Býyrqanǵan bula býyn

Olardyń boıynda muǵalimnen ımený, úkimetten úrkip, basshylyqtyń aldynda búgejekteý, tipti ata-anadan qaımyǵý sııaqty qorqynysh sezimderi joq. Olar eshkimdi moıyndamaıdy, qasań qaǵıdalarmen ómir súrmeıdi. Bizge belgili erejeler men tyıymdar da olarǵa jat.

Olar bizge yńǵaısyz suraqtar qoıady jáne sol suraqtarǵa sózbuıdasyz shynaıy jaýap berýimizdi talap etedi, sózińnen záredeı bir jasandylyq baı­qasa, jalt burylady, bylaısha aıtqan­da, ótiriktiń jaısyz ıisine óte sezimtal, jalǵandyqqa jandary qas.

Olar sondaı-aq biz sııaqty sharýa­nyń sońyn shydamdylyqpen kútip, soq­paq qýalap júre berýge de joq, jaǵym­paz­danbaıdy, jaltaqtamaıdy, óz quqyq­tary men bostandyqtaryn ólse de ózgege taptatpaıdy, kerek bolsa sy­ba­ǵalary men nesibelerin jansebildikpen keskilesip júrip alady. Soqqy jep qalamyn dep aqyryna deıin shydap otyrmaıdy. Olar – samarqaý emes, janartaý. О́ıtkeni, olar – ádiletsizdikke, jemqor­lyqqa, áleýmettik teńsizdikke tózbeıtin urpaq.

Iá, eń qyzyǵy, bul – biz aıtyp júr­gen, ózimiz de týra osyndaı  albyrt ke­zimizde azdap boı aldyrtqan jastyqtyń áýeıi jeligi emes. Olardyń qazirgi qa­damdary ol qubylystan áldeqaıda ózgeshe. Tipti basqa kózqaras.

Bir sózben aıtqanda, dál qazir bizdiń aldymyzda ǵalamtor men áleýmettik jelilerdiń áserimen álemdik aqparatpen sýsyndap qanat jaıǵan, erkin oılaıtyn, erkindikke umtylatyn aıryqsha jańa urpaq tur.

Bizshe baǵalasaq, bul basqa býyn – býyrqanǵan bula býyn.

Aqıqatyn aıtýymyz kerek, keıingi jyldary álemniń kóptegen elinde, kórshiles elderdi alyńyz, basqa memleketterge úńilińiz, qandaı saıası silkinis bolmasyn, sonyń bárinde alǵashqy soqqyny bergen de, alǵan da osy býyn ókilderi ekenine kóz jetkizesiz. 

Qyrǵyzstandaǵy dúrbeleńder, Belorýssııa men Ýkraınadaǵy oqıǵalar, Reseıdegi narazylyqtar, «Arab kók­temi», Iran men Fransııadaǵy tolqýlar, Amerıkany áli de alańdatyp turǵan azamattyq qaqtyǵystar, aıta bersek, bul tizimdi tolyq qamtý múmkin emes.

Aıtqymyz keletini, sol dúrbe­leń­derdiń qaısysyn almaıyq, olardyń aldyńǵy shebinde biz aıtyp otyrǵan jańa jas býyn, úlken balalarymyzben jasty quraq jetkinshekter turdy.

Osy ýaqytqa deıin biz Qazaqstandy «turaqtylyq araly» dep sanadyq. Alaıda 2022 jyl jańa dáýirdiń basy retinde bizdi múldem tyń kózqarastarǵa jeteleı oıatty. Árıne, jolaıyryq jańa dáýirdiń týýy qaı kezeńde de azapty da aýyr, qorqynyshty da qasiretti bolatyny belgili. Biz keshken úreı de qaıǵyly, qara­­ly boldy... Qaraly qańtar oqıǵasy týra­­syn aıtqanda jastardyń ózge oı jete­gine op-ońaı erip kete alatynyn kórsetti.

Qazaqstannyń kóptegen qalasynda oryn alǵan joıqyn oqıǵalardyń da aldyńǵy shebinen jastardy kórdik. Ál­bette, bul jaǵdaıǵa barshanyń eńsesin basqan pandemııanyń da, baǵanyń negizsiz artýynyń da, karantın jeleýimen qýat-kúshi tasqyndap turǵan jastardy úıge qamap ustaýdyń da sebepshi bolǵany sózsiz. Degenmen basty qozǵaýshy faktor retinde arda ósken aryndy býyn qoǵamnan túbegeıli ózgeristi talap etip dabyl qaqty. 

Nátıjesinde, keshegi Rım kóshelerinde ıtalııalyq radıkal-antıvakserlerdiń Facciamo come in Kazakhstan! («Qazaq­stan­daǵydaı jasaıyq!») dep qul­shynys­pen urandatyp júrgeniniń kýási boldyq. Árıne, qara pıar – ol da pıar. Sondyqtan «Tárbıeden jurdaı bular qaıdan shyqty, shynymen ózimiz ósir­gen balalar ma?» dep suraýdyń orny­na aýqymy áldeqaıda tereń álemdik úr­dispen betpe-bet kelgenimizdi moıynda­ǵanymyz durys.

Bul oraıda uly Ibn Haldýnnan bas­tap Brodel jáne Vallershteınge deıin kóptegen fılosof, tarıhshylar jáne áleýmettanýshylar – bir-birinen ózgeshe bolǵanymen, ortaq oıy adam sosıýmdary men memleketterdiń damýyndaǵy negizgi qubylystardyń sıkldy bolatyny jaıly pikirde ekenin aıta ketken jón. 

Dana qazaq ony «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» dep bir-aq aýyz sózben túıindeıdi.

Aıtalyq, osy taǵylymy tereń támsildiń mánin uǵyný úshin 100 jyl burynǵy tarıhqa kóz salaıyq. Bálkı, jaqynnan tanyp bile almaǵanymyzdyń anyǵyn alshaqtap baryp túsiner me edik.

1920 jyldar. Bul kezeń – álemdi asty-ústine tóńkergen revolıýsııalar kezeńi. Jalpy dúnıejúzinde, ǵylymǵa, saıasatqa, mýzykaǵa, poezııaǵa da sony lep ákelgen kezeń: jas Eınshteın men Atatúriktiń, djaz ben Maıakovskııdiń zamany.

Al Qazaqstan tarıhynda bul ýaqyt Maǵjan Jumabaev, Sultanmahmut Toraı­ǵyrov, Muhtar Áýezov syndy jańa urpaq­tyń esimderimen qaldy. Olar kóshpendi órkenıettiń eýropalyq ındýs­trııalyq kapıtalızm kerýenimen qatar kelgen aýyr kezeńi tusynda ómir súrdi. Osynaý ekzıs­tensıaldy syn-qaterge jaýap retinde Uly dalada kez kelgen tulǵany basyn shulǵyp moıyndaı bermeıtin, álemdi ózgertýge degen  talpynystary zor, sol jolda ózderin tolyq qurban etýge daıyn urpaq ósti. Máselen, ózin «paı­ǵam­barǵa», tipti «táńirge» teńegen Ma­ǵjan, qazaqtyń kóginde Kún bolǵysy kel­gen Sultanmahmut... Poezııada olar Abaı­dan ózge aqyndy moıyndamady. Bul qatarda Úndiqytaıdan bastap Sol­tús­tik Afrıkadaǵy otarshyldyqqa qarsy re­vo­lıýsııalardyń ıdeıalarymen sýsyndaǵan tarpań tulpar Turar Rysqulovty da atar edik. 

Bul tulǵalardyń barlyǵy óz kin­digin ózderi kesken, ózderin ózderi tanyt­qan tulǵalar edi. Dáýirdiń aıryqsha bet­burysyna baılanysty ǵoı, olardyń ustazdary bolǵan joq. Bul jaǵdaı olardy tipti shyńdaı tústi. Sondyqtan bolsa kerek, keıin uly Muhtar elý jyldan keıin enteleı, erkeleı jetken eńseli býynǵa, qazaq zııalylarynyń kelesi tolqynyna óziniń atalyq aq batasyn jaýdyryp, «Jyl kelgendeı jańalyq sezemiz» dep aǵysy bóten asaý býynǵa aıdar berdi.

Odan keıingi kezeńde tarıh sahnasyna jarty ǵasyrǵa jýyq «arqyraǵan alpysynshy jyldar» shyqty. Bul kezeńnen biz ne kóremiz? «Jańa solshyldar» qoz­ǵalysyn, Eýropadaǵy stýdentterdiń joı­qyn ereýilderin, hıppı qozǵalysy jáne AQSh-taǵy «seksýaldy revolıýsııa­ny», Túrkııadaǵy «solshyldar» men «ońshyl­dardyń» qatygez qaqtyǵysyn kóremiz. «Kontrmádenıettiń», rok-mýzy­ka­nyń kórkeıýin, ózin «Ǵaısadan da tanymal» dep qyzbalyqpen málimdegen jas Djon Lennondy kóremiz.

Sonymen birge ǵaryshqa ushý, jer-jerlerde otarshyldyqqa qarsy revolıý­sııanyń tejeýsiz jeńisin, azamattyq quqyq­tar úshin kúreste aýqymdy órleý, san mıllıondaǵan adamǵa shabyt syıla­ǵan jalpy demokratııanyń jańa sapasyna joǵarylaýyn baıqaımyz. AQSh jáne Batys Eýropa memleketterinde qarsy­­lyqtardyń turaqty ekonomıkalyq ósý jaǵ­daıynda oryn alǵanyn aıta ketý kerek, ıaǵnı olardyń bastapqy sebebi «ke­deı­lerdiń óz quqyqtary úshin kúresi» ǵana emes, tereń dúnıetanymdyq daǵdarys bolǵan.

Sol zamandaǵy KSRO keńistiginen qarasaq, Gagarınniń kúlimsiregen júzi men alpysynshy jyldardyń aqyndary – Evtýshenko, Voznesenskııdi, bitimi bólek Vladımır Vysoskııdi kóremiz. «Adamǵa tabyn, Jer endi» dep jyrlap, taýlardy alasartpaı dalany asqaqtata «Az ı Iа»-ny jazǵan, qoǵamǵa qaımyqpaı sóz aıtqan Oljas Súleımenovtiń  batyl daý­sy estilip jatty. Sondaı-aq qaımyqpaı máńgúrt taqyrybyn kótergen abyz Ábish Kekilbaev, «Men» dep kitap jazǵan asqaq Muhtar Maǵaýın syndy alpaýyttar áde­bıettiń esigin erkin serpip, oqyrman sanasyna shuǵyla túsirdi. Bular – «Sen netken baqytty ediń, keler urpaq...» dep aqyn Qasym kútken asyl býyn edi.

Jalpy, osy maqalany jazýǵa sebepshi bolyp otyrǵan, bizdiń býyn – keshegi bala, búgingi aǵa ómirge «qyrǵı-qabaq soǵystan» keıin kelgenin, alaıda onyń álem úshin saldary aýyr bolǵanyn keıde sezip, keıde sezbeıdi. Ǵasyl ǵasyrdyń toǵysynan ótken tusta bul da bir aıtylýy kerek sóz shyǵar.

Álemge Gagarın men hıppıdi syı­laǵan, bizge jaqyn 1960 jyldardyń jan-jaqty tájirıbesine súıene otyryp, osyndaı «jańa álemniń jarshysy bol­­ǵan» árbir býynnyń joıqyn qýaty qı­ratýǵa da, jasampazdyqqa da baǵyt­ta­lýy yqtımal ekenin jan dúnıemiz­ben se­zinemiz. Ony ótken qańtar oqıǵasyn­da da kózben kórdik. Tipti budan da aýyr qasiret oryn alýy múmkin edi. Alaı­da osynaý jas tolqynnyń arnasy jasam­paz­dyqqa baǵyttalsa, bizdi jańa bir órke­nıetke jetelep, tarıh dońǵalaǵyn bas­qa sony soqpaqqa da burýy ábden múm­kin ǵoı.

Biz olar úshin ne isteýimiz kerek? Ne is­teýge tıis edik? Biz jalpy ne isteı alamyz?

Bizge jalǵan sóıleıtin jáne abaılap aýyz baǵyp únsiz qalatyn eski ádetterden arylý qajet. Biz «jastar buzylǵan» deıtin kárige tán góı-góı kúńkilimizdi de qoıýymyz kerek. Olarmen ashyq sóılesip, túsinýge, túsinisýge talpynyp tyrysqanymyz jón. Teń dárejede, ashyq ári shynaıy sóılesýimiz qajet, sebebi olar ótirik pen kólgirsýdi keshirmeıdi, tálimgersigen óktem ekpinge tóze almaıdy. Ár zatty óz atymen ataý qajet deıtin sóz bar ǵoı – olarmen bir tilde sóılesýge umtylǵan durys.

Bul til, belgili bir halyqtyń tili ıa bolmasa halyqaralyq til emes, bul – adamdyqtyń, adaldyqtyń, ádilet pen aqıqattyń, aǵalyq, atalyq meıirim men analyq mahabbatyń tili. Olar basqa tildi túsinýge tyryspaıdy da.

Biz jastarǵa jol ashyp, olardyń jan-jaqty bilim alýyna, ómirden, qoǵam­nan, biz qurǵymyz keletin jańa mem­leketten óz ornyn tabýyna múmkindik berip, bar kúsh-qýatyn jańa memleketti qalyp­tastyrýyna, eren kúshin jasampazdyqqa baǵyttaýyna jaǵdaı jasaýymyz kerek. Olardy túsinetinimizdi túsinikti tilmen jetkizip, halyqtyq qundylyqtardyń eshqashan ózgermeıtinin, halyq árqashan óz arnasynan jańylmaıtynyn, san ǵasyrlyq dástúrimizdiń urpaqtan-urpaqqa ózgerissiz beriletinin kórsetýimiz kerek. О́ıtkeni Haq – máńgilik, halyq – máńgilik. Abaısha aıtqanda, bári ózgeretin dúnıede, ózgermeı qalatyn bir nárse – Haqtyń sózi men halyqtyń qalaýy. Olarǵa óz pikirimizdi kúshtep tańbastan, tek meıirimmen, mahabbatpen, adamı qarym-qatynaspen baýyrymyzǵa tarta bilýimiz kerek. Qazir olar bizden taǵy da qaıtalap aıtaıyq, ádilet pen meıirimdi, adamı qarym-qatynasty ǵana kútedi. Uly Abaısha aıtar bolsaq: «Ádilet, shapqat kimde bar, Sol jarasar týǵanǵa».

Abaı da zamanynda «shoshımyn keıingi jas balalardan» degen edi. Alaıda Abaıdyń aıtqany bodandyq qursaýyna shyrmalǵan basqa kategorııadaǵy adamdar, áıtpese Abaıdan keıin kelgen býyn Alash emes pe edi?! Álıhan men Ahańdar, Maǵjan men Sultanmahmuttar edi ǵoı!.. Olar – jańa urpaq, jasampaz urpaq boldy. Olar bizdiń ǵasyrymyzdy ózgertti. Olardy totalıtarlyq júıe taptap, sottap, matap baılap, aqyrynda atyp ta tastady. Biraq olardyń aǵartýshylyq ıdeıa­lary, jańashyl da jasampaz kózqa­ras­tary ólgen joq. Biz osy ýaqytqa deıin solardyń jaǵyp ketken shyraǵyna jylynyp otyrǵan  joq pa edik?..

Qazaq qoǵamyna «ózgerister býyny» bop kelgen úsh kezeńdegi – 1920, 1960 jyldardaǵy jáne qazirgi kóterilgen jas­tardy salystyra qarasaq, jeke memle­ket nemese ultqa ǵana qatysty emes, jahandyq aýqymdaǵy qubylys týraly sóz qozǵaımyz. 1920, 1960 jylda­ry ulttyq mádenıetimiz jańa qarqyn­men damı bastady. Álemniń basqa elderi týraly da osylaı aıta alamyz. Jalpy, adamı qundylyqtyń ulttyq qun­dylyqtan anyq baıqalatyny ras. Eń bastysy, qazir de qaınaǵan qoǵam ómir­inde ulttyq mádenıettiń damýyndaǵy jańasha órleýdiń qýatty áleýeti bar. Son­­dyqtan da, eń aldymen, ózgeshe turpat­taǵy ór býynnyń óskeleń rýhyn kórsetýine múmkindik berýimiz kerek. Iаǵnı jastardyń jaqsy ómir súrýi úshin, bolashaǵy úshin atqarylar is kóp. Al eger jańa urpaqtyń jaǵdaıyn jasaı almasaq, ıakı olardy túsinbesek, jastarǵa bóten maq­sattaǵy, bálkı, qaýipti adamdar bógde jol silteıdi. Buny túsinbegenderge aldaǵy jarqyn bolashaq kelbeti qatygez qoǵamǵa aınalýy yqtımal. Onyń bir mysalyn kúni keshe ǵana kórdik.

Maqalany Maǵjannyń áıgili «Men jastarǵa senemin!» degen jolymen aıaqtaǵym keledi. Alańǵa shyqqan jastardy talqyǵa salyp, kinálap, ıakı qorqýdyń qajeti joq: olar – bizdiń balalarymyz. Eger qazirgi urpaqqa qatysty bir ádildik tanytatyn bolsaq, ol – olardy aıyptamaý, jazǵyrmaý, túsiný.

Jańa Qazaqstan ıdeıasynyń ózi sol jastardyń jarqyn baǵyty.

Qańtar oqıǵasynan beri áldekimder aıtyp júrgendeı, olar joǵalǵan urpaq emes. Eger olaı desek, biz olardy joǵaltqan urpaq bolar edik. О́zimshil, menmen, halyqty emes, qaraqan basyn oılaǵan adamdar sanatynda turar edik. Olar, shyn mánindegi biz kútken urpaq – táýelsizdik urpaqtary. Azat oıly, bos­tan kózqarastaǵy, baǵy qaıtyp, saǵy synbaǵan, ór minezdi órender. Endeshe býyrqanǵan bula býynnyń, janartaýdaı jastardyń jalynyn sóndirip almaıyq, olarǵa seneıik...