Qaraǵashta qalǵan izder

Bul qazirgi Alǵa aýda­ny Qaraǵash aýyldyq okrýginiń Sambaı aýyly. Ahmet Baıtursynovtyń Qaraǵashqa kelýine Ahmetkereı Qosýaqov sebepshi bolǵan. Durysy, ekeýi Orynbordan osy jaqqa birge kelgen. Orynbor general-gýbernatorynyń qyzmetinde bolǵan Ahmetkereı Qosýaqov (1857-1924 jyldary) 1895 jyly týǵan jerine oralyp, bolystyqqa saılanǵan boıy mektep qury­lysyna kirisken. Orynbor muǵalimder semınarııasyn aıaqtaǵan jas oqytýshy Ahmet Baıtursynov aýyl balalaryn oqyta júrip, shyǵarmashylyqpen aınalysyp, mektep baǵdarlamasyn rettep, qoǵamdyq-saıası qyzmetpen de shuǵyldanýdy bastaǵan. О́zi osy jyldardaǵy qyzmetine baılanysty «Áýeli aýyldyq, sosyn bolystyq jáne eki klastyq mektepterde sabaq berdim» dep jazady. Eki jyldan soń Qarqaraly ýezine oralady.

Iá, Ahmet Baıtursynovtyń týǵan jeri Tosyn bolysynan qashyqtaý júrgeni ýezd bastyǵynyń basyn ja­ryp, Sibirge aıdalǵan áke taǵ­dyrymen baılanysty bolǵan sııaqty. Aqqumdaǵy aǵaıyndary el ishindegi daýkesterdiń kesiri tımesin dep jas ustazdy saqtandyrǵan bolar. Áıtse de esesi ketken eliniń, qarańǵyda qalyp bara jatqan halqynyń myń túrli sharýasyn jónge keltirýi úshin Orynborǵa qaraı barys-kelis úshin osy jaq yńǵaıly bolǵany anyq. Orynbor men Aqtóbeniń arasy 280 shaqyrym, poezd júrip tur.

1895-1915 jyldary Batpaqty, Bestamaq bolystyǵyn 19 jyl bas­qarǵan Ahmetkereı Qosýaqovty kóz kórgender «Jazda jarly-ja­qybaılarǵa saýynǵa sıyr, minýge at berip, kúzde tólderin qaldyryp, basyn qaıtaryp alatyn myrza-pravıtel» dep sıpattaǵan. Zańdy bilmeı utylǵan qarańǵy qazaqtyń sharýa­syn jónge keltiretini óz aldyna, aýylishilik usaq-túıek jumystardy da asa baıyppen sheshetin, kóp sóılemeıtin sabyrly adam bolǵan eken. Zań-quqyq jaǵynan óte saýatty bolys 1917 jyly Ýaqytsha Úkimet ornaǵanda ýezdik Basqarmanyń oryn­­­basary bolyp bekitilgen. 1917 jyl­dyń jeltoqsanynda Oryn­borda ótken Jalpy qazaq-qyrǵyz sezine qatysqan Ahmetkereı Alash partııasynyń sharýasyna asa yj­daǵattylyqpen aralasqan. Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda 1917 jyldyń jeltoqsanynda Orynborda ótken jal­pyqazaqtyq sezge resmı sha­qyrylǵandardyń arasynda Ahmet­kereı Qosýaqov bolǵany aıtylady. Bolys 1924 jyly Aqtóbede qaıtys bolǵan. Batpaqtyǵa jerlenedi. Áke­sinen jas qalǵan uldary – Sádý, Sultan Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­tan oralmaıdy. Jalǵyz qyzy Aqtó­bede berirekte qaıtys bolǵan.

2018 jyldyń 11 mamyrynda Sambaı aýylyna jolymyz tústi. Elek ózeniniń arnasy mol salasy Batpaqty – sharýaǵa jaıly, qaıyń-teregi mol aýyl eken. Aýylda A.Baı­tursynov atyndaǵy orta mektep bar. Sol joly Baıtursynov mek­tebimen irgeles jatqan Nurbulaq aýy­lynyń mektep ujymdary birlese ult ustazynyń 145 jyldyǵyn atap ótti. Oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi de osy sharaǵa aqparattyq-nası­hattyq qoldaý kórsetti. Mektep al­dyndaǵy A.Baıtursynovtyń músini aldynda oqýshylar ult ustazynyń barlyq óleń-mysaldaryn jatqa aıtyp, dom­byramen «Aqqum» ánin shyr­qady. Aýyldyń eskileý mektebiniń oqýshylary ónerli de namysty eken.

Aýyldyń úlken kisilerinen Ah­met Baıtursynov ustazdyq etken eski mek­teptiń ornyn surastyryp edik, eshkim bilmeıtin bolyp shyq­ty. Biraq «Ahmetkereı balkasy», «Ahmetkereıdiń egindi saıy», «Ah­met­­kereıdiń shegendi qudy­ǵy» degen ataýlar Sambaıda saqta­lypty.

Mektepten shyqqan soń aýyl ir­gesindegi eski qorymdaǵy shaqpaq qara taspen qorshalǵan Ahmetkereı Qosýaqovtyń zıratyna baryp, duǵa jasadyq. Biz osy maqalamyzdy Bat­paqtyny sıpattaýdan emes, Sholpan Ahmetqyzynyń hatynan bastaýy­myz kerek bolsa da, bir bólek bolyp búıirde jatqan aýyldyń Alash qozǵalysymen qalaı baılanysta bolǵandyǵyna toqtaldyq. Endigi sóz Sholpan Ahmetqyzynyń 1989 jyldyń 28 qarashasy kúni Aqtóbe oblystyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy Zolotarev pen oblys­tyq atqarý keńesiniń tóraǵasy Sapar Saǵyntaevqa jazǵan haty tý­raly. Osy hattyń bir danasy er­terekte kezdeısoq qolymyzǵa tús­ken edi. Eki paraq hatta Sholpan apaı eliniń bolashaǵy úshin qurban bolǵan qaıratker ákesiniń izdeýshisi joq­tyǵyna qatty renishti ekendigin aıtyp ótedi. Muqııat oqyp qarasańyz, hat emes, balanyń zary sııaqty. 1988 jyldyń 4 qarashasynda Qazaq KSR Joǵarǵy Sotynyń sheshimimen eki ret aqtalǵanyna qaramastan ult usta­zynyń esimin qalpyna keltirýge el-jurt asyǵar emes. Enjarlyq Aqtóbede de seziledi deıdi. О́ıtkeni el ishindegi kónekóz qarttardan derek jınalmaı jatyr. Apaı osy jumysty jyldamdata qolǵa alý kerek degen pikirde. Aqtóbe ýeziniń Muǵaljar, Oktıabr aýdanynda áli kúnge deıin «Til quraldy» saqtap, ákesiniń mysal áńgimeleri men óleńderin jatqa aıtatyn aqsaqaldar bolǵanymen, olar bilgenderin jarııalar emes. Onyń bir dáleli, kezinde Torǵaıda ult ustazyna arnap mýzeı salýǵa «Spesbankte» esepshot ashylǵan kezde, aqtóbelik birneshe qart qarjy aýdaryp, biraq ózderi eleýsiz qalǵan. Apaı osy qarttardyń aqsha aýdarymdary týraly málimetterdi Alma­tydaǵy Ortalyq muraǵattan ta­býǵa bolatyndyǵyn aıtyp óte­di. «Men ákemdi qatty aıaımyn ári onyń taǵdyry úshin kúıi­ne­min de. Sizderdiń tym-tyrys otyr­ǵan­daryńyzǵa da ta­ńym bar» deı otyryp, 1895 jyly ákesinen oqy­­ǵan aqtóbelikter týraly bar­lyq derekti jınaýǵa kirisý kerek dep usynys etedi. Bul kisilerdi ne olardyń urpaqtaryn Aqtóbe ob­­lys­tyq gazetine habarlandyrý berý arqyly tabýǵa bolady deıdi. Málimetter surap, derekter tapqan adam­dar bolsa, dereý Qandyaǵash qala­synda turatyn jýrnalıst Aq­lepes Náýbetııarovqa habarlasýyn ótinedi. Hat 1989 jyldyń 3 qara­shasynda jazylǵan.

О́kinishtisi sol, Sholpan apaıdyń hatyna sol kezdegi basshylyq ta, mádenıet mańaıynda júrgender de asa mán bermegen. Hat sol kúıinde tartpalarda jata berdi. Sol jyldary Almatydan kelip derek jınaýǵa apaıdyń densaýlyǵy jaramaǵan. Ras, keıin aqtóbelik birneshe azamat Alǵa aýdanynan biraz málimetti tapqandaı boldy. Olardyń biri sol kezeńde oblystyq gazetti bas­qarǵan Idosh Asqar men Qazaq ra­dıosynyń menshikti tilshisi bolǵan Sábıt Súleımenov. Biraq derek qory jetkiliksiz bolatyn. Alǵa aýdanynda turatyn 87 jastaǵy Seıitov degen aqsaqal Ahmet Baıtursynovty bala kezinde kórgenin aıtyp berdi. Basqalaı kózge ilerlik derekter tabylmady.

Biz de ótken jyly óz tarapymyz­dan Alǵa aýdanyndaǵy Qaraǵash mektebinde oqyǵan kisilerdiń urpaq­taryn izdestirip kórdik. Onyń ishinde Alǵa aýdandyq Iztaı Mámbetov atyn­daǵy balalar kitaphanasynyń dırektory Aqsholpan Iztileýovanyń ber­gen málimeti bar. Ol bizge qaıyn atasy Máskeý Shúkiranovtyń jeke mu­raǵatynan tabylǵan Sholpan Ahmet­qyzynyń hatymen bólisti. Máskeý Shúkiranov 1980-1990 jyldary Qob­da aýdandyq gazetiniń redaktory bolǵan. Hatta bylaı dep jazylǵan: «Osy hatty jazyp otyrǵan Sholpan Ahmetqyzy Baıtursynova. Meniń ákem Ahmet Baıtursynov Arhangelskide aı­daý­da júrgende sizdiń áke-she­sheńizben tanys bolypty. Ákemniń aıtqan sózderin anańyz esinde jaqsy saq­­ta­ǵan dep estidim. О́zim barý­ǵa den­saýlyǵym kemis bolyp otyr. Dám buıyrsa baryp, anańyz­dyń esteligin tyńdasam deımin. So­ny bilýge qushtar bolyp otyrmyn. Aqań Aqtóbe oblysyna óte qur­metti ǵoı. Eń birinshi muǵa­lim­dik qyzmetin Oktıabr, Muǵal­jar aý­­dandarynda bastady. Ákem­niń Ar­hangelskide sizdiń ata-anań­yz­ben dámdes bolǵanyn maǵan Aqle­pes Náýbetııarov jetkizdi. Siz anańyz­dan surastyryp, esinde qal­ǵan áńgimesin jetkizseńiz, men úshin óte jaqsy bolar edi. Munyń bári keleshek urpaqqa qajetti dúnıeler ǵoı.

Sálemmen, Sholpan Ahmetovna Baısalova» dep aıaqtaǵan. Hat 1993 jyly ja­zylǵan sııaqty. Sholpan apaı 1994 jyly dúnıeden ótti. Aq­shol­pan hatty oqyǵan boıy qaıyn ata­synyń 1993 jyly qaıtys bolǵan anasy Aqteńgeden esh derek jazyp almaǵanyna qatty ókingenin esine aldy. О́mir boıy birge tursa da, ol óz anasynan Arhangelskige nege aı­dalǵandary týraly suramaǵan eken. Máskeýdiń ózi Máskeýde dúnıege kelgen. Aýyldyń qarapaıym adamdary Shúkiran men Aqteńgege ne úshin aıdaý jazasy kesildi? Ekinshi jaǵynan Aqteńge áje de aıdaý jóninde óle ól­gen­she balalaryna syr shashpaı ket­ken sııaqty. Oqıǵalar baılanysy bar.

Ahmet Baıtursynovqa 1932 jyl­dyń qara­shasynda Arhangel­ski­ge úsh jyl­ǵa jer aýdarý jazasy ta­ǵaıyndaldy. Shúkiran men Aqteńge de sol jyldary qýǵynǵa túsken. Aqsholpannyń aıtýynsha, Máskeýde jas bosanǵan Aqteńge ájesiniń elge aman-esen qaıtýyna Ahmet Baı­tursynovtyń yq­paly zor bolǵan. Baıtursynov ta aıdaýda júr.

Der kezinde jazylyp almaǵan oqı­ǵalar ýaqyt óte umytyla bere­tini sııaqty, Aqtóbe oblysynyń Muǵal­jar, Alǵa aýdandarynda turatyn ákesiniń shákirtterin tapqysy kelgen Sholpan Ahmetqyzy ómirden ótken soń ult ustazy týraly biletinderdi izdeý de toqtady.

HIH ǵasyrdyń sońynda turmys-tirshiligin otyryqshylyqqa aýys­ty­ryp, jańa kásipterdi ıgerýge umtylǵan saýatty bolystyń aýylyna Orynborda tutanǵan saıası shıelenisterdiń sheti tıip jatatyn. Bul talaı Alash qaıratkerleriniń tabany tıgen aýyl. О́tkeni umytylǵan, estelikteri jınaqtalmaǵan aýyl. Zamanyna saı ózgere bilgen dáýletti qazaq aýyldarynyń biri bolatyn. Saıası silkinisi kúshti Orynborǵa jaqyn edi. Elde Alash partııasyna qarjylaı qoldaý kórsetken Qosýa­qov sııaqty dáýletti de, yq­paldy jandar kóp bolatyn. Olar óz isterin jalpaq jurtqa jarııalamasa da, únde­meı júrip, úlken ister tyndy­ryp júretin. О́tken ǵasyrdyń basyn­da qazaq baılary el úshin atqar­ǵan qyzmetin mindetsinbeı, kóbi­ne­se tasada qalyp otyrdy. Bul kisilerdiń keıingi taǵdyry da, urpaqtarynyń taǵdyry da ońaı bolǵan emes.

Sol sebepti de Keńes ókimeti bıleýshileri yqpaldy bolystardyń ıeliginde bolǵan aýyldarǵa únemi qyryn qarap, turǵylyqty jurtynyń bir jerge shoǵyrlanýyna jol bermeı, únemi bólip tastaýǵa umtylyp otyrdy. Elge qajetti ıgilikterden qur qalǵany óz aldyna. Ahmetkereı bolys salǵan, Ahmet ustazdyq etken mekteptiń qaı jerde bolǵanyn bilmeıtin adamdaryna sol sebepti de renjı almadyq. Bir qaraǵanda usaq-túıek bolyp kórinse de, ulttyń tarıhı esin joǵaltýy osyndaıdan bastalady. Kezinde qaıyń-teregi mol ósken, egin egip, baý-baqsha ósirip, Batpaqty ózeniniń eki jaǵyn birdeı qonystanǵan aýyldyń shaǵyn tarıhy osy.

Aqtóbe oblysy