Keıbir fılosofııalyq qısyndarǵa súıensek, o bastaǵy áıel zaty men er adamnyń tabıǵaty bir-birinen múldem alshaq jatyr dese de bolǵandaı. Aıtalyq, kóp jaǵdaılarda er-azamatynan aıyrylǵan jesir áıel taǵdyrdyń degenine tez kóndigip ári qaraı eshbir qınalmastan ómir súre beredi eken. Áıeldiń qyryq jany bar degen osy da. Al jaryqtyq er adamdar týraly bulaı dep aıtýdyń qısyny kele bermeıdi. О́ıtkeni, áıelsiz olardyń kúni qıyndaý da qarańdaý desek shyndyqtan alshaq kete qoımaıtyn shyǵarmyz.
Zaıyby Márzııa sonaý jetpisinshi jyldardyń aıaq kezinde kese-kóldeneń kelgen kesapattan kóz jumǵan kezde Jańabaı erdiń jasy – elýge endi ǵana ilikken edi. Sóıtip, tórt ul men tórt qyzdyń barlyq tárbıesi men taýqymeti qosaǵyna qarap qaldy. Márzııa marqum eń bolmaǵanda qursaǵyn jaryp shyqqan ul-qyzdarynyń otbasyn qurǵanyn kóre almaı ketti. Ol kezde ekeýinen órbigen perzentterdiń tuńǵyshy Ádemi jıyrmanyń ústine shyqsa, kenjeleri Beken tórt jasta ǵana bolatyn.
Árıne, adamı turǵydan alǵanda Jańabaıdyń qaıtadan tósek jańǵyrtýyna tolyq moraldyq quqy bar edi. О́ıtkeni, densaýlyǵy temir úzerdeı azamatqa elý degen ne táıiri. Onyń ústine sóz salsa, el ishinde qudaı qosqan qosaǵy dúnıeden ótken soqtaldaı er azamatqa, qarapaıym eńbek torysyna qarsy kele qoımaıtyn, tipti, budan dámeli derlikteı áıel zaty da az bolmaıtyn.
О́mirdiń osyndaı syny da Jańabaı Qaıyrbaevty muqalta almady. Tósek jańǵyrtýdan sanaly túrde bas tartqan azamat budan keıingi jyldarda ákelik qamqorlyǵy men mahabbatyn ul-qyzdaryna tógýmen bolypty.
Bıylǵy jyldyń qańtar aıynda seksen bes jasqa qaraǵan shaǵynda ómirden ozǵan, el ishinde abyroı bedeli joǵary bolǵan Jańabaı aqsaqaldyń eńbek kitapshasyna úńile qaraımyz. Munda ol uzaq jyldar boıy taban aýdarmastan qyzmet jasaǵan bir ǵana sharýashylyqtyń ataýy kórsetilipti. Bul Jympıty aýdanyna qarasty burynǵy Stalın kolhozy. Keıin arteldik-aýyl- sharýashylyq qurylym taratylyp, onyń ornyna Qosoba sovhozy qurylǵan eken.
Mine, bar bolǵany osy ǵana. Osy jyldardyń ishinde Jańabaı Qaıyrbaev avtomashına róline ıe bolýmen birge, naýqandyq kezderde sharýashylyqtyń barlyq jumystaryna aralasqan. Ol ne istemegen deseńizshi? Egin egip, saban aıdaǵan. Mashınamen malǵa shóp tasyǵan. Qatar júrgen zamandastary Bópenııaz Esqaqov pen Matnııaz Qojageldınniń bizdiń búgingi keıipkerimiz týraly aıtqandary da eńbek dese ishken asyn jerge qoıatyn jannyń tyndyrymdy isin aıǵaqtap bere alady.
Kezinde ómirdiń taýqymetin kóp kórgen, sonyń saldarynan oqı almaı qalǵan adamdar arasynda endigi jerde ózim jetpegen bıikter men arman-maqsattarǵa keıingi urpaqtarym jetse eken, olar joǵary bilim alsa eken degen tabıǵı túrdegi ata-analyq tilekter men múddeler bolady. Dál osyndaı ákelik tilek Jańabaı Qaıyrbaevtyń boıynda da mazdap janyp ótkeni aıdan anyq.
Ol ár balasy dúnıege kelgen saıyn bir tal aǵash otyrǵyzýdy dástúrge aınaldyrypty. Al búgin sol aǵashtar jaıqalyp ný ormanǵa ulasyp barady. Qara jumystan qajyp júrse de ádebıet pen tarıhtan qol úzbegen kitapqumar zııaly jan edi. Búgingi kún bederinen qaraǵanda asyl áke osy maqsatyna jetti deýge bolady. Sondaı-aq, ol dám-tuzy taýsylǵansha ul-qyzdarynan taraǵan nemere-jıenderine de atalyq meıirimi men shapaǵatyn tógip ótti. Bul jaǵdaıdy óz perzentteri bizge kózderine jas ala otyryp áńgimelep berdi.
– Ákemiz óte eńbekqor, sharshap-shaldyǵýdy múldem bilmeıtin adam edi. Tártip pen tazalyqty óte jaqsy kórdi. Sóıtip, anamyzdyń ómirden ótkenine qaramastan shańyraqty azdyrmaı, tozdyrmaı ustaı bildi. Ol kisiniń kúndelikti qyzmeti kólik júrgizý, shóp shabý, ony tasý, kólik jóndeý sekildi san-salaly mashaqaty kóp istermen baılanysty bolsa da ústine shań tıgizbeýge tyrysty. Bizden de osyndaı uqyptylyqty talap etip otyrdy. Árıne, biz ákemizdiń aıtqanyn eki etken emespiz. Bárimizdi adam etip tárbıelep ósirgen, árqaısymyzǵa qara aǵashtaı pana, báıterekteı saıa bola bilgen ákemizdiń rýhynyń aldynda sheksiz qaryzdarmyz,– deıdi marqumnyń úlken uly Muhtar Jańabaıuly.
Adamnyń syıly bolýy, el-jurt pen aǵaıyn-týys arasyndaǵy qadyr-qasıetiniń bıiktigi onyń laýazymdy qyzmet atqarýymen ólshenbese kerek. Iá, qarapaıym eńbek ıesi, tula boıy kisilik pen kishilikten jaratylǵan jany jaısań jan Jańabaı Qaıyrbaevty biletin, onymen aralas-quralas bola qalǵan azamattardyń qaı-qaısysy da ony kózi tirisinde tóredeı qurmettep tórine shyǵardy. Ásirese, bar sanaly ǵumyry men ákelik mahabbatyn óz perzentterine arnaǵan is-áreketi arqyly ózi kórýge tıisti qyzyqtardyń bárin tárk etken áke ónegesiniń geografııalyq aýqymy men adamı keskin-kelbeti óte keń dep oı túıe alamyz. Birde oǵan bajasy Elaman: «Jáke, qý tizeńdi qushaqtap qashanǵy júresiń? Úılenbeısin be», – dep ázil shynyn aralastyra ún qatqanda ol: «úılenbeıin dep júr deısiń be? Úılener edim-aý, bulaı istesem, «balalarymnan aıyrylyp qalamyn ǵoı. Olardyń kózine jas, kóńiline syzat túsirip alamyn ba dep qorqamyn. Qara basymnyń qamy úshin balapandarymnyń senimine qııanat jasamaı-aq qoıaynshy», – dep jaýap qaıtarypty.
Qaıran, alǵaýsyz áke kóńili, óz kindiginen taraǵan ul-qyzdaryna degen ákelik mahabbat degenimiz de múmkin osy shyǵar. Muny nege aıtpasqa, ózgelerge úlgi-ónege etip taratpasqa degen oı keldi. Osy oıdyń jetegimen osy joldardy jazǵandy jón kórdik.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy,
Syrym aýdany,
Qosoba aýyly.
____________________
Sýrette: Jańabaı aqsaqal úshem nemerelerimen birge.
Zaıyby Márzııa sonaý jetpisinshi jyldardyń aıaq kezinde kese-kóldeneń kelgen kesapattan kóz jumǵan kezde Jańabaı erdiń jasy – elýge endi ǵana ilikken edi. Sóıtip, tórt ul men tórt qyzdyń barlyq tárbıesi men taýqymeti qosaǵyna qarap qaldy. Márzııa marqum eń bolmaǵanda qursaǵyn jaryp shyqqan ul-qyzdarynyń otbasyn qurǵanyn kóre almaı ketti. Ol kezde ekeýinen órbigen perzentterdiń tuńǵyshy Ádemi jıyrmanyń ústine shyqsa, kenjeleri Beken tórt jasta ǵana bolatyn.
Árıne, adamı turǵydan alǵanda Jańabaıdyń qaıtadan tósek jańǵyrtýyna tolyq moraldyq quqy bar edi. О́ıtkeni, densaýlyǵy temir úzerdeı azamatqa elý degen ne táıiri. Onyń ústine sóz salsa, el ishinde qudaı qosqan qosaǵy dúnıeden ótken soqtaldaı er azamatqa, qarapaıym eńbek torysyna qarsy kele qoımaıtyn, tipti, budan dámeli derlikteı áıel zaty da az bolmaıtyn.
О́mirdiń osyndaı syny da Jańabaı Qaıyrbaevty muqalta almady. Tósek jańǵyrtýdan sanaly túrde bas tartqan azamat budan keıingi jyldarda ákelik qamqorlyǵy men mahabbatyn ul-qyzdaryna tógýmen bolypty.
Bıylǵy jyldyń qańtar aıynda seksen bes jasqa qaraǵan shaǵynda ómirden ozǵan, el ishinde abyroı bedeli joǵary bolǵan Jańabaı aqsaqaldyń eńbek kitapshasyna úńile qaraımyz. Munda ol uzaq jyldar boıy taban aýdarmastan qyzmet jasaǵan bir ǵana sharýashylyqtyń ataýy kórsetilipti. Bul Jympıty aýdanyna qarasty burynǵy Stalın kolhozy. Keıin arteldik-aýyl- sharýashylyq qurylym taratylyp, onyń ornyna Qosoba sovhozy qurylǵan eken.
Mine, bar bolǵany osy ǵana. Osy jyldardyń ishinde Jańabaı Qaıyrbaev avtomashına róline ıe bolýmen birge, naýqandyq kezderde sharýashylyqtyń barlyq jumystaryna aralasqan. Ol ne istemegen deseńizshi? Egin egip, saban aıdaǵan. Mashınamen malǵa shóp tasyǵan. Qatar júrgen zamandastary Bópenııaz Esqaqov pen Matnııaz Qojageldınniń bizdiń búgingi keıipkerimiz týraly aıtqandary da eńbek dese ishken asyn jerge qoıatyn jannyń tyndyrymdy isin aıǵaqtap bere alady.
Kezinde ómirdiń taýqymetin kóp kórgen, sonyń saldarynan oqı almaı qalǵan adamdar arasynda endigi jerde ózim jetpegen bıikter men arman-maqsattarǵa keıingi urpaqtarym jetse eken, olar joǵary bilim alsa eken degen tabıǵı túrdegi ata-analyq tilekter men múddeler bolady. Dál osyndaı ákelik tilek Jańabaı Qaıyrbaevtyń boıynda da mazdap janyp ótkeni aıdan anyq.
Ol ár balasy dúnıege kelgen saıyn bir tal aǵash otyrǵyzýdy dástúrge aınaldyrypty. Al búgin sol aǵashtar jaıqalyp ný ormanǵa ulasyp barady. Qara jumystan qajyp júrse de ádebıet pen tarıhtan qol úzbegen kitapqumar zııaly jan edi. Búgingi kún bederinen qaraǵanda asyl áke osy maqsatyna jetti deýge bolady. Sondaı-aq, ol dám-tuzy taýsylǵansha ul-qyzdarynan taraǵan nemere-jıenderine de atalyq meıirimi men shapaǵatyn tógip ótti. Bul jaǵdaıdy óz perzentteri bizge kózderine jas ala otyryp áńgimelep berdi.
– Ákemiz óte eńbekqor, sharshap-shaldyǵýdy múldem bilmeıtin adam edi. Tártip pen tazalyqty óte jaqsy kórdi. Sóıtip, anamyzdyń ómirden ótkenine qaramastan shańyraqty azdyrmaı, tozdyrmaı ustaı bildi. Ol kisiniń kúndelikti qyzmeti kólik júrgizý, shóp shabý, ony tasý, kólik jóndeý sekildi san-salaly mashaqaty kóp istermen baılanysty bolsa da ústine shań tıgizbeýge tyrysty. Bizden de osyndaı uqyptylyqty talap etip otyrdy. Árıne, biz ákemizdiń aıtqanyn eki etken emespiz. Bárimizdi adam etip tárbıelep ósirgen, árqaısymyzǵa qara aǵashtaı pana, báıterekteı saıa bola bilgen ákemizdiń rýhynyń aldynda sheksiz qaryzdarmyz,– deıdi marqumnyń úlken uly Muhtar Jańabaıuly.
Adamnyń syıly bolýy, el-jurt pen aǵaıyn-týys arasyndaǵy qadyr-qasıetiniń bıiktigi onyń laýazymdy qyzmet atqarýymen ólshenbese kerek. Iá, qarapaıym eńbek ıesi, tula boıy kisilik pen kishilikten jaratylǵan jany jaısań jan Jańabaı Qaıyrbaevty biletin, onymen aralas-quralas bola qalǵan azamattardyń qaı-qaısysy da ony kózi tirisinde tóredeı qurmettep tórine shyǵardy. Ásirese, bar sanaly ǵumyry men ákelik mahabbatyn óz perzentterine arnaǵan is-áreketi arqyly ózi kórýge tıisti qyzyqtardyń bárin tárk etken áke ónegesiniń geografııalyq aýqymy men adamı keskin-kelbeti óte keń dep oı túıe alamyz. Birde oǵan bajasy Elaman: «Jáke, qý tizeńdi qushaqtap qashanǵy júresiń? Úılenbeısin be», – dep ázil shynyn aralastyra ún qatqanda ol: «úılenbeıin dep júr deısiń be? Úılener edim-aý, bulaı istesem, «balalarymnan aıyrylyp qalamyn ǵoı. Olardyń kózine jas, kóńiline syzat túsirip alamyn ba dep qorqamyn. Qara basymnyń qamy úshin balapandarymnyń senimine qııanat jasamaı-aq qoıaynshy», – dep jaýap qaıtarypty.
Qaıran, alǵaýsyz áke kóńili, óz kindiginen taraǵan ul-qyzdaryna degen ákelik mahabbat degenimiz de múmkin osy shyǵar. Muny nege aıtpasqa, ózgelerge úlgi-ónege etip taratpasqa degen oı keldi. Osy oıdyń jetegimen osy joldardy jazǵandy jón kórdik.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy,
Syrym aýdany,
Qosoba aýyly.
____________________
Sýrette: Jańabaı aqsaqal úshem nemerelerimen birge.
