tústi. Tez arada-aq qozyny qardan sýyryp alǵysy keldi. Biraq, úsigen qoldary qozyny durystap ustaı almady. Saýlyq mańyrap, jany shyǵyp barady. Qozy bir-eki ret tunshyǵa mańyrady da, úni óship qaldy. Otamalynyń demi tarylyp, kómeıine sýyq tolyp ketti. Shapanyn sypyrǵan bolyp, qoly jetken jerdi japqyshtap júr. Boran yzaly ıtteı yryldap tur. Otamaly beshpetsheń. Arqasynan jel ótip barady. Qoldary ıkemge kelýden ketken. Kenet ol artyna buryldy. Qatyp jatqan qozylar. Mańyrap, jany shy­ǵa qınalǵan álsiz saýlyqtar. Kóbi shoń­qıyp-shońqıyp otyr. Qanshasy týa almaı qınalyp jatqanyn sanap taýysý múmkin emes. Borannyń ýly tili báriniń de mańaıyn jalap-juqtap, zyrǵyp júr. Ol aıaqtaryn súıretip, bir saýlyqqa keldi. Saýlyqtyń kózine de jas qatyp qalypty. О́lgen muz qozysyn jalap, qaqsap tur. Otamalynyń júregi qars aıy­ryldy. Júgirgen bolyp, ana saýlyqqa bir, myna saýlyqqa bir bardy. Qozylar dúnıege kele sala qatyp jatyr. Boran men aıaz jap-jas ómirlerdi úzip, top ústinde oınaqtap, sekirip júr». Betpe-bet kelgen ólimge qasqaıyp qarsy turǵan Otamaly meıirimsiz taǵdyrmen aıanbaı arpalysýda. О́miriniń aqtyq sátinde de aryn satpaı kúresedi, adamdyq hám pendelik qajyrly qaı­ratyn kórsetedi. «Qaıdasyń tas júrek! Býyndyraıyn! Toqtańdar, ıtter, toqtańdar!». Úskirik jelge qushaǵyn ja­ıyp sulap túsedi. Sońǵy demi taýsylarda «Toqtańdar, ıtter!» dep yshqyna aıǵaılap qu­lap túskende, bes kún boıy boı bermeı soq­­qan aqtútek borannyń da omyrt­­qa­sy syqyr-syqyr etip úzilipti-mis... Ysqyrǵan jeldiń de aýzyna qum quıy­lyp, tunshyǵyp ólipti. Kúnniń kózi jadyrap ashylyp, qalyń qar sel bop erip ketipti. Jetiqaraqshy men Temirqazyq oryndaryna qaıta kelip, selkildemeı bekem turypty. Qoılar men qozylar qyzǵaldaqty baýraıda máńgi-baqı jaıylyp júr desedi... Al bes kún soqqan borandy halyq «Otamaly», «Besqonaq», «Quralaı» atap ketipti. Jyl saıyn dál osy ýaqytta bir soǵyp turady eken... Jazýshy Tobyq Jarmaǵambetov el ishindegi ańyzdy arqaý etken qasiretke toly baıanyn serippeshe tartylǵan oqı­ǵalar jelisi arqyly utqyr óredi. Shoıyndaı shymyr shyǵarmanyń áseri tereń tebireniske túsirip qana qoımaı, tikeleı oqıǵanyń ishine batyryp jiberedi. Tipti keıipkerdiń janynda júrgendeı, et júregiń eljirep, onymen birge qınalyp, onymen birge kúızelesiń-aý. Áńgimeniń sońǵy paraǵyn japqanda qos janaryń botalap, jan-dúnıeń qulazyp, júregińe jaqyn jaısań jandy joǵaltyp alǵandaı kúı keshesiń. Mine, jazýshy sheberligi – bul. Qalam qýatynyń kúshtiligi – bul. «Otamaly» – povestke bergisiz ádemi áńgime. Qazaq ádebıetine qosylǵan kesek oljadaı kóringen tuńǵysh týyndysynda birden keń tynysyn baıqatqan qalamgerdiń ózindik qoltańbasy atoılap-aq tur. Keıipkerler músinin keıipteý, obrazdyń ishki álemin ashýdaǵy tebirenisti de, tegeýrindi monologtar, adam men tabıǵattyń shaıqasyn beıneleýdegi psıhologııalyq oı-ıirimder, jan kúıze­lisin keskindeýdegi sóz boıaýy men reńki kóńil toıdyryp, kóz qýantady. Belgili synshy Zeınolla Serikqalıev «Otamaly» áńgimesin asa joǵary baǵalap, qordaly oıyn tómendegishe túıedi. «Halyq tragedııasy – halyq tvor­chestvosynyń motıvi, ańyz motıvi jalań qaıtalanyp qana qoıǵan joq, búkil bir dáýirdiń betpaq júzin bir aýdaryp tastaǵan, adamgershilik atynan aýyr úkim oqyǵan telegeı-teńiz syrǵa aınalyp ketti. Keń álem kópsingen, keń álemge syımaǵan judyryqtaı ómir, muńǵa batyp býlanǵan kóz jasy, qars aıyrylǵan kóńil, tútep, jarylyp keteıin dep turǵan ashý, kek, yza, arpalys, adam rýhynyń uly jeńisi – bir áńgimeniń boıynda qanshama da­rý. Bul shyǵarma tunyp turǵan oı, obraz». Iá, bul áńgime ne úshin kerek? Bul áń­gime ata-babalardyń ótken ólmeshi ómirin, aýyr azaly tirshiligin tanyp, túsiný úshin kerek. Bul áńgime ýaqyt únimen saryndas. Búgingi bostan da, azat oıdyń bıiginen zerdelesek te, óz mánin esh joımaıtynyn aıqyn sezinemiz. Qazirgi baqytty ómirdi baǵalaý úshin de osyndaı ǵumyrly týyndylar qajet-aq! Kezinde óz bet-beınesin qalam qary­mymen aıshyqtaǵan týma daryn ıesi Tobyq Jarmaǵambetov ónernamasy haqynda kórnekti ádebıetshi-ǵalymdar, aqyn-jazýshylar men zamandastary jyly lebizderin bildirgeni málim. Tahaýı Ahtanov, Qalıhan Ysqaqov, Muhtar Maǵaýın, Maǵzom Súndetov, Tóken Ábdirahmanov, Qajyǵalı Mu­han­betqalıev, t.b. tárizdi sóz kıesin qas­terlegen qalamgerlerdiń oı-pikirlerin merzimdik baspasóz betterinen talaı márte oqydyq ta. Jaqsy jazýshy atanǵan Tobyq aǵa­ny óz basym tanymaımyn. Birde-bir ret kórip, júzdesýdiń sáti túspepti. Shal­ǵaıda júrgendikten shyǵar. Qazaq­stan Jazýshylar odaǵy shyǵarǵan anyq­tamalyqta da ómirden qyryq jasynda ótken sýretker jaıynda óte sarań jazylypty. Ústimizdegi jylqy jyly seksenniń seńgirine shyǵar edi. QazMÝ-diń fılfagyn bitirgennen soń týyp-ósken elinde muǵalim bolypty. Oblystyq televızııa men Aqtóbe oblystyq gazetinde jaýapty qyzmetter atqarǵan. Kózi tirisinde «Názik bulttar», «Eki júrek», «Sentıabr túni», «Sońǵy hat» kitaptary jaryq kóripti. Al 1984 jyly «Jazýshy» bas­pasy elý jyldyq mereıtoıyna oraılas­­tyryp povester men áńgimelerin «Aq jaýyn» degen atpen shyǵardy. Kórkem ádebıettegi dara súrleý-soqpaǵyn áýelden-aq qurmetteıtin Zeınolla Serikqalıev qazaq prozasynyń qazynalaryn basyp shyǵaratyn tól jobasy «Rarıtet» baspasynan tolǵanys-tolǵamy kúıli-muńdy prozashynyń «Otamaly» jınaǵyn usynǵany oqyrman qaýymǵa belgili. * * * ... Qadirli oqyrman, taqyryp aıasynda ózim estigen myna bir jaıdy aıta ketkim keledi. Áńgimemizdiń tuzdyǵyna jarap qalar. Áli esimde. 2009 jyldyń qońyr kúzi edi. Arý Almatynyń múlgip turǵan shaǵy. Naǵyz mızamshýaq. Jyl qusyndaı on eki aıda bir aınalyp keler eńbek demalysyn tıimdi ótkizýdi oılaısyń ǵoı. Ádettegideı eki aptańda kýrortta «jóndelip» alyp, qalǵan kúnderińdi týǵan-týystaryń men dos-jarandaryńa arnaısyń. Aman-saýlyǵyn bilip, sálem berip degendeı. Máńgi umytylmas jastyq dáýrenińniń kýási bolǵan gúl-qala, arman-qala Almatynyń ár buryshy, ár ǵımaraty kózge ystyq. Sondaı júrekke jaqyn uıalardyń biri – Abaı men Gagarın dańǵyldarynyń qıylysynda boı kótergen Baspalar úıi. Qazaq qalamgerleriniń quttyhanasy. Men úshin áýelden kıeli de, qasıetti sanalatyn Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń shańyraǵynan keıingi qasterli meken – túrli baspalar ornalasqan alty qabatty ǵımarat. Qazaq ádebıetiniń alyptary Muhtar Áýezov pen Ǵabıt Músirepov bastaǵan marqasqalar tobyna ilesken klassıkter men sóz zergerleriniń deni osynda eńbek etti. Qalamgerlerdiń talaı býyny almasyp ter tógýde. Qazaq aqyn-jazýshylarynyń kitaptary, bilim ordalarynyń oqýlyqtary týra osy jerde jazylyp qalyń oqyrmanǵa jol tartýda. Biz egjeı-tegjeıli áńgime tıegi etip otyrǵan jazýshy Tobyq Jarmaǵambetov povesteri men áńgimeleri de dál osynda ázirlenip, kitap bop basýǵa jiberiletin. Bul joly da jaqsylyqtyń ústinen túskenbiz. «Qaınar» baspasynyń dırektory, belgili qalamger Orazbek Sársenbaev aǵaǵa, «Ana tiliniń» tizg­i­­nin ustap otyrǵan Jaqaý dosqa (Dáýrenbekov) kirip shyqtyq. Máre-sáremiz. «Jazýshy» baspasynyń bas redaktory Dúısenbaıuly Esenbaı aǵaǵa arnaıy jolyǵyp, sálem bergen edik. – Aman-esensińder me? Halderiń qalaı? – Salmaqty qalpynan jazbaıtyn Esaǵa bar ynty-shyntymen jón suraǵan. – Gazetterińdi oqyp turamyn. Bári jaqsy ǵoı. Biraq, óleńdi óte az basasyńdar. Poezııaǵa oryndy kóbirek bergen durys. Aqynjandy qazaqqa óleńder artyq etpeıdi. – Pikirińizdiń jany bar. Jurttyń deni bizdiń «Egemennen» ádebı dúnıelerdi molynan kútetin sekildi. – Mine, men sony aıtyp otyrmyn emes pe, – dedi de Esenbaı aǵa aldynda jatqan úsh-tórt kitapty maǵan ustatqan. Artynsha jymıyp kúldi. – Túneýgúni maǵan Muhtar Maǵaýın zvondady. – Pragadan ba? – dedim shydamsyzdana kıligip. – Jo-ǵ-a, – dedi aqyn aǵa qatty tańyr­qaı. – Osy jerden, ózimizdiń Almatynyń aeroportynan. Senerimdi de, senbesimdi de bilmedim. «Jańa ǵana Chehııadan jettim. Almanııa arqyly ushqanbyz. Ábden qaljyrap turmyn. Munda kóp kidirmeımiz. Erteń elge, Barshatasqa tartamyz. Qaıtarda asyqpaı, jata-jastana sher tarqatamyz ǵoı. Esenbaı, meniń saǵan aıtaıyn degen tyǵyz sharýam bar. Sony jyldamdatyp qolǵa alshy. Biz Tobyqty esimizden shyǵarǵan syqyldymyz. Bıyl onyń jetpis bes jyldyǵy. Ázirge eshqaısymyz úndemeımiz. Tezdetip óziń ádemi bir eske alý jazshy. Shirkin, ózim-aq qaǵyp tastar edim, biraq ýaqytym joq. О́ziń bilip tursyń... Sozylyp ketedi ǵoı... Úsh-tórt kún jatpaı-turmaı birdeńe qylǵaısyń. Baıa-ǵy-da «Sentıabr túnin» búkil jataqhana kezekke turyp oqyǵanymyz qaıda?.. Sony shynymen-aq umyttyq pa? Á?.. Joq!.. Tobyq umy­tylmaıtyn jazýshy!» – Rasynda qyzyq eken. Bir jaǵynan Muhańnyń azamattyǵy... – Sóıtip, Janatjan, seniń Muhtar aǵań maǵan úlken jumys tapsyryp ketti. Jalpy, óziń Maǵaýın týraly jaqsy jazyp júrsiń. «Egemendegi» materıalyń unady. Sonymen Tobyq jerlesim jaıly esse jazbaqpyn. Muhtar dosymnyń sózi biraz oı saldy maǵan... Qazaqtyń ǵajap jazýshysy haqyndaǵy júrekjardy lebizi kókeıimnen ketpeıdi-aý, ketpeıdi. «Joq, ol umytylmaıdy!» Men de estelik-essemdi týra osylaı ataıtyn shyǵarmyn... Budan artyq taqyryp tappaımyz. Álginde ǵana qolyma ustatqan kitap­­tardy aýdaryp-tóńkerip qyzyǵa qaraǵanym este. Bári de ár jyldary jaryq kórgen Tobyq Jarmaǵambetovtyń kitaptary. Keıbirinde jazýshynyń syıǵa tartqan qoltańbalary jazylypty. Pocherki oqýshy balanyń jazýyndaı kórkem kóringen. Tolyq mátini oıymda qalmapty. Kóshirip alýdy eskermeppin. O kezde Tobyq aǵa avtografynyń qajet bolaryn bildi deısiz be?! Oraıly tusta jadydaǵy kórinisti jańǵyrtyp jatqanym da. Esenbaı aǵanyń birde jazýshy Tobyq Jarmaǵambetovke qatysty joǵarydaǵy Maǵaýınniń aıtqandaryn Qazaq radıosynan syr ǵyp shertkenin de estigenimiz bar. Qaz-qalpynda. Sodan beri de tórt-bes jyl zýlapty. О́mir-jalǵan sońyna qaraılaýshy ma edi? Tańdaıynda jyrdyń uıasy bar qazaqtyń Esenbaı aqyny da mynaý ǵapyl-dúnıeden ozǵan. Birer jyldyń bederi... Janyńyz jánnatta bolǵaı, jaısań aǵa! О́leń súıer elińiz bar da Sizdiń de esimińiz óshpeıdi. Taǵy bir eleń etkizer derekke zer salyńyzshy. Buǵan deıin mán bermegenim ras. Qalamgerler Tobyq pen Esenbaı bir topyraqta týyp-ósipti. Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda. Mıymda Maǵaýın sózi jańǵyrady: – Joq, ol umytylmaıdy! Janat ELShIBEK, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.