Túpqaraǵan tynysy

Mańǵystaýdyń qarashańyraǵy dep áspetteletin ólkege qatysty san alýan tarıhı oqıǵalardyń qaı-qaısysy da soqpaı ketpeıtin Túpqaraǵan – qazir táýelsiz elimizdiń tegeýrindi aýdandarynyń biri. Qaıta qurý kezeńinde toqyrap, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda aýdan mártebesimen qaıtadan es jıǵan óńir. Arada ótken jıyrma jyl tutastaı aýdannyń órkendeýine, turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, osylaısha egemen elimizdiń damýyna óz úlesimizdi qosýǵa baǵyttalyp keledi. Buryn teńizden balyq aýlap, konservi daıyndaıtyn zaýyty arqyly Odaq kólemine tanymal bolǵan óńir qazir zaman talabyna saı jan-jaqtylyqpen órkendeýge den qoıdy. Aldymen turǵyndardyń áleýmettik áleýetin jolǵa qoıyp almaıynsha, oıǵa alǵan is te, júzege asyramyn degen jospar da aýyrlyq beredi. Sol sebepti, Túpqaraǵan turǵyndarynyń turmystyq ahýalyn jaqsartý basty nazarda boldy. Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy halyqqa joldaýlarynda aıtylǵan tapsyrmalar men mindetterdi, memlekettik jáne strategııalyq baǵdarlamalardy, sondaı-aq aımaq basshysynyń is-qımyl josparyn iske asyrý aıasyndaǵy jumystar aýdannyń biraz serpilýine jol ashty. Búgingi tańda aýdanda áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı turaqty saqtalýda. Qazaqstan Respýblıkasynyń Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasynyń Indýs­trııalandyrý kartasy boıyn­sha 6 joba iske asyryldy. «Be­kire-Araldy» servıstik aýyl sha­rýashylyǵy seriktestiginiń «Taýar­­lyq bekire fermasyn salý» jobasy halyqtyń balyq ónimderine degen suranysyn ótemek. Qurylysy byltyr tapsyrylǵan seriktestik ishki uıymdyq ózgeristerine baılanysty qaıtadan quryldy, reseılik «BıoRoss» mekemesinen 15-20 tonna alǵashqy balyq ónimderin ósirýge jiberýdi jos­parlap otyr. Qalǵan 5 joba teńizden munaı ıgerýge baǵyttalǵan. Olar áli tolyq óndiristik qýattaryna shyǵyp kete alǵan joq, alaıda, bolashaqta teńizdegi munaı ıgerý jumystarynyń 2-kezeńine baılanysty damý múmkin­shilikteri bar. О́tken jyly jalpy aýdany 28775 sharshy metr turǵyn úı salynyp, óz ıelerine tabystaldy. Tynys-tirshilikti qamtamasyz etetin ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý, gazben qamtý boıynsha jumystar qarqyndy júrgizilip keledi. «Aq bulaq» baǵdarlamasy aýdanymyzda sátti júzege asyrylyp keledi, bolashaqta Aqshuqyr, Saıyn aýyldarynyń aýyz-sý máselesiniń túbegeıli sheshilýi «Aqtaý – Aero­port» eski sý qubyryna táýel­dilikten aıyrylyp, derbes magıs­traldyq sý qubyryn jáne ishki sý júıeleriniń qurylystaryn salýda bolyp otyr. Taýshyq aýyly, negizinen, ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosyldy. Al Qyzylózen aýy­ly turǵyndary úshin aýyzsý ázirge ýaqtyly kólikpen tasyp berilip otyrady. О́tken jyly kópten beri sheshimin tappaı júrgen Fort-Shevchenko qalasynyń qarǵyndy sý aǵar ortalyq kanalynyń kúrdeli jóndeýi tolyqtaı aıaqtalyp, qosymsha birneshe kópirler salyndy. Aýdan boıynsha 2013 jyly telefon baılanysymen turǵyndardyń 65 paıyzy, ınternetpen 21,4 paıyzy qamtyldy. Qanda bar qasıet bolar, qazaq dalasynyń qaı túkpirinde de kúni búginge deıin aýyl turǵyndarynyń negizgi tirlikteriniń biri mal bolyp keledi. Etin jep, sútin sýsyn retinde paıdalanatyn bul kásip túri Túpqaraǵan aýdanynda da óz jalǵasyn taýyp keledi. Biraq, bul turǵyda aýdanda qunarly mal jaıylym jerleriniń jetispeýshiligi jáne sýarý máselesi bar. Jerdiń tilin taba bilgenge, ónim kól-kósir ekendigine kóz jetkize tústik. Aýdan boıynsha 21 sharýashylyq 133 ga jerge, onyń ishinde 8 ga jerge tamshylata sýarý tehnologııasyn paıdalaný arqyly kókónis, baqsha daqyldaryn egip, 3000 tonnaǵa jýyq ónim alyndy. О́tken jyly aýdannyń asyltuqymdy mal ósiretin eki JShS men bir sharýa qojalyǵy 43 mln. teńgeden asa sýbsıdııa aldy. Aýyl sharýashylyǵynyń damýyna «Mańǵystaýagroservıs» JShS atsalysyp keledi. 2013 jyly aýdannyń 5 sharýashylyǵy atalmysh JShS arqyly mal jemin, qosalqy bólshekter, tyńaıtqyshtar aldy. Osyndaı qoldaý-demeýlerdiń nátıjesinde byltyr aýdannyń sharýa qojalyqtary men seriktestikteri ártúrli aýylsharýashylyq jármeń­ke­lerine qatysyp, 11,8 mln. teńgeniń ónimderin satty. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasy turaqty damýda. Aýdanda eńbekke jaramdy halyqtyń 37,3%-y bıznes sektorynda isteıdi. О́ńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin kóterý, jumyssyzdyq máselesin sheshýde bizge aýdannyń teńiz jaǵalaýynda, ekonomıkalyq múmkindigi mol tusta ornalasýy da biraz qoldaý boldy. Teńizdegi «Qashaǵan» ken ornynyń ıgerile bastaýy men oǵan jaǵadan servıstik qyzmet kórsetetin oryn retinde Aq Ketik qalasynyń soltústik betindegi teńiz jaǵalaýyna munaı operasııalaryn qoldaý bazalary ornalas­ty. Jergilikti halyqty jumyspen qamtý barysynda «Býzachı Opereıtıng Lımıted» kompanııasy 61 adamǵa, «MAERSK Oıl Qazaqstan» kompanııasy 10 adamǵa qoǵamdyq jumys ornyn ashyp, óndiristik alańynda turaqty jumyspen qamtyp otyr. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, sport jáne mádenıet salalaryn damytý nazardan tys qalǵan emes. Balabaqsha, mektep ǵımarattary qurylystaryn salý jyl saıyn tolyqtyryla júzege asyrylyp keledi. 2012 jyldyń qorytyndysynda turǵyndardan túsken usynys-pikirlerdi eskere otyryp, iske asyrý úshin 17 baǵytta is-sharalar jospary jasaqtalǵan bolatyn. Mańyzdylyǵyna qaraı eksheı kelgende, qazir osy 17 sharanyń 14-i júzege asyrylýda. Aldaǵy ýaqytta bıýdjet esebinen jáne sheteldik kompanııalar qarajatynan birneshe áleýmettik nysandardyń irgetasy qalanyp, biraz jobalardyń tusaýy kesiletin Túpqaraǵanda jastardy jumyspen qamtý máselesi de basty nazarda. Sondaı-aq, Baýtın aılaǵyn keńeıtý, aýdan aýmaǵyna temirjol tartý, munaıdan basqa da jumys kózderin ashý, tas óndirisin qolǵa alý syndy zor maqsat-oılar bar. Elbasy táýelsiz Qazaqstandy damyǵan 30 eldiń qataryna engizý úshin mańyzdy mejelerdi belgilep berdi. Oǵan árbir oblys, árbir óńir ár salada óz úlesin qosý qajet dep sanaımyn. Túpqaraǵan aýdany aldynda úlken mindettemeler tur. Aı­maq basshysynyń qoldaýymen, turǵyn­dardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý baǵytynda aldaǵy úsh jyldyń ishinde orasan jumystardy josparlap otyrmyz. Jaqsy kúnderge birge jetý úshin bizge aýyzbirshilik, bir-birimizge qoldaý men túsinistik qajet. Halqymyzdyń kólemdi mádenı murasy – «Qyrymnyń qyryq batyry» jyryn jetkizýshi Muryn jyraýdyń mekeni, ýkraın halqynyń uly aqyny T.Shevchenkonyń izi qal­ǵan jer – araıly Aq Ketik óńiri­niń, egemen elimizdiń órkendi óńirleriniń biri – Túpqaraǵannyń tynysy keńeıip, tegeýrini nyǵaıyp keledi. Temirbek ASAÝOV, Túpqaraǵan aýdanynyń ákimi. Mańǵystaý oblysy.