«Aýrýhanadamyn. Jumys kóp. Tez jet!..»

Ábekeńniń shyǵarmashylyǵy, «ar isine» adaldyǵy, hannan da, qaradan da qaımyqpaı pikirin ashyq aıtatyn batyldyǵy, týǵan ádebıetin moıny ozyq álem ádebıeti deńgeıine kóterýdegi janqııarlyq eńbegi, danadaı darqan aq kóńili, keıde kez kelgen nársege sene qalatyn baladaı ańqaýlyǵy, al jazýǵa kelgende, árbir qazaq sóziniń salmaq-dárejesin tarazyǵa salyp, bezbendeýge kelgende álgi jaıma shýaq minezderdi aıaq asty umytyp, surlanyp, «sýyrylmaıtyn shegedeı» qatyp qalatyn... Á.Nurpeıisov jaıly keshegi «alyptar toby» kórnekti ókilderiniń aýzynan shyqqan ystyq lebizderin, zamandas­tary, qurdastaryndaı ázildesetin, erke­leıtin búgingi jer basyp aman júrgen úzeńgiles inileriniń qaǵazǵa túsken jazbalaryn jınaǵanda neshe tom bolaryn kim bilsin.

Iаǵnı bári aıtyldy, bári jazyldy. Desek te... erteń asyl aǵamyzdyń qyryq kúndigi. Ár jyldardaǵy kezdesýler, qımas sátter osyndaıda saǵy­nyshtaı eske túsedi. Solardyń bir para­syn tókpeı-shashpaı sizderdiń nazarla­ryńyzǵa usynǵandy jón kórdik.

Sońynan basyna qaraı jazylǵan dılogııa

Aral qalasynda, týǵan jerinde jazý­shyǵa arnalǵan ádemi murajaı bar. Ony kezinde Qyrymbek Eleýuly Qyzylorda oblysynda ákim bolyp turǵan kezinde saldyrǵan-dy. Teńiz jaǵalaýyna alys-jaqynnan kelgenderdiń aldymen mańdaı tireıtin kıeli «qaǵbasy». Ishke kirseńiz, qalamgerdiń uzaq ǵumyrnamasynan tolyq­taı maǵlumat alasyz. Joq, aıtpa­ǵy­myz bul emes, qolsozym jerdegi «Sońǵy paryz» keıipkerlerine arnap qoıylǵan túr-túsi bólekteý, erekshe eskertkish eriksiz kóz tartady. Bir tylsym kúsh magnıtshe tapjyldyrmaı, olaı-bylaı qozǵalýǵa shamańdy keltirmeı, birazǵa deıin ustap turady. «... Mólt etip omyraýǵa tamǵan eki túıir sol boıda móldirep muz monshaqqa aınaldy. Biraq ony áıel sezgen de, bilgen de joq. Erni jybyrlap: «Ush, paqyr» dedi; Berekesi ketken dúnıeniń taǵy bir qarly qara daýylyn basynan ótkizip, endi, áne, shyǵystan qyzaryp atyp kele jatqan jaryq dúnıeniń jarshysyndaı uıqysynan jańa oıanyp jatqan adamdarǵa jet!» dedi; «Jeltoqsannyń taǵy bir qarly qara daýylynda bular bastan keshken keshegi bar-bar shyndyqtyń túgin qaldyrmaı, túgel aıt!» dedi. «Shyrylda!» dedi. «Dúnıede eshteńege tulǵa bolmasań da, biraq sen aman bol!» dedi. «Shyrylda!» dedi. – Shyrylda! Shyrylda, baıǵus!»

Shyǵarma osylaı aıaqtalady. Bákızat adam tózgisiz talaı azapty bastap keship, jańa ǵana demi úzilgen kúıeýi Jádigerdiń sýyqtan panalap keýdesine tyǵylǵan bir shuqym torǵaıdy óltirmeı, shyǵystan atyp kele jatqan tań nuryna úsik shalǵan júzin buryp, bolashaqtan úmit úzbeı aspanǵa ushyryp jiberedi. Osy akkord, osy kórinis qapelimde qalaısha tas músinge aınalyp, qalaısha kóz aldyńda tura qalady deseńshi?! Bul turǵydaǵy músinshiniń sheberligine shek joq. (Sáýletshi K.Baıǵazıev). Osy taraýdy óz basym bálkim, júz már­te oqyǵan shyǵarmyn. Qaǵazdan ja­tyr­qap, qolyń júrmeı qalǵan shaqta demep jiberetin tosyn kúsh. Qalaı oılas­tyrylǵan jáne jan tebirenterlik tolǵanystyń áseri qandaı! Ádebıettegi ádis-tásilderdi shemishkeshe shaǵatyn álemdik masshtabtaǵy sóz zergerleri osy sheshim qalaı tabylǵan dep, áli kúnge deıin tańdanystaryn jasyrmaıdy.

– Sońǵy taraý aldymen jazyldy, – deıdi Ábekeń. Árıne, onyń da myń-san ret shımaılanǵandyǵyn ishimiz sezedi. Jazýshyny azdap sharshatqan – dılogııanyń ataýy. «Seń», «Sońǵy paryz», «I byl den...», «I byla noch...» – Kópke deıin «I»-diń ıinin keltire almadym. «Bir kún...», «Bir tún...» Tym sholaq. Júrekke túspeıdi. Jaqyn júr­gen jigitterge oılanyńdarshy dep qol­qa saldym. Bir kúni aınala­ıyn Ábish telefon shaldy. «Shal, jazyp al: «Osyn­daı da kún bolǵan...», «Osyndaı da tún bolǵan...» Kóńilime birden qona ketti. Aınalaıyn Ábish tapqyr ǵoı, tapqyr!.. Davıd Kýgýltınov: «Sońǵy taraýdyń áserinen bir jeti uıyqtaı almaı júrdim», dedi. О́tirik aıtsa ózine.

Qaıdan ótirik aıtsyn. Qalamgerdi ábden «azapqa salǵan» jáne aldymen qaǵazǵa túsken sońǵy taraý qaıtip ońaı oqylsyn.

«Problemalyq maqala jaz...»

«... Elaman men Jádiger bir-birimen úndesip jatady. Olardyń boıyna qazaqtyń kónteriligi, týǵan jerine súıis­penshiligi, perzenttik paryzǵa adal­dyǵy – adamnyń boıynda sońǵy de­mi taýsylǵanǵa deıin bolýǵa tıisti qa­sıetter sińirilgen. Men ózimniń týǵan Aralymnyń tragedııasyna qarsy turýǵa qaýqarsyzbyn...» Sahnadan, ne áldebir minbelerden boı kórsete bermeıtin Nurpeıisov bul sózderdi qaıda, qashan aıtty deısiz ǵoı. «Qan men ter», «Sońǵy paryz» ana jyly mesenat Islambek Saljanovtyń «Altyn qyran» qory arqyly aǵylshyn tilinde Amerıkada basylyp shyqty ǵoı. Sonda oqyrmandarmen kezdesý bolǵan-dy. Muny aıtyp otyrǵan Amerıkada Ábekeńmen birge júrgen orys ádebıetiniń belgili zertteýshisi jáne jazýshy jaıly «Nebo v chashechke svetka» atty kitap jazǵan Nıkolaı Anastasev. Suhbat alǵan Saýytbek Abdrahmanov.

«Aral tragedııasyna qarsy tu­rýǵa qaýqarsyz» kisi reti kelip kezdese qalǵanda suraıtyny, tek teńizdiń qazirgi ahýaly. Uly teńizdiń áldeqashan kelmeske ketkeni belgili. Endigi kóńil­ge úmit uıalatatyn jalǵyz aldanysh – Kishi Aral. Syrdarııanyń ózimizge tıesili sýyn únemdep, Kókaral bógetin turǵyzyp, baıaǵy teńiz ultanyn tolty­rýǵa tyrysqanbyz. Jaǵalaýdaǵy el azdy-kópti nesibesin Kishi teńizden aıyra bastady. Jasandy teńizdiń bir shalǵaıy Aral qalasyna jetpese de, qum sýyrǵan óńirdiń eptep óńi kirip qaldy... Aralǵa barǵan sońǵy saparymnan oıǵa túıgenderimdi jazýshynyń aldyna búkpesiz jaıyp saldym. Alaqandaı teńiz qoınaýyndaǵy bolmashy balyqty ashkózdikpen jabyla aýlaý, shekten tys balyq óńdeıtin zaýyttar salý, balyqty arzan baǵasyna alyp, ony úlken qalalardyń bazarlaryna aparyp, qymbatqa satatyn saýdagerlerdiń jan-jaqtan qaptap ketkendigin, olarǵa zań júzinde baqylaý jasalmaıtyndyǵyn, búıte bersek túbi Kishi teńizden de aıyrylyp qalý qaýpi baryn jasyrmaı aıttym. Bir jaǵynan aýrýhanada jat­qan kisiniń mazasyn aldym-aý dep te qıpaqtap qoıamyn. Jazýshy uzaq oılanyp qaldy.

– О́zim baıqaǵan kemshilikter týraly «Ý men ýyldyryq» deıtin povest jazdym, ol «Juldyz»-da jarııalandy, – dedim qarap otyrmaı.

– Ne?! – Qońyr daýys arǵy jaqtan ashy qońyraýdaı estildi. Shegir kóz óńmenime naızadaı qadaldy: – Ne, ne dep otyrsyń óziń?! Osy kúngi jurt seniń po­vesińdi qaıtsin, oqymaıdy. Biraz jaıdy ańǵarǵan ekensiń. Povest jazdym degen ne sóz?! Sen odan da kóp sozbaı, osylar týraly problemalyq maqala jaz. Eshkimdi aıama. Jazyp bolǵan soń maǵan kórset. Qaıda bastyrýdy ózim aıtamyn.

Aýrýhananyń jaǵdaıy belgili. Med­bıkeler kirip-shyǵyp, biri dári berip, biri dene qyzýyn ólshep áýre.

– Sen osy Bógennensiń ǵoı, – dedi sálden soń.

–  Iá.

–  Bógenniń jaǵdaıy qalaı? El ornynda otyr ma? Baıaǵy trest bar ma? Bógenniń qumǵa pisken, selıtra qosylmaǵan dáý qarbyzdarynan dám tatqam baıaǵyda. Alpysynshy jyldardyń basynda ǵoı deımin, qasymda Tahaýı bar, ekeýmiz Qulandyǵy parohodpen Bógen arqyly baratyn boldyq.

Sol parohodpen sizderdi Qulandyǵa jetkizgen bizdiń ákeı bolatyn...

– Onyńdy baıaǵydan beri nege aıtpa­dyń? Sen de bir...

Jarty betke qor bolǵan qaıran ýaqyt

Aýrýhana  – jazýshynyń «ekinshi úıi». Eshkimge senbeı óz densaýlyǵyna muqııat qaraıtyn aǵa jyldyń qaı mez­gi­linde bolmasyn, ne Almatydaǵy, ne elordadaǵy aýrýhanalardyń birine baryp, tym-tyrys jatyp alady. Álde jurt mazalamaıtyn shyǵarmashylyq múmkindikti osy jerden taba ma, qaıdam. «Tym-tyrys jatyp alý» qaıda, qashan barsań da jańa bosanǵan kelinshekteı aýrýhana kórpesin beline orap, súlgimen basyn tańyp alyp, áldebir qoljazbany shıedeı qylyp, qyrnap-súrnep, keıbir tustaryn qaıta jazyp, ala qaǵazben alysqan sátiniń ústinen túsesiń. Shyn berilip ketkende seniń «tez jet»-pen qos ókpeńdi qolyńa alyp, entigip kelgen­digińdi elemeıdi. Ondaı da esik syrtynda tura turǵyń keledi.

So joly Ábekeń bizdi asa bir erekshe kóńilmen qarsy aldy. Tólen aǵa (Ábdik) ekeýmizdiń aldyn ala keliskendeı, bir ýaqytta bara qalmasymyz bar ma! Bas­ty buıymtaı – anaý aıtqandaı den­saýlyǵyna járdemimiz tımese de aýrýhanada jatqan kisimen az-kem áńgimelesip, jaǵdaıyn suraý; aıtatyn tapsyrmasy bolsa qoldan kelgenshe oraıyn taýyp minsiz oryndaý. Jalpy, Ábekeń kimniń qandaı sharýaǵa ıkemi baryn bárimizden jaqsy biledi. Syrtymyzdan baqylap júredi. Kimge ne tapsyratyny ózine ǵana aıan.

Úıden ala kelgen kelinderiniń «sá­lem­demelerinen» tańdap-tańdap aýyz tıdi. Áńgime aıtatyn eki aǵam, men – tyńdaýshy. Talaı syrdyń túıini she­shil­­di, ádebıetke qatysty, aýdarmaǵa qatysty, jalpy eldiń, halyqtyń jaǵ­­daıy týraly «ashyq dıskýssııa» sharyq­­taý shyńyna kóterildi. «Án aıtaıyq­shy»,  dedi Ábekeń birde. Sóıtti de esh qolqalaýsyz el aıtyp júrgen halyq ánderiniń bir-ekeýin «minsiz» oryndady. Mundaı keremetke kýáger bolyp turǵanym osy. Tek bir ókinish áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi. Qaltama dıktafon sala baryp, baıqatpaı bárin jazyp alsamshy. Eh, osyndaı ábjildikti qashan úırener ekenbiz.

– Ábeke, – dedi Tólen aǵam kún ekin­dige aýǵan shaqta. – Biraz otyrdyq, sizdiń ánińizdi tyńdap, bir jasap qaldyq. Tiri adamnyń tirligi túgesile me, sharýa bar degendeı... Balam syrtta máshınemen kútip otyr.

– Tý...ý, Qajyǵalı ekeýiń-aq ot ala kelgendeı, asyǵasyńdar da júresińder.

Taǵy da birer saǵat artta qaldy. Tókeń ketýge yńǵaılandy: – Jalǵyz emessiz, qasyńyzda Qýanysh bar.

Aýrýhananyń dálizine shyǵyp ta arly-berli biraz júrdik. Kún batty. Meniń tilim baılaýly.

– Tek ekeýmizdiń aramyzda bolatyn bir jaǵdaı, muny tisińnen shyǵarma. Jańa jyl jaqyndap qaldy bilem. Bireýler meniń Aqordaǵa quttyqtaý jazyp jibergenimdi jaqsy kóredi. О́ziń bilesiń, ondaıǵa meniń qulqym joq – bir, ekinshi – qalam múlde júrmeıdi. Sen meni de bir jumsarsyń. Osy páleden qutqar. Jarty bet, odan asyrma. Kelinniń sha­ıyna qanyp alǵan soń, túnimen otyryp jaz da, erteń alyp kel. Taǵy aıtamyn, jarty bet, odan asyrma...

Urlanyp Ábekeńniń júzine qaraı­myn. Qospasyz shyn peıilimen aıtyp tur. Má, bezgeldek! Aqordaǵa, Nure­keń­niń týra ózine. Denem dirildeı basta­ǵannan saý ma. «Jazǵan qulda shar­shaý bar ma!» Túnimen sol bar bol­ǵyr jarty bettiń bes-alty nusqasyn jasa­ǵan shyǵarmyn. Eki ottyń ortasynda qalǵanym anyq. Sol jarty bettiń basynda turǵannyń da, aıaǵyndaǵynyń da aty-jónderinen at úrkedi. О́zimshe barymdy salyp baqtym.

Erteńinde alyp-ushyp Ábekeńe jeteıin: – Al oqy, asyqpaı oqy.

Eki-úsh márte asyqpaı oqydym. – Káne, ózime bershi. – Torkóz dápterdiń bir paraǵyna qolmen jazylǵan jarty betke biraz qarap turdy da ortasynan qaq bólip, qoqys jáshigine tastaı saldy.

Izinshe Tólen aǵam habarlasty: – Ábe­keńniń qasynda keshe qaı ýaqytqa deıin boldyń?

–  Túngi birge taman úıge ázer jettim. – Tókeń kúldi. Bálkim, bas shaıqaǵan da bolar.

Belgııadan kelgen hat

Elordadaǵy neırohırýrgııa orta­lyǵy. Aýrýhananyń kúnbatys betindegi shaǵyn palata quddy Ábekeńniń kóshpeli «qabyldaý bólmesi» sekildi. Qoly qalamnan qalt etkende belgili qoǵam qaı­ratkerleri men bıznesmenderdi birinen soń birin qabyldap jatady. Sonyń arasynda úırenshikti em-domyn da alyp úlgeredi. Tynym joq. Bir kelgende: –  Mıdyń qan tamyrlaryn túgelge jýyq apparatqa salyp tekserttim. Aljýdan, umytshaqtyqtan aman ekenbiz ázirge...

Toqsannan asqan qalamgerdiń ómir súrýge degen qulshynysy sumdyq. Jan-jaqtan telefon soǵatyndardyń kóbisimen emen-jarqyn sóılesedi. Olardyń kimder ekendigin de áńgime aýanynan ańǵarasyń. Ábekeń uzaqqa sozylǵan maǵynaly da mazmundy ǵumyrynda qazaqtyń talaı jaqsy, jaısańdarymen dám-tuzdas, dastarqan­das boldy, tonnyń ishki baýyndaı jaqyn aralasty. Tóregeldi Sharmanov, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev... solardyń ishinde. Qalamdas, úzeńgiles inileri: Ábish, Ánes, Tólen, Qajyǵalı, Beksultan, Dýlat, Nurlan, Moldahmet, Smaǵuldarmen ara-tura kezdesip, pikirleskendi unatatyn. Aǵamyz kez kelgen adamdy izde­meıdi, kerek eken ózi izdep tabady. Al bir jerden bireýdiń birdemesin oqy­sa, tipti bir-eki sóılemi unasa da (árı­ne, mundaı jaǵdaı sırek), ony retin taýyp túrtip qoıady. Onyń shet-jaǵasyn «Tań-Sholpanda» birge jumys istegende kórdik. Berik ustanymy: «Meniń kóńilime qaramańdar. Jaýym bolsa da shyǵarmasy jaqsy eken, dereý jýrnalǵa jarııalańdar».

...Telefon zyń-zyń: – Maǵan Darhan­nyń nómirin taýyp bershi.

– Ol bloknotyńyzda kórneki sıfr­larmen jazýly ǵoı.

– Taptym. О́ziń qashan kelesiń?

– ?

– Tap qazir kelshi!..

«Ne sharýa?» Qaıta suraýǵa úlger­meısiń. Baıaǵy qulaq úırengen «tez jet!». Aýrýhananyń Ábekeńniń palatasyna jetkenge deıingi esikteriniń bári «ashyq». Medbıkelerdiń kózderi úırengeni sonsha, «qaıda, kimge barasyń?» demeıdi. «Ana jolǵy qyryq bettik esseni qaıta oqymasa netti...»

– Keldiń be, ne ákeldiń? – Munysy jaǵdaıym jaqsy degeniniń belgisi. Júzi jyly. Syrt kıimimdi sheshpesten, tikemnen tik turmyn.

– Jaqynda Belgııadan Jorj Býıon­­nan hat aldym. Jorj Býıonnan ha­baryń bar ma? Belgııanyń belgili qoǵam qaıratkeri, aqyn, jazýshy. Ana jyly Qazaqstanǵa kelgen. «Men Qazaqstannyń kókjıeginen tań kórdim» degen kitaby bar. Bilesiń ǵoı, Lýı Arogonnan bastap, Jan Montalbettı, Avgýst Vıdal, Andre Stıl, Alber Fıshler, Mustaı Kárim, Shyńǵys Aıt­matov... men týraly bári jazdy. Oqyǵan bolarsyń?

– Kitapta bar.

– Solardyń ishinen myna hat maǵan erekshe unaıdy. Biraz jigitterge oqyp berdim. Seni de bile júrsin degenim ǵoı. Tyńda: «Biz, myna Batys oqyrmandary, fransýz tiline aýdarylǵan naǵyz qazaq qalamgerleri Muhtar Áýezov pen Ábdi­jámil Nurpeıisovti mysalǵa keltire alamyz. Áýezov jaıly aıtqanbyz, endi Nurpeıisovti atap ótkim keledi. Iá, Qazaqstan maqtana berýine bolady. Revolıýsııa shapaǵymen birge azattyq pen ádilettik jolynda óz halqynyń qasireti men ulylyǵyn pash etken naǵyz jaýhar – shedevrler bere bilgen jazýshylarymen maqtana berýine bolady. Osynyń bári bir býyn urpaq jazý­shylarynyń mańdaıyna jazylypty».

– Qalaı?

– Tamasha!

– Qazaqshaǵa aýdarylǵan nusqasy. Orysshasy munan da myqty.

So turǵanda Ger-aǵańnyń, Gerold Belgerdiń sál ázil aralas myna sózi oıǵa oraldy: «Aǵalaryń maqtanýdyń da jy­myn bildirmeıdi. Sender ony baıqa­maısyńdar...» Iá, maqtansa nesi bar, maqtanýǵa turatyn-aq oqıǵa.

– Qazir dárigerim keledi, massaj jasaıdy. Sen sharýańa bara ber.

Syrtqa shyqqan soń ań-tań kúıdemin. Ne boldy? Ortalyqtan taksı jaldap, ebil-debil jetken eńbegim-aı! «Ábekeń ádebıet úshin kisi óltiredi!..» Kúlesiń be, jylaısyń ba?

Qýanysh JIENBAI