JOIQYN QARÝSYZ JUMYR JER ÚShIN
Hakim Abaıdyń jıeni, respýblıkalyq «Abaı» qorynyń jetekshisi Baltabek ERSÁLIMOVTIŃ esimi elimizge etene tanys. Eńbek jolyn oblystyq «Prıırtyshskaıa pravda» gazetiniń qarapaıym kýrerliginen bastap, óńirdiń mádenı-rýhanı damýyna aıtýly úles qosqan aqsaqal Abaı muralaryn jınaqtaýmen birge, qoǵamdyq-saıası jumystarǵa da belsene aralasty. Ol «Nevada-Semeı» halyqaralyq qozǵalysynyń belsendi múshesi bolyp, atom apanyn aýyzdyqtaýǵa da atsalysty. Baltabek Ersálimulymen atalǵan qozǵalystyń mańyzdylyǵy jóninde áńgime órbitken edik.
– Baltash aǵa, el aýzynda «sańyraýqulaq» atalyp ketken Semeı ıadrolyq synaq alańy týraly alǵash ret qaıdan estidińiz?
– Men 1954 jyly oblystyq gazette kýrer bolyp jumys isteı bastadym. Iаǵnı, gazet pen baspasóz salasyna aralasqanyma bıyl 60 jyl boldy. Gazette qatardaǵy kýrerden bastap, jaýapty hatshynyń orynbasary, oblystyq baspahananyń dırektory bolyp eńbek ettim. Basqa da mádenı oryndarda qyzmet atqardym.
Al «sańyraýqulaqtyń» dúmpýin alǵash ret óz basymnan ótkerdim. 1956 jyly Semeı ıadrolyq synaq alańynda úlken jarylys boldy. Ol kezde baspahanada qarapaıym jumysshy bolyp isteıtinmin. Terilgen áripterdi qaǵazǵa túsirýge kómektesemin. Jumys ústinde baspahananyń terezesi sart etip ashylyp ketti. Birge jumys istegen orys áıelderi meni «Borıa» dep ataýshy edi. «Borıa, terezeni jaba salshy», dedi olar maǵan. Terezege shyǵa berip edim, taǵy da dúńk etken orasan daýys estildi. Shalqamnan túskenimdi bilemin. Terezeniń áınegi kúl-talqan bolyp, jaqtaýymen birge ústime qulady. Sol kezde Semeıdegi jaıpaq aǵash úılerdiń aýlalarynda oshaqta janyp jatqan ot ta dúmpýdiń ekpinimen jan-jaqqa shashyrap, keıbir jerlerde órt te oryn aldy.
Keıinnen irgedegi atom bombasynyń qajetti bıiktigine jetpeı jarylyp ketkeni týraly estidik. Bul – sonyń dúmpýi eken. Atom mamandary qatelik jibergen kórinedi. Oǵan deıin polıgondaǵy jarylystar jasyryn oryndalyp júrgendikten sezbeıtinbiz. Osy oqıǵadan keıin el-jurt ıadrolyq jarylys týraly qulaqtanyp, birtindep bile bastady.
– Siz «Nevada-Semeı» qozǵalysyna ún qosqan azamattardyń birisiz. Qozǵalys jumystary qalaı bastalyp edi?
– «Nevada-Semeı» qozǵalysy óziniń tarıh aldyndaǵy mıssııasyn tolyq atqardy. Bul uıym sekseninshi jyldardyń sońynda quryldy. Semeı qalasyndaǵy ózenniń jaǵalaýynda ornalasqan «Ertis» qonaq úıiniń úshinshi qabatynda qozǵalystyń uıymdastyrýshylary bas qosqany búgingideı kóz aldymda. Qazaqstan Kompartııasy Semeı oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy Keshirim Boztaev, áıgili aqynymyz Oljas Súleımenov, oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Marken Shaıjúnisov, Anatolıı Eremenko syndy azamattar qozǵalystyń mán-mańyzyn aıtyp, maqsaty men josparlaryn túsindirdi. Bul jıynǵa men de qatystym. Atalǵan jaıttyń jan-jaqty talqylanǵany esimde.
Kezdesýden keıin Semeı synaq alańynyń halyq basyna tóngen qaterin, zardabyn el-jurtqa túsindirdik. «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń Semeı bóliminiń jetekshisi bolǵan Sultan Kartoevpen birge jumys istedik. Polıgondy jabýǵa halyq bir kisideı qoldaý kórsetýi qajet boldy. Bul rette onyń orny tolmas zııan ákeletini jóninde el-jurtty ılandyrýymyz kerek edi. Árbir sanaly azamat ıadrolyq qarýdyń adamzatqa tóndiretin qaterin túsinýi kerek-tuǵyn. Toqsanynshy jyly Abaı aýdanynda úlken sherý ótti.
Meniń týǵan aýylym – Abyraly. Sol jyldary Semeı synaq alańynan qulaqtanyp, onyń zardabyn kórgennen keıin Abaı aýdanynyń halqy jappaı kóship jatty. Ata qonysyńdy, kindik kesken jerińdi tastap ketý ońaı emes. Adam balasy osyndaı qıyndyqqa da kóndi. Bul – zardaptyń zardaby! Kóptegen adamdar jasy jetpeı ómirmen qoshtasty. Qanshama bala múgedek bolyp dúnıege keldi. Sarjal, Qaınar, Abyraly aýylynyń áıelderi balany shala nemese kem týatyn boldy. Saýsaǵy jeteý, qulaǵy úsheý bolyp týatyn sábılerdi kórgen áıelder qaýymy bala týýdan qorqa bastady. Bul qazaq analaryna moraldyq soqqy bolyp tıdi.
Árıne, Semeı polıgonynyń zardabyn eshkim naqty ólshep, dál boljaı almaıdy. Onyń úlken zardaby áli talaı ýaqytqa sozylýy múmkin. Sondyqtan Semeı synaq alańyndaǵy jarylystardy toqtatý jolyndaǵy kúrestiń mán-mańyzy erekshe ekenin túsinýimiz qajet.
Polıgon beldeýindegi turǵyndarǵa medısınalyq emdeý baǵytyndaǵy jeńildikter qarastyrylsa ıgi bolar edi. Bıyl Memleket basshysynyń tikeleı qoldaýymen Semeı qalasynda úlken medısınalyq ońaltý ortalyǵyn salýǵa sheshim qabyldandy. Bul dárigerlik kómektiń biregeıi deýge bolady.
Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń atomdyq jarylystardy toqtatýdaǵy eńbegi óte zor. Biz Memleket basshysynyń Semeı polıgonyn jabý jolyndaǵy atqarǵan jumysyn ádil baǵalaımyz. О́ıtkeni, Semeı polıgony 1991 jyly tikeleı Elbasy Jarlyǵymen jabyldy. Osy ýaqyt ishinde keńestik óktem saıasat salǵan jaradan eptep aıyǵyp kelemiz. Iаǵnı, polıgonnyń ýaqytynda jabylýy Prezıdentimizdiń parasatty saıasatynyń arqasy dep bilemin. Elbasy Nursultan Nazarbaev – qazaq halqynyń baqytyna týǵan tulǵa.
– Atom synaq alańy jabylǵan 25 jyl ishinde qandaı oń ózgeristerge qol jetkizdik dep oılaısyz?
– Oń ózgerister bar. Máselen, osy synaqtyń kindigi bolǵan Kýrchatov qalasynda búginde Ulttyq ıadrolyq ortalyq jumys isteýde. Onda belgili ǵalymdar atom ýy sińgen sý, topyraq pen jer qyrtysyn, ósimdik álemin zerttep jatyr. Bul – úlken jumys. Iаǵnı, atom synaq alańy jańa zamanmen birge ózgerip, ǵylymı sıpat aldy. Joıqyn ıadrolyq qarýdyń zardabyn joıý baǵytyndaǵy ǵylymı jumys jandandy.
Qazirgi kezde Qazaqstan álemdik ıadrolyq qarýsyzdaný men atomdy beıbit maqsatqa paıdalaný jóninde jahandyq bastama kóterip otyr.
Sońǵy kúnderi Gollandııanyń Gaaga qalasynda ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi úshinshi sammıt ótti. Oǵan álemniń iri memleketteriniń basshylarymen birge, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta qatysty. Elbasynyń AQSh, Fransııa, Reseı syndy atom qarýyna ıe derjavalyq elderdiń kóshbasshylarymen sóılesip, Jer sharynyń barshamyzǵa ortaq ıgilik ekenin aıtýy, joıqyn qarýdan bas tartýǵa shaqyrýy – tereń saıası bilgirlik, ótkir dıplomatııalyq qadam dep oılaımyn. Munyń bári qazaq halqynyń bolashaǵy úshin jasalyp jatqan damylsyz eńbek.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda belgilengen mindetter men mejelerge biz beıbit zamanda ǵana qol jetkize alamyz. Sondyqtan Prezıdenttiń ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa jasaǵan qadamyn halyqaralyq qoǵamdastyq jappaı qýattaıtynyna senemiz. Bul oraıda aldymen ózimizdiń qoldaýymyz, ıaǵnı qazaqstandyqtardyń birligi bekem bolýy qajet.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy.
Hakim Abaıdyń jıeni, respýblıkalyq «Abaı» qorynyń jetekshisi Baltabek ERSÁLIMOVTIŃ esimi elimizge etene tanys. Eńbek jolyn oblystyq «Prıırtyshskaıa pravda» gazetiniń qarapaıym kýrerliginen bastap, óńirdiń mádenı-rýhanı damýyna aıtýly úles qosqan aqsaqal Abaı muralaryn jınaqtaýmen birge, qoǵamdyq-saıası jumystarǵa da belsene aralasty. Ol «Nevada-Semeı» halyqaralyq qozǵalysynyń belsendi múshesi bolyp, atom apanyn aýyzdyqtaýǵa da atsalysty. Baltabek Ersálimulymen atalǵan qozǵalystyń mańyzdylyǵy jóninde áńgime órbitken edik.
– Baltash aǵa, el aýzynda «sańyraýqulaq» atalyp ketken Semeı ıadrolyq synaq alańy týraly alǵash ret qaıdan estidińiz?
– Men 1954 jyly oblystyq gazette kýrer bolyp jumys isteı bastadym. Iаǵnı, gazet pen baspasóz salasyna aralasqanyma bıyl 60 jyl boldy. Gazette qatardaǵy kýrerden bastap, jaýapty hatshynyń orynbasary, oblystyq baspahananyń dırektory bolyp eńbek ettim. Basqa da mádenı oryndarda qyzmet atqardym.
Al «sańyraýqulaqtyń» dúmpýin alǵash ret óz basymnan ótkerdim. 1956 jyly Semeı ıadrolyq synaq alańynda úlken jarylys boldy. Ol kezde baspahanada qarapaıym jumysshy bolyp isteıtinmin. Terilgen áripterdi qaǵazǵa túsirýge kómektesemin. Jumys ústinde baspahananyń terezesi sart etip ashylyp ketti. Birge jumys istegen orys áıelderi meni «Borıa» dep ataýshy edi. «Borıa, terezeni jaba salshy», dedi olar maǵan. Terezege shyǵa berip edim, taǵy da dúńk etken orasan daýys estildi. Shalqamnan túskenimdi bilemin. Terezeniń áınegi kúl-talqan bolyp, jaqtaýymen birge ústime qulady. Sol kezde Semeıdegi jaıpaq aǵash úılerdiń aýlalarynda oshaqta janyp jatqan ot ta dúmpýdiń ekpinimen jan-jaqqa shashyrap, keıbir jerlerde órt te oryn aldy.
Keıinnen irgedegi atom bombasynyń qajetti bıiktigine jetpeı jarylyp ketkeni týraly estidik. Bul – sonyń dúmpýi eken. Atom mamandary qatelik jibergen kórinedi. Oǵan deıin polıgondaǵy jarylystar jasyryn oryndalyp júrgendikten sezbeıtinbiz. Osy oqıǵadan keıin el-jurt ıadrolyq jarylys týraly qulaqtanyp, birtindep bile bastady.
– Siz «Nevada-Semeı» qozǵalysyna ún qosqan azamattardyń birisiz. Qozǵalys jumystary qalaı bastalyp edi?
– «Nevada-Semeı» qozǵalysy óziniń tarıh aldyndaǵy mıssııasyn tolyq atqardy. Bul uıym sekseninshi jyldardyń sońynda quryldy. Semeı qalasyndaǵy ózenniń jaǵalaýynda ornalasqan «Ertis» qonaq úıiniń úshinshi qabatynda qozǵalystyń uıymdastyrýshylary bas qosqany búgingideı kóz aldymda. Qazaqstan Kompartııasy Semeı oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy Keshirim Boztaev, áıgili aqynymyz Oljas Súleımenov, oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Marken Shaıjúnisov, Anatolıı Eremenko syndy azamattar qozǵalystyń mán-mańyzyn aıtyp, maqsaty men josparlaryn túsindirdi. Bul jıynǵa men de qatystym. Atalǵan jaıttyń jan-jaqty talqylanǵany esimde.
Kezdesýden keıin Semeı synaq alańynyń halyq basyna tóngen qaterin, zardabyn el-jurtqa túsindirdik. «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń Semeı bóliminiń jetekshisi bolǵan Sultan Kartoevpen birge jumys istedik. Polıgondy jabýǵa halyq bir kisideı qoldaý kórsetýi qajet boldy. Bul rette onyń orny tolmas zııan ákeletini jóninde el-jurtty ılandyrýymyz kerek edi. Árbir sanaly azamat ıadrolyq qarýdyń adamzatqa tóndiretin qaterin túsinýi kerek-tuǵyn. Toqsanynshy jyly Abaı aýdanynda úlken sherý ótti.
Meniń týǵan aýylym – Abyraly. Sol jyldary Semeı synaq alańynan qulaqtanyp, onyń zardabyn kórgennen keıin Abaı aýdanynyń halqy jappaı kóship jatty. Ata qonysyńdy, kindik kesken jerińdi tastap ketý ońaı emes. Adam balasy osyndaı qıyndyqqa da kóndi. Bul – zardaptyń zardaby! Kóptegen adamdar jasy jetpeı ómirmen qoshtasty. Qanshama bala múgedek bolyp dúnıege keldi. Sarjal, Qaınar, Abyraly aýylynyń áıelderi balany shala nemese kem týatyn boldy. Saýsaǵy jeteý, qulaǵy úsheý bolyp týatyn sábılerdi kórgen áıelder qaýymy bala týýdan qorqa bastady. Bul qazaq analaryna moraldyq soqqy bolyp tıdi.
Árıne, Semeı polıgonynyń zardabyn eshkim naqty ólshep, dál boljaı almaıdy. Onyń úlken zardaby áli talaı ýaqytqa sozylýy múmkin. Sondyqtan Semeı synaq alańyndaǵy jarylystardy toqtatý jolyndaǵy kúrestiń mán-mańyzy erekshe ekenin túsinýimiz qajet.
Polıgon beldeýindegi turǵyndarǵa medısınalyq emdeý baǵytyndaǵy jeńildikter qarastyrylsa ıgi bolar edi. Bıyl Memleket basshysynyń tikeleı qoldaýymen Semeı qalasynda úlken medısınalyq ońaltý ortalyǵyn salýǵa sheshim qabyldandy. Bul dárigerlik kómektiń biregeıi deýge bolady.
Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń atomdyq jarylystardy toqtatýdaǵy eńbegi óte zor. Biz Memleket basshysynyń Semeı polıgonyn jabý jolyndaǵy atqarǵan jumysyn ádil baǵalaımyz. О́ıtkeni, Semeı polıgony 1991 jyly tikeleı Elbasy Jarlyǵymen jabyldy. Osy ýaqyt ishinde keńestik óktem saıasat salǵan jaradan eptep aıyǵyp kelemiz. Iаǵnı, polıgonnyń ýaqytynda jabylýy Prezıdentimizdiń parasatty saıasatynyń arqasy dep bilemin. Elbasy Nursultan Nazarbaev – qazaq halqynyń baqytyna týǵan tulǵa.
– Atom synaq alańy jabylǵan 25 jyl ishinde qandaı oń ózgeristerge qol jetkizdik dep oılaısyz?
– Oń ózgerister bar. Máselen, osy synaqtyń kindigi bolǵan Kýrchatov qalasynda búginde Ulttyq ıadrolyq ortalyq jumys isteýde. Onda belgili ǵalymdar atom ýy sińgen sý, topyraq pen jer qyrtysyn, ósimdik álemin zerttep jatyr. Bul – úlken jumys. Iаǵnı, atom synaq alańy jańa zamanmen birge ózgerip, ǵylymı sıpat aldy. Joıqyn ıadrolyq qarýdyń zardabyn joıý baǵytyndaǵy ǵylymı jumys jandandy.
Qazirgi kezde Qazaqstan álemdik ıadrolyq qarýsyzdaný men atomdy beıbit maqsatqa paıdalaný jóninde jahandyq bastama kóterip otyr.
Sońǵy kúnderi Gollandııanyń Gaaga qalasynda ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi úshinshi sammıt ótti. Oǵan álemniń iri memleketteriniń basshylarymen birge, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta qatysty. Elbasynyń AQSh, Fransııa, Reseı syndy atom qarýyna ıe derjavalyq elderdiń kóshbasshylarymen sóılesip, Jer sharynyń barshamyzǵa ortaq ıgilik ekenin aıtýy, joıqyn qarýdan bas tartýǵa shaqyrýy – tereń saıası bilgirlik, ótkir dıplomatııalyq qadam dep oılaımyn. Munyń bári qazaq halqynyń bolashaǵy úshin jasalyp jatqan damylsyz eńbek.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda belgilengen mindetter men mejelerge biz beıbit zamanda ǵana qol jetkize alamyz. Sondyqtan Prezıdenttiń ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa jasaǵan qadamyn halyqaralyq qoǵamdastyq jappaı qýattaıtynyna senemiz. Bul oraıda aldymen ózimizdiń qoldaýymyz, ıaǵnı qazaqstandyqtardyń birligi bekem bolýy qajet.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy.
