Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Atalǵan mekeme basshysy belgili ǵalym Sultan-Han Aqqululynyń aıtýynsha, ǵylymı-zertteý ınstıtýty «Alash» qozǵalysy men alash qaıratkerleriniń muralary taqyrybynda sońǵy jyldary otyzǵa jýyq kitapty ómirge ákelse, búgingi tusaýy kesilip otyrǵan týyndylar: nemis ǵalymy Maks Kýchınskıdiń eńbegi «Dala men adam», akademık Dıhan Qamzabekulynyń «Túrki alqasy», Sultan-Han Aqqululynyń «Dinmuhamed Qonaev: Álıhan Bókeıhan – Alty alashtyń piri, rýhanı kósemi» atty zertteý maqalalary jáne «Jer taǵdyry – el taǵdyry» jınaǵy qatarly kitaptar eken.
Mańyzdy jıyndy ashyp, tusaýy kesilgen qundy muralar jaıly tanystyrylym jasaǵan belgili ǵalym Dıhan Qamzabekulynyń paıymynsha, bul týyndylar qaı jaǵynan alsaq ta, ult rýhanııatyna qosylǵan súbeli úles. Ásirese 1925 jyly Germanııanyń Leıpsıg qalasynda Steppe und mensch («Dala men adam») degen atpen jaryq kórgen Maks H.Kýchınskıdiń qazaq dalasy jaıly eńbegi erekshe. Bul týyndyda ótken ǵasyr basyndaǵy halqymyzdyń ómir súrý salty, etnografııasy, sonymen qatar atalǵan tulǵanyń Alash qaıratkerlerimen múd-
delestigi jaıly baıandalady. Kitap tájirıbeli aýdarmashylar A.Bijkenova men J.Jaqyptyń jankeshti eńbeginiń arqasynda, qazaqsha jáne oryssha, oǵan tupnusqadaǵy nemisshesi qosylyp úsh tilde jaryq kóripti.
Osy oraıda búgingi tusaýy kesilip otyrǵan shyǵarmanyń avtory Maks H.Kýchınskı degen kim? Qolymyzdaǵy derekke úńilsek, bul kisi 1890 jyly týǵan deıdi. Mamandyǵy – dáriger. Ol 1923 jyly Lenıngradta ótken epıdemıologterdiń halyqaralyq kongresine qatysýǵa kelip, osy saparynda reseılik áriptesterimen jata-jastana tanysady. Nátıjesinde, Sibir jáne qazaq dalasyn aralaýǵa múmkindik alady. Alǵash Omby mańyndaǵy qazaqtardy kórip, bul halyqtyń ómir saltymen tereń tanysýǵa nıet etedi. Ekinshi jaqtan, oǵan nemis tilin jaqsy biletin kerekýlik Evgenıı Sorokın degen azamat qazaq dalasymen tanysýdy Qarqaraly ýezinen bastaǵan jón dep baǵyt silteıdi.
Sóıtip, nemis dárigeri saıahatqa shyǵady. Onyń bul saparyna Sibir veterıanarlyq-zootehnıkalyq ınstıtýtynyń medısına fakýltetinde oqyp jatqan qazaq jigiti Qoshke Kemeńgerov pen latysh azamaty Gýstav Lelep birge erip júredi. Alash arysy Qoshke Kemeńgerov osy sapary jaıynda Semeıde shyǵyp turǵan «Qazaq tili» gazetiniń 1924 jylǵy 15 tamyz kúngi sanyna «Jol áseri» atty kólemdi ocherk jazyp, Germanııadan kelgen Berlın ýnıversıetiniń professory doktor Kýchınskımen birge Semeı ýezine qarasty: Buǵyly, Shyńǵys, Meńdesh bolystaryn, Qarqaraly ýezine qaraǵan Aǵandy, Abraly, Kent, Aqsary, Dastar, Aqbota bolystaryn birge aralaǵanyn jazyp: «Professordyń maqsaty – qazaq arasyndaǵy aýrý túrlerin, qandaı derttiń kóbirek taraýy, tazalyq sharttaryn tekserý jáne de qazaq eliniń jalpy turmysymen tanysý eken», deıdi.
Taǵy bir derek kózi Maks Kýchınskıdi qazaq jerin zertteýge Alash kósemi Álıhan Bókeıhanov shaqyrǵan deıdi. Buǵan dálel, Ulttyq qaýipsizdik arhıvinde saqtalǵan 1925 jyly 23 maýsymda Bókeıhanovtyń Baıtursynovqa jazǵan haty. Osy jazbasynda Álekeń: «Nemis professory tamyz ben qyrkúıek aılarynda Yrǵyz ben Torǵaıǵa baryp, sol jaqtan Qyzylordaǵa soǵatyn bolyp ýáde berip, Berlın qalasyna ketti. Men odan Qostanaıdan bastaýyn ótindim. Ol buǵan kelisti. «Eger osy óńirge barsańyz Ahmet Baıtursynulyn ushtastyrýǵa tıissiz. Ol kisi sizge serik bolady» dedim taǵy da» deıdi (Tańdamaly (qurastyrǵan S.A.Júsip). 1995 jyl. 456-b.).
Qysqasy, qazaq jerin aralaýǵa shyqqan Maks Kýchınskı áýeli Semeıge at basyn tirep, ondaǵy oblystyq orys geografııa qoǵamy múshelerimen tanysady. Osy saparynda, ol dalalyqtar úshin qymyzdyń paıdasyn jáne tumsa kelbeti buzylmaǵan tól tabıǵattyń adamǵa áseri jaıly zerttep: «Buryn qazaqpen eshqandaı tanystyǵym joq edi. Germanııada eń mańyzdy jaǵrapııa Zeıdl degendiki. Sonda qazaq týraly eki-aq jol bar. Qazaq kóshpeli, mekeni kıiz úı, baqqany mal degen. Endi baıqap qarasam, qazaq týraly eki jol emes, áldeneshe tom kitap jazýǵa bolady eken. Mal baqqan el ánshi bolady degen pikirdi men kórgen qazaq eli aıqyn dáleldeıdi. Qazaqtyń keıbir ánderi Vengrııadaǵy madııarlar ánine uqsas. Qazaq óń jaǵynan bir atadan órbimegen. О́ıtkeni keıbir qazaq óńdes adamdar Germanııa, Italııa, Japonııa, Ortalyq Amerıkada kezdesedi» dep jazady.
Jalpy, bul jerde nemis dáriger-saıahatshysyna qazaq ómirin tanystyrýǵa Alash qaıratkerleri múddeli bolǵany baıqalady. Sebebi Maǵjan aqyn «Uıqy basqan qabaǵyn, Bastyra kıgen tymaǵyn, Jalqaýlyqty jar kórgen, Júrgen eski zańymen, Aldyndaǵy malymen, Birge jýsap, birge órgen, Alash degen elim bar» degenindeı, buıyǵy jurttyń eleýsiz qalǵan mádenıetin eýropalyqtarǵa tanystyrǵandy jón kórgen tárizdi.
Mysaly, jazýshy Muhtar Áýezov nemis ǵalym-dárigeri Maks Kýchınskıdi qazaqtyń kópti biletin kónekózi Shákárim qajymen tanystyrady. Professor Shákárim Qudaıberdiulynyń aýylynda bolyp, qazaqtardyń aıt meıramyn atap ótý rásimine kýá bolady. Osy oqıǵanyń ishinde birge bolǵan qajynyń balasy Ahat Shákárimuly 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-sanynda jaryq kórgen «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» atty kólemdi jazbasynda: «1920 jyldar shamasynda Maks Kýshınskıı (avtordyń jazbasyn ózgertpedik – B.Q) degen professor, ulty nemis, bizdiń ókimetten ruqsat alyp, qazaq ishin aralaýǵa shyqqan. Negizgi mamandyǵy dárigerlik. Makstyń qasyna Moskvadan eki adam qosqan. Biri – oqyǵan qazaq azamaty, dárigerlik joǵarǵy mektepte oqyp júrgen Qoshke Kemeńgerov, biri – nemis tilin biletin orys azamaty. Bular aldymen Muhtardyń aýylyna kelgen. Muhtardy qastaryna ertip alady. Nemis ǵalymy Kýshınskıı: «Qazaqtyń kópti kórgen adamymen áńgimelessem», deıdi. Muhtar oǵan Shákárim jaıyn túsindiredi. Súıtip, osy top el jaılaýǵa shyǵyp, bizdiń aýyl «Tomarly bulaq» degen qonysta otyrǵanda keledi.
Kýshınskıı ákeıden – qazaqtyń eski mádenıetterin, qandaı ǵalymdarmen tanysqanyn, qaı ǵalymdardyń shyǵarmalaryn oqyǵanyn surap, fılosofııalyq oılar jaıynda kóp áńgimelesip, pikir alysty. Dál osy kezde Qurban aıty boldy. Kýshınskııdi bir jorǵa atqa mingizip, Muhtar, Qoshke, bárimiz aıtshyladyq. Báıge, kókpar, tartys, balýan sııaqty ult oıyndary boldy. Kýshınskıı qatty qýanyp, oıyndardy, sýretke tartyp aldy. Bárimiz jarystyq, bulaqqa, ózenge shomyldyq. Qonaqtar rahattanyp qalysty. Muhtarǵa kóp-kóp alǵystar jaýdyrdy. Qazaqtyń aıtta qyryq úıge kirip, dám aýyz tıetin dástúri bar dep, úı-úıge kirip, dám aýyz tıip, qymyz ishtik. Qaıta kelip, Kýshınskıı ákeımen jáne áńgimege kiristi.
Kýshınskıı keterde ákeıdiń qolyn qatty qysyp: «Men sizge jolyǵyp, áńgimeleskenime ózimdi baqyttymyn dep sanaımyn! Sizdi saharanyń oıshyl ǵalymy dep sanaımyn! Amandyq bolsa, elge barǵan soń, sahara tynysy týraly shyǵarma jazamyn degen oıym bar. Jol tartsa, taǵy kelermin. Men qazaqsha úıreneıin, siz nemisshe úırenińiz. Qaıta kelgende, tilmashsiz, aýyzba-aýyz sóılesetin bolaıyq!» dep kúldi. «Barshalaryńyzǵa, halyqtaryńyzǵa shyn júrekten yrzamyn! Kóriskenshe saý, aman bolyńyz!» dep Kýshınskıı júrip ketti» deıdi.
Nemis saıahatshysynyń bul saparyn búgingi ýaqyt turǵysynan saralaǵan akademık Dıhan Qamzabekulynyń: «Professor Kýchınskıdiń saıahatyn jaı ǵylymı-tanymdyq deýge kelmeıdi. Bunyń bolashaq qazaq táýelsizdigine qatysty astary bar. Bul meńzeý Á.Bókeıhanovtyń hatynda anyq baıqaldy. Soǵan qaraǵanda, bul is Alashtyń Eýropaǵa tereze ashqan eleýli sátin ańǵartady» degeni shynaıy baǵa dep bilemiz.
Maks Kýchınskı Germanııada Gıtler bılikke kelgen tusta 1933 jyly Fransııaǵa emıgrasııaǵa ketip, keshikpeı 1936 jyly Latyn Amerıkasyna, Perý eline qonys aýdarady. 1967 jyly osy elde dúnıeden ótse, 1938 jyl týǵan balasy Pedro Pablo Kýchınsı-Godar Eýropada bilim alyp, úlken qaıratker tulǵaǵa aınaldy. 2016-2018 jyldary Perý respýblıkasynyń prezıdenti bolyp saılandy.
