Kitapqa kirgen keıipker

Sherhan Murtaza «Aı men Aısha» degen kitabynda sol ýa­qyt­taǵy Jambyl qalasyndaǵy mek­tep ınternatynda oqyǵanyn jazady. Osy jerde olarǵa Muhamet­jan Qarataev sabaq bergen. Jam­byl Jabaev atyndaǵy bilim oshaǵy sol kezde qaladaǵy qazaq­sha bilim beretin jalǵyz mek­tep bolǵan eken. Búginde atal­ǵan bilim nysany Jambyl Jabaev atyndaǵy №5 mektep bo­lyp jumys istep keledi. Bala Sher­han mektepke oqýǵa kelgende, bul jerde ózge oqýshylarmen qatar, Ábdýáli Danaev ta bolady. Osy aradan, osy kezden bastalǵan dostyq áıgili Sheraǵa dúnıeden ótkenshe úzilgen joq. 1950 jyly mektep bitirgen soń Sherhan Más­keýge oqýǵa attansa, Ábdýáli de Lenıngrad qalasyna bilim alýǵa jolǵa shyǵady. Keıinnen Sherhan Murtaza qazaq kórkemsóziniń has sheberine aınalsa, Ábdýáli Danaev uzaq jyldar boıy temirjol salasynda qyzmet atqardy. Ekeýiniń sol jyldary bir-birimen jazysqan hattary da saqtalǵan. Jalpy, eki dostyń ómirdegi joly eki bólek bol­ǵanymen, olardyń oıy men kózqarasy bir boldy.

Týra sóıleý, ádilin aıtý sııaqty qasıetter de eki dostyń uqsastyǵyn kórsetedi. Sherhan Murtazanyń «El Temirbek Qo­jakeevti «Myqshege» deıdi. Al bizdiń Ábdýáli Danaev «Naqshe­ge». Oıy tereń azamat. Bul kisi jastaıynan ýaqytty baǵalaı bi­letin, bergen ýádesiniń údesinen shyǵatyn, naqtylyqty súıetin jan», deıtini de sondyqtan. Bu­dan bólek, Sherhan Murtazanyń talaı suhbatynan da Ábdýáli Danaevtyń esimin jıi kez­des­ti­remiz. «1950 jyly mektepti bi­­tirdik. Ábdýáli men Qarataı mek­tepti kúmis medalmen bitirdi. О́mir boıy bir-birimizden kóz jazyp qalǵan emespiz. Olardy men umyta almaımyn», depti jazýshy bir suhbatynda. Al Qarataı dep otyrǵany – belgili qaıratker tul­ǵa Qarataı Turysov. Qalamger­diń bala kezdegi dostaryna degen al­ǵaýsyz kóńili, qıyn-qystaý kez­derde bir nandy bólip jegen sát­terin umytpaýy da dostyqqa adal­dyǵy deýge bolady.

Kópshilik Ábdýáli Danaevty «Temirjol generaly» dep ataı­dy. Bul kisiniń talaı jylǵy ty­nymsyz eńbegi el esinde. Elimiz­diń temirjol salasyna qosqan úlesi kóp. Degenmen mamandy­ǵy basqa bolsa da qazaq ádebıeti­ne de­gen kóńili alabóten. О́ńir­ge ólke­taný­shy, shejireshi re­tin­­de belgili. Eńbek adamdary­nyń ómirinen ja­zylǵan birqatar áńgime, povesteri de bar. Dosy týraly Sherhan Murtaza bylaı dep jazady: «Ábdýáli Danaev ekeýmiz baıaǵyda bir mektepte, bir klasta, ınternattyń bir bólmesinde birge jatyp oqydyq. Onyń kórkem ádebıetke degen ińkárligi sol kezde-aq belgili bolatyn. Biraq ol keıin ınjener mamandyǵyn tańdady. Sóıtse de ádebıet sıqyrynan aıyǵa alǵan joq. Temirjol ın­je­neriniń formasyn kıip júrip te ol áńgime, shaǵyn povester jazdy. Olary jeke kitapsha bolyp ta shyqty». Máselen, Ábdýáli Da­naevtyń «Ińkár shaq» degen kitaby – saǵynyshty jyldarǵa sapar shekken jınaq. Ol da oqyr­man qaýym­nan óz baǵasyn alǵan. Budan bólek, onyń qazaq tili­niń mártebesin arttyrý, temirjol sa­­lasyn ilgeriletýge baılanysty ma­qalalary da merzimdi baspa­sóz betterinde jarııalanyp keledi. ­Al temirjol salasynyń qyr-syry­na baýlıtyn jekelegen eńbekte­ri óńirdegi joǵary oqý orynda­ry men arnaýly orta oqý orynda­rynda oqytylady.

Ábdýáli Danaev – Sherhan Mur­tazanyń dosy ǵana emes, shyǵar­ma­laryndaǵy basty keıipkerdiń biri de. Jazýshynyń Memleket­tik syılyqty alǵan «Qara marjan» romanynda eńbek adamy retinde sýretteledi. Shyǵarma­da Danaev beınesi túrli kúrdeli keıip­kerlerdiń arasynan daralanyp kórinedi. Jazýshy osy ar­qyly sol býynnyń, jetimdik pen joqshylyqtyń taqsyretin tartqan býynnyń eńbekke erte aralasqanyn kórsetedi. Alaı­da ol jolda túrli kedergi kóp bolǵanyn kórkem shyǵarma arqy­ly aıtady. «Suraǵyńyz kisi tańǵalarlyq, Taýbaı Býrabae­vıch. Birinshiden, Danaev joldas, siz oılaǵandaı kóldeneń kók atty emes, Mınıstrler Keńesi qaýlysyna saı joldamamen kelgen. Ekinshiden, onyń Nártas ke­­nishiniń bas ınjeneri bolyp taǵaıyndalýy jónindegi kombınat buıryǵy qalalyq partııa ko­mıtetiniń siz basqarǵan bıýrosynda bekitilgen. Úshinshiden, kom­bınattyń bas ınjeneri Ham­zın joldas Danaevtyń kandı­da­týrasyna alǵash qarsylyq bil­dirgenmen, arada birer saǵat ót­peı-aq kelisimin bergen. Tór­tin­shiden...» Jalpy, romanda ja­­­zýshy Danaev degen keıipker ar­­qyly sol kezdegi elde júrgen eńbek adamdarynyń beınesin ja­saǵan deýge bolady. Al eńbek adam­daryna tán barlyq qasıetti qa­lamgerdiń Ábdýáli dosynyń boıynan kórýi de zańdylyq edi. О́ıtkeni sol býynnyń barlyq beınesi Ábdýáli Danaevtyń da bolmysynda bar bolatyn...

Jambyl oblysy