Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bir kezde:
О́leńdi jatyp ta aıtam,
turyp ta aıtam,
Bir baqaı, bir shyntaqpen
júrip te aıtam,
– deıtin Qudaıbergen bul!
Beıkúná qazaq dalasyn:
Kel, qazaq kedeıi,
Uıymdas jalshymen.
Baılardy, moldany,
Qoıdaı qý qamshymen!
– dep alataıdaı búldirip kelgen Keńes ókimetiniń surqynan shoshydy Qudaıbergen.
Sol bir jıyrmasynshy jyldarda zamana aǵymynan kóńili qalyp, alda ne bolaryna kózi jetpeı daǵdarǵan aqyn ózin ózi syndyra almaı ishteı tynady. Kúni keshe ǵana saıyn dalada arda emgen asaý taıdaı bulǵaqtap jyr tógip, án áýeletetin Qudaıbergenniń ómirge, eshteńege zaýqy joq. Ol ózin ardaqtap, dáıim saǵynyp otyratyn áleýmettiń ortasyna túskenniń ózinde.
О́leńim ózen sýdyń aıaǵyndaı,
Baılardyń nýǵa aıdaǵan saıaǵyndaı.
О́leńdi kópten beri aıtpaǵan soń,
Kelmeıdi daýys shirkin baıaǵydaı,
– dep salǵyrt qana ún qatady.
Bul kez Isanyń Qudaıbergen «Jeldirmesine» qulaı berilip, den qoıǵan kezi. Onyń Qudas, Tóbet dep atalatyn elde ótkir sózdi Saǵıt aqyndy jumbaq aıtysta jeńgeni dý-dý sóz bop jatqan kezi. Bul Isanyń tuńǵysh aıtysýy edi. Isaǵa qaıran qalǵan Qudaıbergen de aıtysady. Jeńiledi. Ekinshi ret aıtysady. Taǵy jeńiledi. Bul eki aıtys saqtalǵan joq. El ishinde onyń daqpyrty ǵana qaldy. Al sońǵy – úshinshi aıtysy jóninde Isanyń esteligi jazýshy Saparǵalı Begalınniń «Sahara sandýǵashtary» atty kitabyna kirgen. Onda: «1920 jyldyń qysy. El ishine ýákilder keldi. Pavlodardan kelgen qyzmetkerler meni shaqyrtyp alyp, ertip júredi. Qudas degen eldiń ishindegi Berdaly Jylqybaev degenniń úıinde Qudaıbergenmen aıtystym. Bul aıtysta da men ony toqtattym. Qudaıbergenniń daýysy qyryldap baryp, biraz qyzǵannan keıin ashylady eken.
Surasań óz atymdy Qudaıbergen,
Halqyma aıtqan sózim unaı bergen,
– dep bastap, shalqyp ketetin aqyn eken. Biraq men el ańǵarynan bir joldy daý aıttym, sonan bógeldi», – dep jazylǵan. (S.Begalın. «Sahara sandýǵashtary». «Qazaqstan». 1976. 90- bet).
Qudaıbergendeı tasqyn aqynnyń shartarapqa shalqıtyn úni sol jıyrmasynshy jyldarda-aq tamuq dúnıesine jutylyp bara jatqandaı kóriner – kózge báseńdep, alystap joǵala bergen.
Shama, Núrkeı, Jarylǵapberli, Aǵashaıaq, Qanpııa, Imanjúsip, Sary, Ákimgereı, Moldabaı, Amanǵalı, Ajar, Balym, Qaıyp… bár – bári birde-ekili ánderimen qazaq ánine erekshe bir kórik bergen joq pa? Qudaıbergen de osy jaınaǵan ánshiler galereıasynyń tórinde bir ǵana «Jeldirmesimen» jarqyrap tur!
Ánderimizdiń bir shyraıly úlgisi, ánshiliktiń oqshaý máneri – «Jeldirme» ataýlynyń naǵyz klassıkalyq bitim túzip, erkin shalqyǵan shaǵy osy Qudaıbergenniń joıqyn úninen bastalady. «Jeldimelerdiń» deni jeldirtip, jelpintip, shabyt ekstazyna shalqyta shyǵaryp otyryp, aqynnyń ne ánshiniń belgili bir oraıly, urymtal sátte ózin tyńdaǵan ortaǵa mezgil, ómir, aǵym, oǵan óziniń qatysy, kózqarasyn bildirýi, óziniń parqyn, ániniń áserin, kúshin kórsetý, úniniń, dombyrasynyń qadirin arttyrýy… ózine yqylas qoıǵan jıyndy, áleýmetti ardaqtaýy, el kóńilin kóterýi»… qas-qaǵymda zaýlaǵan «Jeldirme» jaı ǵana qarapaıym sózge qanat bitiredi, onyń poetıkalyq boıaýynyń bir ajarly, ásem syryn ashady. Kúıip – janǵan ánshi ózine qadalǵan kózderge qyzyǵady, jurtpen tildesedi: oıǵa, qyrǵa sharyqtaǵan oıy jastyǵyn, mastyǵyn, mahabbatyn… aıly túnder lázzatyn… adamǵa oıyn-kúlkisiz ne ómir baryn sezdirip, ýhiletip, ah degizip ótedi. Terme, tolǵaýlardaǵy oıly-kúıli, ne lırıkaly tolǵanys lebi «Jeldirmede» jarq etken ushqyn sekildi til baılap tastaıdy. O bastan ánshi bitken shyrqar aldynda óz erkin dombyrasyna beredi, dombyrasyna senedi, dombyrasyna súıenedi, syıynady. Estaıdyń: «Ánshiniń dombyrasy – qolǵanaty», – deýi de sodan. Dombyra – «Jeldirmeniń» qýaty, ol ony alapat kúshpen qozǵaıdy, júgirtedi, jelpıdi keý-keýlep, qyzdyrmalap, alasurtyp ala jóneledi. О́z dombyrasyna ıe bola almaı alaburtqan Qudaıbergen quıqyljyta tógip-tógip kelip, taǵy bir túıdek-túıdek sózderdi tastap-tastap jibereıin dep qaıyrmanyń tamyljyǵan bir sátinde kilt toqtap:
Osyndaı bozbala,
Qyzyl tilim jorǵala.
Dál jıyrma bes jasymda,
Qyz – kelinshek qasymda.
Itiń jatyr abalap,
On saýsaǵym sabalap…
Jat, dombyram, sen solaı,
Men alaıyn bir qalap!
– dep dombyrasymen «sóılesedi».
1963 jyly Almatyǵa kelip, qazaq radıosynyń konserttik stýdııasynda án jazdyrǵan áıgili ánshi Baıǵabyl Jylqybaev: «Ertis órlep, Esildi jaǵalap án salǵan keremetterdiń birazyn kórdik. Sońyna erdik, sarqytyn ishtik. О́nerin maqsut ettik. Kóp ándi Estaı, Maıralardan aldyq. Solardyń ishinde Qudaıbergenniń «Jeldirmesine» ne jetedi, shirkin! Jaryqtyq dombyraǵa oıyna ne kelse, sony isteýshi edi. Bebeý qaqqan dombyranyń bir sátte aldynda únsiz jatqanyn kóresiń. Al «Jeldirmesi» toqtaýsyz aǵyla beredi. Ile dombyrasyn qalaı ala qoıǵanyna da kóz ilespeıdi», – degen-di.
Ol kezderde Qudaıbergennen sybys ta bolmaıtyn. Tek «Isanyń «Jeldirmeleri» Qudaıbergendiki ǵoı» deıtin, yzyń-yzyń sózder aıtylyp qalatyn. Onyń syryn biletinder de, bilmeıtinder de kúrildesip júretin. Aýyz ádebıetin zertteýshi folklorısterdiń eńbekterinde Qudaıbergen ataýsyz qala beredi. Naızaǵaıdaı jarqyldap ótken esil aqyn qalaısha óshedi… Qalaısha? Olaı bolýy múmkin be?
Akademık Ahmet Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» atty kitabynda Qudaıbergen jaıynda az ǵana derek nazarǵa iligedi. Ol: «Aqyndyq pen ánshiliktiń basyn qosqan, kezinde dýmannyń ózi bolǵan adamnyń biri – Qudaıbergen Álseıitov. Ol Pavlodar oblysy Ertis aýdanynda 1884 jyly týǵan. Az ýaqyt Novosibir oblysy Tagarka aýdanynda Qımadı moldanyń Qaraobadaǵy medresesinde oqıdy. Sabaqty óleńge jeńdirýi, din oqýyna qyry joqtyǵy sebebinen medreseden qýylady. Oǵan:
Balasy Álseıittiń Qudaıbergen,
Halyqqa aıtqan sózim unaı bergen.
Ákesi balasyna «qoı» dese de,
Kóńilim bul óleńge qulaı bergen,
– degen shýmaǵy dálel bola alady. Ákesiniń «óleńdi qoı» degenin Qudaıbergen elemeıdi. Aqmola, Kókshetaý, Semeı, Omby, Novosibir oblystaryn dombyrasyn arqalap júrip aralap ketedi. Jasy jıyrmaǵa kelgende Qudaıbergen Hadısha qyzben aıtysady. Úkili Ybyraımen kezdesedi.
Atandym Qudaıbergen bala jastan,
О́nerpaz on besimde boldym asqan.
О́leńniń jal – quıryǵyn
myqtap baılap,
Ustadym tórt aıaqtap,
qutqarmastan,
– deıdi bir sózinde.
О́leńdi jaqsy kórgenin, óleń dese tura almaıtynyn:
Mingenim dáıim meniń Shabankerim,
Kúnde toı, kúnde dýman júrgen jerim.
Men ózim topty kórsem
tura almaımyn,
Túsedi óleń dese jyn men perim.
О́leńdi jatyp aıtam, turyp ta aıtam,
Jigittik saltanaty quryp
ta aıtam.
Par jekken prıajkeniń atyndaı- aq,
Moınymdy bir jaǵyna
buryp ta aıtam,
– dep, óziniń óleń aıtqanda, án salǵanda júz qubylatynyn sýretteıdi. Al Qudaıbergenniń birneshe áni Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda bar. Onda keıin Isanyń jeldirmesi bop atanyp keten «Jeldirme» bar.
Ras, Ahmet Jubanov Qudaıbergen men Isanyń «Jeldirmeleriniń» negizin, bastaýyn, shyqqan qaınaryn bir deıdi. Qısyndy ýáj. Isanyń «Jeldirmeleri» Qudaıbergenniń «Jeldirmesi» deıtin jel sóz osy pikirden taraǵan. Ras, eki «Jeldirmeniń» bolmysyn bilgen jannyń ózi de ekeýinde tabıǵı bir jaqyndyqtyń lebin sezedi. Uqsas-aý deıdi. Ol uqsastyqtyń syrt nobaıy ǵana. Bul jerde teoretıkterdiń taldaýy dálme-dál shyǵady. Amal ne, qadirli Aqań qazaqtyń ushy-qıyry joq mýzykasyn zertteýde jalǵyz ózi mehnat shekti, ol eńbeginiń rahatynan góri azabyn kórdi, keıbir ánder jóninde aǵat ketken paıymdaýlary boldy, ony ol kisi der kezinde óz qolymen jóndeı almady, ýaqyty, ómiri jetpedi. Qazir kózi tiri bolsa, búgin, mine, «Qudaıbergenniń» «Jeldirmesi» dep taýyp, usynyp, Janaly Qalıevtaı kóne kóz esti ánshiden tyńdasaq, o, onda, sóz joq, «e, ekeýi, eki «Jeldirme» eken ǵoı dep óziniń bir jaqty pikirin túzeter edi. Sonda án zertteý ǵylymyna paıdasy joq, esh negizsiz, jadaǵaı sózder, jalǵan laqaptar da sap tyıylar edi. Endi solaı bolatyn da shyǵar. Oǵan zor kepil – Qudaıbergen «Jeldirmesiniń» tabylýy bolyp otyr.
Sol baıaǵy Baıǵabyl ánshiden estigen Qudaıbergen ánshi sanama myqtap uıalaǵan edi. Án zertteý isimde ony áste umytqan joqpyn. Ertis óńiriniń ánshilerin biletin Saparǵalı Begalın, Sýat Ábýseıitov Qudaıbergen jaıynda úzik-úzik qarııa sózderin oqys aıtyp qalyp júrdi. Biraq onyń «Jeldirmesiniń» ne ekenine kóz jetkize almaı daǵdaratyn edim. Keıin myna bir jaı oılandyra beretin boldy. Kókshetaýdyń túbinde Krasnyı Iаr selosy bar. Osy seloda Ámirjan degen oıy kórikti, kóp ómirdi bastan keshken, kóp ıgi jaqsynyń aldyn kórgen… ózi kúni keshe sovhoz dırektory bolyp uzaq jyl istep, el basqarǵan… Sosıalıstik Eńbek Eri, zııaly qart bar dep estidim. Dál 1988 jyly qarasha aıynyń jıyrma tórti kúni osy Ámirjan aqsaqaldan Úkili Ybyraıdyń kóp hıkaıasyn jazyp aldym. Sonda Ámirjan aqsaqal: «Men Úkili Ybyraıdy 1929 jyly Sasyqkól jaılaýynda kezdestirdim. Ol jerge men Qyzyl otaý muǵalimi bop barǵan edim. Qylshyldaǵan jaspyn. Án dese, ánshi dese eligip júrgen kezimiz. Sol bir kúnderde Úkili Ybyraıdan qyrýar án tyńdadym. Ondaı baıtaq úndi kórgen joqpyn. Ár án aıtylyp bitkende entigip: «Áı, dúnıe-aı!» dep kúrsinip qoıady. Soǵan tańǵaldym. Baqsam, 1921 jyldan bastap qýǵyndalyp, tergeýden tergeýge túsip júrgen sharasyz kezi eken ǵoı. Sondaǵy bir ersili-qarsyly shaıqaqtap aǵyltqan áni Birjan saldyń «On saýsaq» áni edi. Ánge qyzyǵyp: «Ybeke, osy ándi ózińizden basqa kim jaqsy aıtady?» – dedim. «Kókshe ánshileriniń bári basqasha aıtady… Al…al… ana bir jyly Kóldeıde meshit toıynda Ertis jaǵynan sypyldaǵan bir seri jigit keldi. Esimi – Qudaıbergen. Tanystyq. Keıin ol bizdiń elde serilik quryp, kóp júrip aldy. Ol menen «On saýsaqty» úırenip, áni-mini degenshe tógiltip-aq jiberdi, kelisti-aq shyrqady», – dedi, – dep tosyn syr aıtty.
Ahmet Jubanov jazǵandaı, Úkili Ybyraı men Qudaıbergen osylaısha kezdesken. Bul jerde «On saýsaqtyń» bir kiltıpany bar. «On saýsaqqa» da sáýle túsirip kórelik. Ol bizdi qaıda meńzer eken?
1981-1982 jyldary Kókshetaýda qys, kóktem aılarynda Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaq ómirlerin zerttep júrdim. Bularǵa qosa Temirbek, Bátjan, Sultanmurat, Nuraly, Suraǵan esimdi aıtýly ánshiler qosa qabat dápterime túse bastady. Sol kezderde bir joly, ıá, 1982 jyldyń kókek aıynyń sońǵy kúnderi Aıyrtaý aýdanyna qarasty Karasev sovhozynyń «Birlestik» bólimshesinde óte qushtar sezimdi, dýyldaǵan kesek minezdi Bamujan Ǵabdýllın aqsaqaldan Birjan saldyń «On saýsaǵyn» jazdyq. Meniń qasymda ol kezde qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń jas redaktory, búginde sol redaksııanyń bas redaktory Serǵazy Tursynbaev bar edi. «On saýsaq» oryndalyp jatqanda Serǵazy maǵan: «Muqan Tólebaevtyń «Kommýnızm ottary» atty patetıkaly kantatasyn eske túsiretin án eken», – dedi. Serǵazy kásibı mýzykant, bir uqsastyqty anyq sezdi. Al Muqan Tólebaev ózi kantataǵa Isa « Jeldirmesin» arqaý etip alǵan-dy. Qyzyq. Birjan sal men Isa bir-birine qalaı jaqyn keledi? Isa da Qudaıbergen sııaqty Úkili Ybyraıdy kórgen, óz aýzynan «Gákkýin» úırengen. Sol Kókshede júrip, «On saýsaqty» tyńdaýy da, aıtýy da múmkin be? Álbette. Osylaısha dolbar jasaǵanmen, sol kúnderde Qudaıbergenniń «On saýsaqty» aıtýy qaperimizge kelgen joq.
Qudaıbergen de, Isa da óz «Jeldirmelerimen» osy «On saýsaqqa» baılanyp, ilik-shatys bolyp, matasyp, bir-birine uqsaıdy kep.
Endi «On saýsaqtyń» bastalýyn kórelik…
Dombyra kúıge keler buraýmenen,
Kelispes sóz júıesi quraýmenen...
Qaıyrmasy:
Al on saýsaǵym, bir baspaı,
Júrmin qalaı jer baspaı.
Jıyn, toıdyń ishinde,
Án salýshy em osylaı!…
Bul – naǵyz «Jeldirmeniń» bastaýy, quıǵyta, quıyndata tógýi, jaıylyp, jazyq dala bop kósile shalqýy «Jeldirmeniń» dál óz tabıǵaty.
Sózderi ári qaraı:
Kelgende sóz júıesi irkilmeımin,
Jorǵadaı jolǵa salǵan búlkildeımin…
– dep Birjan sal óz qudiretin ardaqtap ákete beredi.
Mine …mine, Isaǵa «Jeldirmeniń» nuryn quıǵan Qudaıbergenniń tatqan nári – «On saýsaq» ániniń jeldirmelik lebinde jatyr.
Já, «On saýsaqtyń» jalynyn sýytyp almaı otyryp, sol jalyn lebi sharpydy-aı deýge qısyn keletin Qudaıbergenniń «Jeldirmesin» alǵa tartaıyq:
Al dese, jóneleıin dombyra alyp,
Tyńdasań kóp áleýmet qulaq salyp.
Saıahat saırańdaǵan bulbul qustaı,
О́nerge qumarlanǵan men bir ǵaryp.
Ákýda, shirkin,
Tyńdasań kóp áleýmet qulaq salyp.
Saıahat saırańdaǵan bulbul qustaı,
О́nerge qumarlanǵan men bir ǵaryp.
Osyndaıda bozbala,
Qyzyl tilim jorǵala.
Dál jıyrma bes jasymda,
Itiń jatyr abalap,
On saýsaǵym sabalap.
Jat, dombyram, sen solaı,
Men aıtaıyn bir qalap.
Ákýda shirkin
Oıymda kúlkim-aı!
Ágý-ga-gaı, hala-lákim- aı, aý,
Tilim bir saıra-aý!…
Bolady oıyn – kúlkim osyndaıda,
Oı-eı, oı-eı, oı-oı-eı-aı!
О́leńdi jatyp ta aıtam,
turyp ta aıtam,
Bir baqaı, bir shyntaqpen
júrip te aıtam.
Baılardyń shetke jekken
prıajke atyndaı,
Moınymdy bir jaǵyma
buryp ta aıtam.
Qaıyrmasy.
Jón sózdiń biz de boldyq dárigeri,
Qyzyl til jelpine jel ári-beri.
At emes, atan emes qalaǵanyń,
Mańdaıdyń azar bolsa shyǵar teri.
Qaıyrmasy.
Dombyra dyryldamaı jatshy bylaı,
Sen emes, óner bergen – patsha qudaı.
Aldyma sóıler manap kelgennen soń,
Qylaıyn qurmetińdi endi osylaı.
Qaıyrmasy.
Balasy Álseıittiń Qudaıbergen,
Halqyma aıtqan sózim unaı bergen.
Baýlynyń toqsan eki totysy bar,
Júlde alǵan bulbul edim talaı
jerden.
Birjan sal: «Dombyra kúıge keler buraýmenen», – dese, Qudaıbergen: «Al dese, jóneleıin dombyra alyp», – dep dúbirlete, tasyrlata, jóńkilte silteıdi. Osy keremet úlgini Isa da:
Al, alqa, keldi keziń jaınaıtuǵyn,
Bulbuldaı baqshadaǵy saıraıtuǵyn.
О́nerdiń qııasyna shyqqan saıyn,
Bolattaı tastan taban
taımaıtuǵyn.
Jónelmedim jeldirmemen
jeldeı esip,
Qyrandaı aspandaǵy talmaıtuǵyn,
– dep Birjan saldyń, Qudaıbergenniń ekspress ekpinin esh básendetpeı, bógemeı, irkilmeı aǵyndata dikildetip, adam boıyna syıa bermeıtin ǵalamat kúsh pen ózin ózi áreń toqtatady.
Úsheýinde de «Al!» degen sóz bar, ol beıne bir júırik attyń tizginin qoıa bergeni sekildi tasqyndaıtyn surapyl áýenniń aǵytylǵan lek-lek tolqyny. Úsheýiniń bastalýy bir. Sony birinshi kim bastady? Birjan sal emes pe? Qudaıbergen Birjan salǵa bala, Isa nemere ispetti. Oılanaıyqshy…
Sonymen bizdiń qolymyzda qazir Birjan saldyń «On saýsaǵy», Qudaıbergenniń ǵaıyptan tabylǵan «Jeldirmesi», Isanyń «Jeldirmeleri» bar. Báriniń qaınary Birjan saldyń «On saýsaǵynan» shyǵady. Úsheýi de bir-birine jaqyn, úndes, ári bir-birinen alshaq, alys… úsheýi de ózinshe bir ózgeshe shalqý! Isanyń juldyzy shynshyldyǵymen, adaldyǵymen joǵary. «Meniń «Jeldirmelerimde» Qudaıbergen «Jeldirmelerin» eske túsiretin bir sátter bar», – dep ózge emes Isanyń ózi aıtqan sózi bar. Bul – Mahfýza Baızaqovanyń kitabynan. Isa taǵy birde: «Biraq osy «Jeldirmelerdiń» báriniń arǵy túbi bar. Alǵashqyda men «Jeldirmeniń» ózim aıtyp júrgen úshinshi túrin Qudaıbergenniń sarynynan aldym», – deıdi. Bul – Saparǵalı Begalınniń «Sahara sandýǵashtary» kitabynan. Buǵan akademık Ahmet Jubanov ta ılanyp ótti. Sonda … «Jeldirmelerdiń» túp- tórkinin biz Birjan saldyń «On saýsaǵynan» izdesek bolady eken». Bárin jelpintip ótken – Birjan saldyń lebi!
Qudaıbergenniń «Jeldirmesin» men Kókshetaýdyń Talshyq selosynda turatyn qart ánshi Janaly Qalıevtiń oryndaýynda alǵash ret 1992 jyldyń 16 aqpan kúni, odan keler jyly jaz aıynda ekinshi ret óz úıimde qonaq etip otyryp magnıtofonǵa túsirdim. Buryn maǵan Janaly ánshi Jaıaý Musanyń «Aqshashaǵyn», Úkili Ybyraıdyń eshkimge belgisiz «Aınalaıyn, kúnim-aý», «О́mir», «It jastyq» ánderin, aqmolalyq Bekbolat ánshiniń qusa-dertke toly «Qaıdasyń, Rashıtim, qaıdasyń?», «Ajal kelse, qaıtemin» jáne búginde sol qalada turyp, kóz aldymyzda eleýsiz qalǵan keshegi ofıser Ǵaısa Esenbaevtyń «Esil ózen» ánderin jazdyryp, onyń bar hıkaıasy «Juldyz» jýrnalynda jarııalanyp edi. Mine, endi osy bir syrly kókirekti beımaza jan Qudaıbergendi tiriltti. Álbette, ol «Jeldirmeniń» sózi aqaýsyz, túp- túgel jetti deý aǵat, asyǵys aıtylǵan sóz bolar edi. Qudaıbergen týraly búgingi shertilgen sóz ár kez tam-tumdap jınalǵan derektiń ilip alary ǵana. Bul – qazaqta «Jeldirmeniń» klassıkalyq úlgisin jasaǵan Qudaıbergen haqynda alǵashqy qalam silteý… Bul-onyń baı ómiriniń tek eskızi ǵana bolar…
Júıtkisinshi jelmaıadaı, jeldeı essinshi Qudaıbergen «Jeldirmesi!»
Ilıa JAQANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
