Altyn Orda: 1269-1380 jyldar

Qalyń qaýym osy kıeli ólkede el bılegen handardy aq kıizge kóterip, taqqa otyrǵyzǵan. «Ulytaý – halyqaralyq deńgeıdegi etnografııalyq týrızmniń ortalyǵy bolýy tıis. Bul jumystar Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn merekeleý aıasynda bastalýy qajet», dep má­limdedi Memleket basshysy. So­ny­men qatar ol «Shyńǵys hannyń úlken uly – Joshynyń mazary qazaq jerin­de turǵanyn búginde elimizdegi jáne sheteldegi jurtshylyqtyń kóbi bile bermeıdi. Sondyqtan biz Altyn Orda­nyń negizin qalaǵan Joshy hannyń esi­min ulyqtaýdy mindetti túrde qolǵa alýymyz qajet. Onyń tarıhı tulǵasyna álemniń nazaryn aýdaryp, kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý – óte mańyzdy mindet», dep atap ótti.

Qazaqstan Prezıdentiniń osy naqty da, keń maǵynaly sózderi arqyly adam­zat tarıhyndaǵy Ulyq Ordanyń róli men ornyna baǵa berildi. Jáne de ǵalym­dar úshin, jalpy órkenıet tarıhymen aına­lysatyn barlyq adam úshin de Eýra­zııa halyqtary men memleketteriniń qalyp­tasýynda eleýli ról atqarǵan osy­naý memlekettiń tarıhyna dálme-dál jáne syndarly qarym-qatynas úshin qolaı­ly kezeń týyp, olardyń tarıhyna keńinen jáne rııasyz kózqaraspen qaraý múmkindigi aqyry ashyldy.

Sonymen ótken kezeń máseleleriniń kúńgirt betterin aıqyndaýdyń ýaqyty jetti. О́z zamanynda Álıhan Bókeı­han, Sanjar Asfendııarov, Jahansha Dos­muhamedov, Muhamedjan Tynysh­baev, Sáken Seıfýllın sııaqty elimizdiń asa kórnekti qaıratkerleri, tól ordanyń jáne keıingi memleketterdiń mańyzy týraly jazǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, olardyń barlyǵy stalındik qapastarda azaptalyp, qaza tapty, al sol kezdegi bılik olardyń eńbekterin joıdy nemese esten shyǵartyp, umyt qyldy.

1970-1980 jyldary Ilııas Esenber­lın, Muhtar Maǵaýın, Ábish Kekilbaev jáne basqa da otandyq zııaly qaýym ókilderi osy bir asa mańyzdy taqyrypqa qoǵamnyń nazaryn taǵy da aýdarǵan bolatyn. Olar kópshilikti tánti etken keremet óner týyndylaryn jazdy.

XIII ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy Shyńǵys han ımperııasy men Joshy ulysynyń qurylýy álem tarıhyndaǵy eń kóp talqylanatyn máselelerdiń biri. Osynaý aýmaǵy men saldary boıynsha asa zor memlekettiń genezısi, ómir súrýi jáne ydyraýy boıynsha kásibı daıyndalǵan jumystar áli de kemshin. Uly memleketti qurǵan halyqtar oǵan etnostyq emes, saıası jáne bir jaǵynan, bir-birin almastyrǵan ordaǵa jansyz saıası ataý berdi. Shyńǵys han qurǵan ımperııanyń halqy tolyǵymen mońǵol tektes boldy degen ábden jaýyr bolǵan uǵym bar. Iá, jaýyngerlerdiń birazy mońǵol tektes antropologııalyq tıpte bolatyn. Biraq mysaly, slavıan derekterinde «polovester» dep atalǵan Qara teńiz qypshaqtary, bulǵar nemese bashqurttar, shyǵý tegi jaǵynan sózsiz, eýropalyq násildi nemese aralas tıpte bolǵan. Sondaı-aq osy Uly orda – Ulyq ulystyń quramyna kóptegen Kavkaz halyqtarynyń ókilderi – qazirgi zamanǵy qarashaı, balqar (malqar), qumyq, cherkes, abazın, ázerbaıjandardyń ata-babalary kirdi. Ámirler jáne tipti handardyń arasynda Cherkes, Sary nemese Ýrýs esimdi adamdar bolǵan. Al qazir­gi kazaktar pir tutyp, qasterleıtin alǵash­qy eýropalyq kazak «Sary-Ozman» dep ataldy. Onyń shyn esimi Sary-Osman (Ospan, Aspan) bolýy múmkin. Ulyq ulys – Altyn Orda uly ámirleriniń biri, mysaly Qajy-Cherkes dep atalǵan, bul onyń Soltústik Kavkaz halyqtaryna jaqyn ekendigin kórsetedi. Soǵys oljalarynyń turaqty bir túri «aı júzdi qyzdar» bolǵany, al jaıaý ásker quramynda slavıan, kavkazdyqtar ókilderi, valahtar men bolgarlar qyzmet etkeni týraly jazba derekkózderinde kóp aıtylǵan.

Biraq Temújin-Shyńǵys han qurǵan ımpe­rııanyń Túrki qaǵanatynyń dástúr­leri men taıpalarynan kóp nárseni alǵany sózsiz. Tuǵuryl han bastaǵan Kereı ulysy nemese naıman hany Kúsh­lik­tiń ulysy sııaqty birqatar handyq­tyń­ ómir súrip, qyzmet atqarýy XIII ǵasyr­dyń basyna jatady. Altaıdan Dýnaıǵa deıingi úlken aýmaqty Qypshaq handy­ǵy alyp jatty. Olardyń barlyǵy Shyń­ǵys han áskerlerinen jeńilip nemese oǵan moıynsynyp, jańa ordaǵa sińip ketti. Mine, osylaısha Ulyq ulystyń buryn­ǵy qaýymdastyqtardyń kóptegen dás­túrin qabyldaǵany túsinikti edi. Al «Orda» termıni mońǵol dáýirine deıingi kezeńde belgili bolǵan jáne kóptegen maǵynaǵa ıe.

Orda jaýyngerleri ádette orta boıly jáne atqa minýge yńǵaıly bolyp keletin. Bizdiń tujyrymymyz uzaq qashyqtyqta atpen júrýdiń jáne sarbazdardan tek ystyq-sýyqqa kúıip-pisken shymyr bolǵanyna ǵana emes, sonymen qatar densaýlyq pen erekshe eptilikti talap etetindigine negizdelgen. Kóptegen qytaı sýretteri men parsy mınıa­tıýra­larynda Ulyq ulystyń bıleýshileri men jaýyngerleriniń kelbetteri jaqsy saqtalǵan.

Taǵy bir tańǵalarlyq nárse – túrki-mońǵoldardyń at tóbelindeı az toby ózderiniń myqyr boıly attarymen jáne az ǵana qarý-jaraǵymen óte qysqa merzimde qanshama jer men halyqtardy jaýlap ala aldy?! Sonymen qatar olar bul keńistikti jaýlap qana qoımaı, olardy kóptegen jyl boıyna ózderiniń zańdary men buıryqtaryna baǵyndyryp ustaı bilgen. Osy rette biz kóne ulystyń keıbir zańdary tóńireginde birqatar máselege toqtala ótkendi jón kórdik.

* * *

Aıtalyq, handy ulyqtaýdan keıin aq kıiz jyrtylyp, jıylǵan jurt ony yrymdap, úlestirip bólip alady. Ejelgi nanym boıynsha, kıizdiń ár bóligi sáttilik pen armandardyń oryndalýynyń tabıǵı nyshanyna aınalǵan. Qazaqtar bul rásimdi «Hantalapaı» dep ataǵan. Shıltbergerge silteme jasaǵan T.I. Tursynov han «aq kıizge otyryp, úsh ret kóterilgenin» aıtady. Sodan keıin olar ony shatyrdyń ishinde alyp júredi de (úlken kıiz úı – B.A.), taqqa otyrǵyzady jáne oǵan altyn qylysh beredi; osydan keıin ol ádet-ǵuryp boıynsha ant berýi kerek. Rásim aıaqtalǵannan keıin birneshe kún boıy ulttyq mereke jarııalanady.

Kóne zamannan jetken osy salt qazaqtar arasynda uzaq ýaqyt saqtaldy. Máselen, HIH ǵasyrdyń 40-jyldary bıleýshi bolyp saılanǵan Kenesary han osy rásim boıynsha taqqa otyrdy.

Ulyq ulys handary kóptegen ǵasyr­lar boıy joǵarǵy ákimshilik bılikti atqar­dy. Ádette, olar sondaı-aq joǵary áske­rı kúshke ıe boldy. Sonymen birge handardyń janynda soǵys pen joryq­tardy josparlaıtyn kóptegen qandas hanzadalary men beklerbekteri bolǵan.

Jalpy, Ulyq ulystaǵy hannyń ókimi óte keń boldy, alaıda raqymsyz ozbyr túrde emes edi. Keıbir jaǵdaıda onyń bıligi bıler men asyltekti ámirlermen shek­teldi. Al mysaly, Irandaǵy, Máýe­ren­nahrdaǵy bılik qatal qysym negizde júrgizildi, ondaǵy bıleýshiler óz qol­daryna ákimshilik, áskerı jáne tipti sottyń mindetti atqarymdyq qyzmet­terin de shoǵyrlandyrdy.

Ulyq ulystyń kólemi de óte zor, úlken edi. Memleket aýmaǵyna qatysty suraqtarǵa arab (ál-Omarı), parsy (Jýveını) jáne orys tilderinen, sonyń ishinde keńes avtorlarynan da dálel keltirilgen. Jalpy alǵanda, osy taqyrypta jazatyn avtorlardyń ara­synda sáıkessizdikter joq. Olar­dyń barlyǵyna Ulyq ulystyń kelesi aýmaq­tary kiredi: Horezm jáne Máýeren­nahr­dyń barlyq aýmaǵy, Syǵanaq, Saı­ram jáne Deshti Qypshaq, Qajy-Tar­han, Qazan jáne búkil Edil aımaǵy, Qy­rym men Soltústik Kavkaz, Baký jáne Ázer­baı­jan­nyń soltústik bóligi, Sibir men Al­taı, bashqurttardyń jeri. E.Hara-Da­van málimetinshe, Reseıdiń Ulyq ulys­tyń quramyna kiretin jerlerinen basqa, tipti Serbııa men Bolgarııanyń bir bóligi de enedi.

Reseı knıazdikteri men Moldova, Kıev jáne Kavkaz aımaqtarynyń jerleri bólekshe mártebege ıe boldy. Salyqtardy (ıasak) Genýıa saýdagerleri, ishinara tipti polıaktar da tóledi.

Batý, Berke jáne olardyń urpaqtary ashyq shaıqastarda jeńiske jetip, Ita­lııa, Germanııa, Vengrııa jáne Aýst­rııa shekaralaryna jetti. XIII-XIV ǵasyr­larda álemde Ulyq ulystyń jyljymaly armııasyna qarsy tura alatyn álemde kúsh bolǵan joq.

Búkil Taıaý Shyǵys – Iran, Kúrdi­s­tan, arab álemi Shaǵataı men Tóle ur­paqtaryna baǵyndy. Qubylaı Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń biraz jerin jaýlap aldy.

Batý han tusynda «Uly Jasaq» oryn­dalýǵa mindetteldi, al onyń qaǵı­da­laryn buzǵandar ólim jazasyna kesil­di. О́zbek han kezinde «Jasaq» sharıǵat erejelerimen tolyqtyrylǵan bolatyn. XIX ǵasyrdyń aıaǵynda mundaı jazalaý tártibi dala erejeleri men dástúrlerin buzýshylarǵa, mysaly, Abaıdyń ákesi Qunanbaıdyń atalas týysyna (Qodarǵa) da qoldanylǵan.

Aıtqandaı, dinge keńshilik týraly erejeleri engizilgen «Jasaqtyń» qaǵı­da­laryn Kavkazdyń hrıstıandyqty us­tan­ǵan halyqtary Iran (Persııa) men Egıpettiń musylman áskerlerinen qor­ǵaný úshin paıdalandy. Ordanyń ásker­leri knıaz Aleksandr Nevskııge (1242 j. sáýir) kómektesip, Tevton rysarlarynan orys jerlerin qorǵaýǵa qatysty.

Sondaı-aq Shyńǵys han, Batý, Berke­niń kezderinde kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli memleketterge tán tıimdi basqarý júıesi qalyptasty. Ákimshilik qurylymǵa beklerbek nemese bı laýa­zymy jáne áskerı qolbasshylardyń tutas tizimi engizildi. Keıbir eýropalyq zertteýshiler Ordada ýázirlerdiń bolǵanyn kórsetedi, biraq bul ınstıtýt anaǵurlym keshirek paıda bolǵan. Jalpy, basqarý qurylymy bastapqy kezde san jaǵynan shaǵyn bolyp kelgen.

Derekkózder áskerı ister, qarjy jáne tipti ǵıbadat úshin jaýapty laýazymdar týraly aıtady. Bizdiń oıymyzsha, ákimshilik jáne ekonomıkalyq min­detter júktelgen rýlardyń jetek­shileri (rýbasy), bekter men ámirler úlken ról atqarǵan. Parsy derekterinde olardy «nakıb» dep ataıdy, biraq bul ustanym muragerlik negizde bolǵan. Biraz ýaqyttan keıin mundaı basqarýshylar «ákimder» dep ataldy. Bılik ıerarhııasyndaǵy óte mańyzdy ról «atalyqtar» nemese «atabekter» – han uldarynyń tárbıe­shilerinde bolǵan. Olar hanzadalar eresek bolǵanǵa deıin qamqorshy, ustaz mindetin atqardy.

Islam dininiń enýimen «qazy áskerler» – áskerı isterdi sheshetin áskerı sot ınstıtýty paıda boldy. Olardyń róli ásirese Túrkistan men Moǵolstanda baıqaldy. Shaıbanıler tusynda «dıýanbek» – keńse meńgerýshisi bolǵan. Olar ekonomıkany, tipti áskerı salany da basqarýy kerek edi. Eń joǵary laýazymdy tulǵalarǵa «Buhara traktatynda» aıtylǵan kókiltash, qushbek, ınaq jáne tipti aǵa ýázirler kirdi. Qarajattyń túsýi men jumsalýyn «qazynashylar» qadaǵalap otyrdy.

Álbette, handardyń danalyǵyn jyrlaıtyn nemese bılikti synaıtyn jyraýlardyń róli kúsheıe tústi. Gılom de Rýbrýk «gıtarada» oınaǵan adamdar dep kórsetedi, al durysy dombyra tart­qandar bolatyn. (Keıde monahtyń ózin Vılom jáne tipti Vılgelm dep te ataıdy). Kóshpeli ımperııalarda osyn­daı dala jyraýlarynyń róli zor bolǵan. Olar halyqtyń rýhyn kóteredi nemese olar­dy bılikke qarsy qoıa alatyn. Olar son­daı-aq mysaly, Sypyra jyraý, Dos­pambet nemese Qaztýǵan jyraýlar sııaq­ty tamasha jaýynger de bola bilgen.

Islam dini boıynsha bılik qury­lymyndaǵy róldi seııdter nemese qojalar ıelendi. Seııdter Arabııadan, Horezmnen nemese Buharadan kelgen ıslamdy taratýshylardyń tikeleı urpaqtary boldy. Olar arabsha saýatty bolyp, Quran súrelerin túsindirý quqy­ǵyn ıelendi. Seııdterdiń bolǵan­dyǵyn Rashıd ad-Dın, Jýveını habarlarynan bilemiz, ásirese Kýhıstanı (XV ǵ.) olardy erekshe bólip kórsetedi. Áskerı qaqtyǵystar nemese qandaı da bir arpalys aldynda, handar jıi olardyń yqylasyna bólenýge umtylyp, syılyqtar úlestirdi nemese ózge de árekettermen ózine qaratýǵa umtyldy.

Sonymen qatar bıler (dalalyq sot­tar) jáne dalalyq jınaqqa túsinik berýshilerden turatyn erekshe top boldy. Shyńǵys han ımperııasynyń alǵashqy bıi – «úısin» taıpasynyń ókili Maıqy bı bolyp sanalady. Olar sot isiniń rásimderin oryndaýǵa tıisti boldy; bir ýaqytta mundaı bılerdiń qatarynda ámir Edige de bolǵan.

Tipti keıbir kezderi handardyń bılerge júginýge týra kelgen jaǵdaı­lary bolyp turǵan. Biraq jazba derekkóz­deriniń is júzinde bolmaýyna baılanys­ty bılerdiń, batyrlardyń jáne seııd­ter­diń róli tolyq ashylmaı, kómeski sıpattalady. Batý men Berke han qaıtys bolǵannan keıin bıler men ámirlerdiń róli artqan sııaqty, óıtkeni olardyń sol kezdegi belsendi saıası qyzmeti týra­ly málimetter az. Alaıda olar týraly aýyz­sha ańyzdar – noǵaı, qazaq pen tatar dastandarynda jetkilikti baıanda­la­dy. Mysaly, olardyń qyzmeti Toq­ta­mys pen Edige, Qyrym handary týraly ańyz-áńgimelerde, sondaı-aq qazaq batyr­larynyń qıssalarynda kórinis tapty.

Ulyq ulysta sol kezdegi ahýalǵa sáıkes keletin sot júıesi boldy. Eýro­palyq sottardan aıyrmashylyǵy bul júıe óte jedel qalyptasty. 1318 jyly Tver knıazi Mıhaıl Iаroslavıch ústinen Máskeý knıazi Iýrıı Danılovıch jáne tatar sheneýnigi Kaýǵadaı (Kavgadyı) shaǵym bergeni belgili. Jáne de, Mı­haıl­dyń óziniń qorǵaýshysy men kýáger­leri bolǵan. Mıhaılǵa salyq tólemin keshik­tirdi, Ordanyń elshilerine qarsy áreket jasady, sondaı-aq tatar hanshaıymy Qonshaqty, bálkim Qulynshaqty (Kon­chak) jábirledi degen aıyptar taǵyl­ǵan (B.Shpýler). Isti tyńdaý men sot isine Shyń­ǵys áýletinen basqa, bıler men ámir­ler­diń de qatysýyna ruq­sat etildi. О́lim jazasy aldynda bul knıaz­ǵa jaqyn­dary­men qoshtasý jáne din qyz­met­keri­­niń ǵıbrattyq qoldaýyn paıda­laný múm­­kin­digi berilip, úkim sodan keıin oryndalǵan.

Sultandardyń ózderine de nemese jaqyndaryna da qarsy osyndaı sot isteri bolyp turdy. Jánibektiń baqytsyz, «qarabet» jesiri Taıdolla (Taıdýla) sot sheshimimen qylmysqa qatysty kináli dep tanylyp, aýyr ólim jazasyna kesilgenin О́temis qajy baıandaıdy. Bul jaza túri dalalyqtar úshin ádettegi jaza sanalady. Al sot-qazylardyń rólin shamasy, jeńimpazdardyń ózderi atqarǵan.

Biraq árıne, qylmystyq isterdi kóp jaǵ­daıda áskerı basshylar sheshti. Múlik­tik-quqyqtyq isterdi sheshý áldeqaıda kúr­deli bolatyn. Beıbit ýaqyttaǵy daý-jan­jaldardy Qyrymda bıler, qazylar – mu­syl­mandardyń dinı sottary sheshti. Jalpy alǵanda, kóshpeliler sharıǵat arqyly turmystyq ómirge engen arabtyq nemese parsylyq quqyq qaǵıdalaryn ustandy.

Aımaqtardaǵy bılik knıazderge (Rýste), nemese qandaı da bir áskerbasy ne sultanǵa (Moldova, Bulǵar jáne Kavkazda) jarlyqtar berý arqyly júzege asyrylyp otyrǵan. Ordaǵa esep beretin knıazdiń ózi bolǵan, biraq Orda, tek qana qazyna túsimderiniń kólemin ǵana emes, sonymen qatar ózine baǵynyshty táýeldi basshylardyń senimdiligin qadaǵalap otyratyn ózderiniń «baqylaýshylaryn» da ustaǵan. Alym-salyqtar tólemegen jaǵdaıda, sol aımaqtarǵa jazalaý toby jiberildi jáne osyndaı tájirıbe 300 jyldan astam ýaqyt boıy júrgizildi.

Ishki ister salasynda kóptegen máse­leler sultandar, hanzadalar jáne ásker­basy­lary arqyly sheshildi. Iri sharýa­shy­lyqtarda qazynashylar taǵaıyn­dal­dy, al túmenbasylarǵa batyrlar kómek­testi. «Batyrlar» ınstıtý­ty qazaq­stan­dyq tarıhnamada jaqsy zert­telgen. Týystar men taıpalar týys­tyq qarym-qatynastarmen bekitilgen, sondyqtan da olardyń aýyzbirligi kúshti bolǵan.

Búrkitbaı AIаǴAN,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi, professor