Júzege asqan joba

M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti qazaqstandyq fılıalynyń dırektory, professor, Ýnıversıtetterdiń eýrazııalyq assosıasııalary atqarýshy komıtetiniń tóraǵasy Aleksandr SIDOROVIChPEN áńgime. – 2001 jyly Astanada M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń qazaqstandyq fılıaly ashyldy. Elimiz úshin bul fılıaldyń qanshalyqty mańyzy bar? – Máskeý memlekettik ýnı­versıtetiniń qazaqstandyq fı­lıa­lynyń ashylýy – osy oqý ordasynyń tarıhyndaǵy jáne qos eldiń qarym-qatynasyndaǵy mańyzdy oqıǵa. Meniń oıymsha, Nursultan Ábishulynyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń 250 jyldyq mereıtoıynda sóılegen sózinde bul fılıalǵa jańa belestiń belgisi retinde qaraýy tegin emes. Bul oqıǵa jańa zaman yrǵaǵyna sáıkes, eldi damytý, Qazaqstannyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin jaı ǵana joǵary bilikti mamandar emes, XXI ǵasyrdaǵy jaǵdaıǵa beıimdelgen, soǵan sáıkes, álemdik deńgeıdegi bazalyq bilimdi ıelengen mamandar qajet ekenin kórsetip berdi. Mine, Máskeý memlekettik ýnıversıteti álemniń eń ozyq ýnıversıtetteriniń arasynda osyndaı qaǵıdattardy ustanýymen bedeldi. Qazirgi tańda dúnıejúzinde onyń túlekterin osy úshin de baǵalaıdy. Fılıal eldiń qajettilikterine baǵyttalǵan jáne onyń standarttaryna tolyqtaı jaýap beretin álemdik deńgeıdegi bilimge qoldaý kórsetýdiń bir elementi boldy. Bul jerde mynany eske túsirgen jón. Qazaqstan sonaý 1990-jyldardyń ózinde jyl saıyn Máskeý memlekettik ýnıversıtetine osy oqý ordasynyń esebinen eń úzdik stýdentterdi jiberip, sol arqyly Qazaqstan men MMÝ arasyndaǵy ǵylymı baılanystarǵa qoldaý kórsetip otyrdy. Bul rette, biz fılıaldyń Memleket basshysynyń senim údesinen shyǵyp kele jatqa­nyna qýanyshtymyz. 2014 jyly fılıal qa­byr­ǵasynan Máskeý ýnıver­sıtetiniń eń úzdik degen túlekteri­men ıyq tirestire alatyn, ozyq deńgeıli bilimmen qarýlanǵan 1000-nan astam túlek túlep shyǵady. Olardyń barlyǵy qazirdiń ózinde jas memleket – Qazaqstannyń nyǵaıýyna belgili bir mólsherde úles qosýda. Fılıaldyń bir ereksheligi – onda negizgi jáne irgeli ýnıversıtettik júıe qurylǵan, onda eýrazııalyq jáne joǵary sapaly bilim qaǵı­dattary biriktirilgen. Basqasha aıtqanda, Qazaqstanda kishi «Máskeý ýnıversıteti» qurylǵan dep te aıtýǵa bolady. – Fılıaldaǵy oqytý júıe­siniń artyqshylyǵy nede? Qan­daı baǵyttar boıynsha daıyn­dyqtar júrgiziledi? – Búginde qazaqstandyq fılıal­dyń ujymy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń fakýltetterimen tyǵyz baılanys ornatqan múd­delester men pikirlesterdiń ujy­myna aınaldy desek te bolady. Sonyń arqasynda ol joǵary kásibı bilikti kadrlardy daıyndaý týraly máseleniń sheshimin oıdaǵydaı taýyp keledi. Qazirgi tańda fılıalda shamamen 600-ge tarta stýdent pen magıs­trant 5 baǵytta bilim alýda. Olar: me­hanıka-matematıkalyq, esepteý matematıkasy jáne kıbernetıka, ekologııa jáne tabıǵat­ty paıdalaný, ekonomıka, son­daı-aq, fılologııa. Fılıaldy da­mytýdyń bolashaqtaǵy bir baǵyty – magıstratýra. Búginde fılıaldaǵy magıstratýra belsendi túrde damyp keledi. Qazirgi tańda ma­gıstratýrada MMÝ-diń ǵana túlekteri emes, qazaqstandyq ýnı­versıtetterdiń úzdik túlekteri de bilim alýda. Barlyq stýdentter men magıstranttar tegin, ıaǵnı Qazaqstannyń bilim granttary esebinen bilim alady. Konkýrsqa qabyldaý júıesi arnaıy synaqtar negizinde júzege asyrylady, oqytý úderisine ýnıversıtettiń 150-den astam oqytýshysy qatysady, al dıplomdyq jumystardyń Máskeýde qorǵalýy – stýdentterdiń bilim deń­geıiniń nátıjelerin ádil jáne shynaıy baǵalaý men moıyn­daýǵa múmkindik beredi. Oqytý júıesiniń taǵy bir erek­sheligi mynada: fılıal­dyń túlekteri bir jyldan ke­m emes merzim boıy Máskeýde bil­im alýy kerek. Bul olar­dyń oılaý júıesin edáýir ke­ń­­­eıtedi jáne bul merzimde oqý j­ú­ı­­esine eýrazııalyq sıpat beriledi. Biz, sondaı-aq, mem­lekettik tildi oqy­týǵa aıryqsha mán berip kelemiz. Mundaı qadam jáne máselege bulaı kelý ózin ózi aqtaıdy. Sebebi, biz kadrlardy Qazaqstan úshin daıyndap otyrmyz emes pe? Buǵan qosa, barlyq stýdentter mindetti túr­de Qazaqstannyń tarıhyna, eýra­zııalyq mádenıetke qatysty máselelerdi oqyp, zertteıdi. – Fılıalǵa oqýǵa túsýdiń qan­daı erekshelikteri bar jáne abıtýrıentterge qandaı talaptar qoıylady? – Fılıalǵa túsý Máskeý ýnı­versıtetine oqýǵa qabyldaıtyn erejeler negizinde júrgiziledi. Iаǵnı, fılıalǵa oqýǵa túsý úshin arnaıy emtıhandardy tapsyrý qajet. Fılıaldyń ereksheligine sáıkes, biz Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń ózge eldiń aýma­ǵyndaǵy qurylymdyq bólim­shesimiz, sol sebepti de biz Biryńǵaı ulttyq testileýdiń nátıjelerin eskere almaımyz. Al oqýǵa túsetin emtıhandar tizimi fılıaldyń saıtynda (www.msu.kz) ornalasqan jáne fılıaldyń ózinen talapker­lerdi qyzyqtyratyn kez kelgen saýaldarǵa jaýap alýǵa bolady. – Qazir básekelestik zamany. Osyndaı qıyn da kúrdeli zamanda Máskeý ýnıversıteti jáne onyń fılıaly «básekelestik kóshinen» qalmas úshin sapaly oqý-bilimniń qandaı ozyq júıesin basshylyqqa alyp keledi? – Fılıaldaǵy sapaly joǵary bilimdi Máskeý ýnıversıtetiniń álemdik deńgeıdegi óz ornyn saqtap qalýymen de baılanystyrýǵa bolady. Birinshiden, ýnıversıtette ǵylymı mektepter saqtalǵan jáne olar damyp keledi. Ekinshiden, sońǵy onjyldyq merzim bede­rinde Máskeý memlekettik ýnıver­sıtetiniń rektory, akademık V. A. Sadovnıchııdiń basshylyǵymen ýnıversıtet alǵa úlken sekiris jasady. Ýnıversıtettiń jańa aýmaǵy ıgerildi, ǵylymı-zertteý quraldary jańǵyrtyldy, oqý-bilim men ǵy­lymda jańa baǵyttar paıda boldy. Úshinshiden, Máskeý ýnıversıtetiniń túlekteri álemde joǵary baǵalanady, ıaǵnı olarǵa barlyq kontınentte suranys kóp. Joǵary oqý oryndaryna júr­giziletin reıtıngterdiń erek­sheligine qaramastan, bul ýnıversıtet barlyq reıtıng túrleri boıynsha álemniń jetekshi sanalatyn ýnıversıtetteriniń quramyna kirgen. Bul rette, mynany aıtý kerek. Búginde ýnıversıtet belgili bir baǵyttar boıynsha álemde jetekshi orynda tur. Olar: alyp qýatty esepteýler, spýtnıktik júıeler jáne t.b. Nanomaterıaldar, fızı­kalyq zertteýler salasyndaǵy jańa jetistikter de kún sanap keń taralýda. Al túlekterdi oqytý men daıyndaýdyń sapasynyń joǵary ekenine fılıalda oqyǵan úzdik stýdentterdiń paıyzdyq ólsheminiń MMÝ-diń fakýltetterindegi úzdik­­terdiń paıyzdyq ólshemimen deńgeıles keletininen anyq ańǵarýǵa bolady. Men stýdentterdiń Reseı jáne Máskeýdegi ózge elder stý­dentterimen birge óz dıplomdaryn qorǵaıtynyn jáne memlekettik emtıhandardy tapsyratynyn atap ótkim keledi. Bizdiń stýdentterdiń 90 paıyzdan astamy ýnıversıtetti bitirgennen keıin Qazaqstanda ju­mys isteıdi jáne joǵary laýa­zymdyq satyǵa kóterilip jatady. Sol sebepti de, biz ózimizdiń jetken nátıjelerimizben maqtanamyz jáne fılıaldy júzege asqan joba dep tolyqtaı aıta alamyz. – Qazaqstan men Máskeý mem­­lekettik ýnıversıteti ara­syn­daǵy oqý-bilim baılanystary qalaı damýda? Áriptestiktiń bul baǵytyn óristetýdegi fı­lıal­dyń úlesi qandaı? – Máskeý memlekettik ýnı­ver­­­sıteti Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarymen jaqsy baılanys ornatqan. Bul baılanystar Qazaqstannyń barlyq óńirlerin qamtıdy. Ekijaqty baılanys­tar yntymaqtastyq jónindegi kelisim­sharttar negizinde júzege asady, olar birlesken konferensııa­lardy ótkizýdi, bilim salasynda yntymaqtastyq ornatýdy, sondaı-aq, naqty ǵylymı jáne oqytý baǵdarlamalaryn júzege asyrýdy basshylyqqa alady. Máskeý ýnıversıteti Qazaq­stannyń Bilim jáne ǵylym mı­nıs­trligimen de tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Bul oqý ordasy Qazaqstanda uıymdastyrylatyn iri halyqaralyq forýmdarǵa únemi qatysyp keledi. Mysal retinde men 2012 jyly ótkizilgen «Tuńǵysh Nazarbaev oqýlaryn» aıtar edim. Sondaı-aq, ýnıversıtet 2010 jyly «Qazaqstan jáne jańa álemdegi eýrazııalyq ıdeıa» degen taqyryppen ótken konferensııaǵa jáne áriptes­tiktiń belgili bir baǵyttary boıynsha uıymdastyrylǵan eleýli is-shara­larǵa qatysty. Bizdiń yntymaqtas­tyǵy­myz­dy damytýdyń mańyzdy belesi Ýnıversıtetterdiń eýrazııalyq assosıasııasynyń XI sezin ótki­zý boldy. Qos memleket jastary «Lomonosov» halyqaralyq ǵy­lymı forýmy­nyń aıasynda bel­sendi ynty­maqtastyq ornatqan. L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen, ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetimen, Qaraǵandy ýnıver­sıtetimen jáne basqa da joǵary oqý oryndarymen de áriptestik baılanys bar. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq qurý aıasynda bizdiń yntymaqtastyq jańasha sıpat alýda. Olar ınte­g­rasııalyq úderisterdiń negizi bola otyryp, eýrazııalyq oqý-bilimdi is júzinde júzege asyrý týraly N.Na­zarbaev mindettegen mańyzdy tapsyrmalardy sheshýge úndeıdi. Fılıal Prezıdenttiń osy ıdeıasy tájirıbe júzinde iske asyrylatyn uıymdastyrýshylyq qurylym bolyp esepteledi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý aıasynda bilim jáne ǵylym salasynda, elderimizdiń jetekshi ǵalymdary arasynda tyǵyz baılanystyń óristeýine jol ashylar edi. Men bul oraıda, jańa býyn kadrlary jáne oqý oryndary arasyndaǵy jańa, turaqty baılanystar jóninde aıtyp otyrmyn. Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen turaqty ózara baılanys­tar Máskeý ýnıversıtetine Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarymen ǵylym salasyndaǵy kooperasııalyq baılanystardy belsendi damytýǵa múmkindik beredi. 2013 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipovtiń fılıalǵa arnaıy kelýi de qyzmetimizge eleýli áser etkenin aıtýǵa bolady. – Siz Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń jáne onyń fı­lıa­ly túlekteriniń Qazaq­stan­nyń damýyna qosqan úlesin qalaı baǵalar edińiz? – Máskeý memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń qazaqstandyq stý­dentterdi oqytý tarıhyna kóz júgirter bolsaq, onyń myqty kadr­lardy daıyndap shyǵarǵanyn, al túlekterdiń memlekettiń damýy men táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýyna aıtarlyqtaı úles qosqanyn kórýge bolady. Máselen, Máskeý ýnıversıtetiniń túlekteri ǵylymnyń barlyq baǵyttary boıynsha ǵylymı mektepter ashty. Qazaqstannyń bilim júıesi osy oqý ordasynyń úlken kómegi negizinde qalyptasty. Bir mysal keltireıin. Qazaqstannyń mınıstrlikterin 1990 jyldan bastap qazirgi kúnge deıin osy ýnıversıtettiń 20-dan astam túlegi basqarypty. Demek, biz fılıal túlekteriniń ózderiniń aldyndaǵy aǵa býynnyń jetis­tikterin eselep jatqanyna qýanamyz. Olardyń basym kóp­shiligi qyzmettik satyda tabys­pen kóterilip, óz salalary boıynsha kóshbasshylyq oryndardy ıelendi. – Osy naýryz aıynda N.Nazar­baevtyń Máskeý ýnı­­versıtetinde oqyǵan dárisine 20 jyl tolyp otyr. Qazirgi zamanda jáne elder arasyndaǵy qarym-qatynas máselesinde eýrazııalyq ıdeıa qan­­sha­lyqty ról atqarady dep oılaısyz? – Elbasy Máskeý ýnıver­sıtetiniń qabyrǵasynda oqyǵan dárisi aıasynda eýrazııalyq úde­ristiń jańa kezeńdegi damýy­nyń alǵyshartyn jasady. Mem­leketaralyq qarym-qatynasqa qajetti eýrazııalyq úderistiń tájirıbeli kezeńin ashyp berdi. Qazaqstannyń bul basymdyǵyna qandaı da bir senimsizdikten qa­raýǵa, ıa bolmasa kelispeýge bolmas. Ol baıandamanyń taǵy bir ma­ń­yzdy qyryn da aıtýymyz kerek: máselen, onda elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń ózara túsinistik, qurmetteý jáne tek quqylyq sekildi tetikter negizindegi jańa qaǵıdattaryn aıqyndaý máselesi mazmundalǵan bolatyn. Eýrazııalyq ıdeıanyń shynaıy biriktirýshi róli, ásirese, qazirgideı jahandaný zamanynda jáne halyqaralyq qarym-qa­tynastyń jańa negizin izdeýde aıryqsha mańyzdy bolyp tur. Teń quqylyq qaǵıdattar negizindegi eýrazııalyq ıntegrasııa meıli olar, óńirlik, ıa bolmasa jahandyq as­pektiler aıasynda bolsyn, bizdiń elderimiz úshin úlken múmkindikter ashady. Qazaqstan men Reseıdiń ekonomıkalyq shekaralarynyń keńeıýi arqyly tabysqa kenelý, bir-biriniń naryǵyna kirý, saıası táýelsizdik qaǵıdattary negizinde bir-birine qoldaý kórsetý bizdiń elderimizdiń ekonomıkasynyń jańa óndiristik kúshin qalyptastyrady. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń qurylýy ıntegrasııany tereńdetýge qajetti is-shara­lardyń qarqynyn jáne tıimdi­ligin arttyrýǵa múm­kindik beredi dep oılaımyn.  Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».