Nyǵymet Myńjan qazaqtyń sóz óneri men kóne tarıhy úshin jankeshti eńbek etken aıtýly tulǵa ǵana emes, el basyna kún týǵanda etigimen sý keship, halqynyń ese-teńdigin túgendeý úshin táýekelge bel býǵan soqtaly qaıratker de bola bildi. Ásirese XX ǵasyrdyń 40-jyldaryndaǵy tarıhı Shyǵys Túrkistan ólkesindegi qym-qýyt, kúrdeli saıası kúresterde jas Nyǵymet týǵan halqynyń múddesin joqtap, ot pen sýǵa kezek tústi. Bul kezeńdegi Nyqańnyń qaıratkerlik eńbegi qupııa uıym «Sáýleniń» qyzmetterimen tyǵyz baılanysyp jatty.
Nyqań 1941 jyly Úrimjidegi polısııa ýchılıshesinen oqý taýysyp, sol kezdegi Shyńjań provınsııasynyń Qoǵamdyq qaýipsizdik basqarmasynda aýdarmashy, tergeýshi jumystaryn atqarady. Jergilikti bıliktiń turǵylyqty halyqtarǵa qarsy jasaǵan san qıly sumdyǵy men jaýyzdyǵyna kýá bolǵan jas maman 1943 jyly Úrimjidegi tileýles, jaqtas qazaq zııalylarynyń basyn qosyp, táýelsiz «Sáýle» uıymynyń qurylýyna bas bolady. Qytaıdaǵy qazaq ıntellıgensııasynyń kóshbasshylarynyń biri, 1946 jyly jeltoqsan aıynda «Sáýlege» múshe bolǵan marqum Qabımolla Mánjibaev uıymnyń quryltaıshylary qatarynda Sális Ámireuly, Zákárııa Ásheuly, Ábdikárim Yntyqbaev, Májıt Ábýzarov, Halyq Qarı sııaqty tulǵalardy ataıdy. Q.Mánjibaevtiń bergen kýáligi boıynsha, «Sáýleniń» jarǵysynda (N.Myńjan daıyndaǵan) «Qazaqtyń mádenıetin, aǵartýyn, sharýashylyǵyn damytýǵa túrtki bolatyn uıym, eshqandaı saıası toptarmen baılanys ornatpaıdy», dep ashyq jazylǵan. Ońasha áńgimeleriniń birinde N.Myńjan Q.Mánjibaevke «Sáýle» tyńshylyq uıym da, feodaldardyń qolshoqpary da emes, bul uıym Gomındannan da, Sharqıdan da jasyryn, qupııa uıym, tipti demeýshilerimiz Janymhan qajy men Qadýan hanym da bul uıymdy bilmeıdi» dep eskertedi.
Mundaı saqtyqtyń jóni joq emes edi. О́ıtkeni sol kezde ólkede qalyptasqan jaǵdaıǵa sáıkes Keńes Odaǵynyń járdemimen qurylǵan Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy (Sharqı) men jergilikti Qytaı ákimshiligi (Gomından úkimeti) arasynda kúrdeli kúrester júrip jatqan. Osyǵan baılanysty Úrimjidegi qazaq oqyǵandary da ekige jarylyp, bir toby Sharqıdy qoldasa, endi bir bóligi Gomındannyń soıylyn soǵady. Al N.Myńjan bastaǵan úrkerdeı qaýym kóriniste Gomından jaǵyna shyqqanymen, is júzinde ulttyń upaıyn túgendeý jolynda qııan-keski saıası kúrestiń bel ortasynda júredi. Mine, osyndaı almaǵaıyp kezeńde qazaqtyń ese-teńdigin, óte-móte saıası quqyǵynyń iske asýyn kózdegen qupııa uıymnyń zárýligi men qajettiligi aıtpasaq ta túsinikti.
Sharqı men Gomından arasyndaǵy bitimge sáıkes 1946 jyly qyrkúıek aıynda koalısııalyq úkimet qurylýdyń qarsańynda «Sáýleniń» qyzmeti jandana túsedi. 1945 jyldyń aıaǵyna qaraı jergilikti bılik bolashaqta qurylýy múmkin koalısııalyq úkimettiń quramyna enetin qazaq kadrlary týraly qazaq zııalylarynyń pikirin suraǵanda, sáýlelikterdiń ortaq sheshimimen belgili tulǵalar Janymhan Tileýbaıuly, Qadýan hanym, Z.Ásheuly, S.Ámireuly men N.Myńjannyń kandıdatýrasy usynylady. Sonyń nátıjesinde, J.Tileýbaıuly Qarjy departamentiniń basshysy, S.Ámireuly Úkimet hatshylyǵy jetekshisiniń orynbasary, Qadýan hanym Úrimji aımaǵynyń gýbernatory, N.Myńjan Qarjy departamentiniń jetekshi hatshysy qyzmetterine taǵaıyndalady.
Sáýlelikter jergilikti saıası júıedegi qazaq múddesin qorǵaýdy basty maqsat etedi. Bul sózimizge Taıvan Memleket tarıhy akademııasyndaǵy Prezıdent Chan Kaıshıdiń jeke arhıvteri kolleksııasynda saqtalǵan, 1947/10/19 rásimdelgen qupııa jedelhat kýá. Jedelhattaǵy derekter boıynsha, Hatshylyq jetekshisiniń orynbasary S.Ámireuly («Sáýle» quryltaıshylarynyń biri) 1947 jyly 13 qazan kúni Úrimjidegi qazaqtardy jınalysqa shaqyryp, jergilikti bılikke «Koalısııalyq úkimettiń tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinen qazaqqa bir oryn bólý; memlekettik mekemelerdegi qazaq qyzmetkerlerdiń úlesin kóbeıtý; qazaq mektepteriniń sanyn molaıtý; qazaqtardyń sharýashylyǵyn damytýǵa qarjylaı járdem berý jáne qazaq malshylarynyń moınyndaǵy nesıeni joıý; qazaq malshylaryna tıesili jer telimin arttyrý; ólkelik dárihananyń dırektory qyzmetin qazaqqa berý; is-qaǵazdar júıesine qazaq tilin engizý» sekildi talaptar qoıady. Sondaı-aq 1946-1947 jyldary Sharqı tarapynan Úrimjidegi qazaq zııalylaryna shabýyl jasalyp, N.Myńjan taıaqqa jyǵylyp, Úrimji aımaǵy gýbernatorynyń orynbasary Túrkistan Noǵaıbaev óltirilgennen keıin, «Sáýleniń» bastamasymen 1947 jyly sáýir aıynda Úrimji tóńiregindegi qazaqtar sherýge shyǵyp, Úkimetke óz talaptaryn qoıady. Sol jyly kúzde sáýlelikterdiń astyrtyn jumysynyń nátıjesinde, qazyna qarajatymen qamtamasyz etilgen segizinshi qazaq polki jáne qarýlanǵan qazaq jasaqtary qurylyp, Úrimji aımaǵyndaǵy qazaqtardyń qaýipsizdigin qorǵaýǵa mindetteledi.
«Sáýleniń» usynýymen 1948 jyldyń qańtar aıynda jasy otyzǵa tolmaǵan N.Myńjan búkilqytaılyq zań shyǵarýshy Iýanniń depýtaty bolyp saılanady. Nyqań bul qyzmette de qazaqtyń saıası múddesin keńeıtýdi basty maqsat etedi. Mysaly, Taıvan Memleket tarıhy akademııasynyń arhıvinde saqtalǵan qujatta kórsetilýinshe, Ulttyq kongress depýtaty retinde Nyqań Shyńjań provınsııasy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine bir qazaq saılaý týraly bastama kóterip, qoldaý tabý úshin qytaı, dúngen, sibe depýtattarymen baılanysqa shyǵady. Ári úmitker retinde Álen men J.Tileýbaıulynyń kandıdatýrasyn usynady. Sóıtip, Qytaıdaǵy qazaq máselesi taǵy bir márte joǵarǵy bıliktiń nazaryna ilinedi, Nyqańnyń belsendi áreketteri Qytaıdaǵy qazaqtyń saıası mádenıetiniń qalyptasýyna da úlken áser etedi.
«Sáýleniń» qaýlysymen uıym múshesi, Qutybı aýdany ákiminiń orynbasary Orazbaı Qalıuly 1949 jyly kóktemde Qytaıdyń Sınhaı provınsııasyndaǵy qazaqtardyń halin bilý, olarǵa jansaýǵa suraý úshin, Soltústik-Batys Qytaıdyń áskerı-ákimshilik basshysy, dúngen mılıtarıst Ma Býfanǵa elshi bolyp barady. Sol jyldyń jazynda Gomındannyń ákimshilik qyzmetkeri Kárim Ákiramı de «Sáýleniń» tapsyrmasymen Ma Býfanǵa jolyǵyp, sol aımaqtaǵy qazaqtardyń hal-jaǵdaıynan habar alyp qaıtady.
«Sáýle» uıymy qazaqtyń sharýashylyǵy men mádenıetin damytý máselesin de qaperden shyǵarmaıdy. Sáýlelikter «Yrys» deıtin kompanııa qurady. Belgili qaıratker-ǵalym Hasen Oraltaıdyń kýálandyrýynsha, «Yrys» kompanııasynyń maqsaty qazaqtyń qolyndaǵy jún, teri sekildi shıkizattyń qunyn kóterý bolǵan. Kompanııany S. Ámireuly basqarǵan, alaıda kóldeneń sebepterge baılanysty kompanııa nebári bir-aq jyl jumys júrgizip, jabylyp qalady.
«Sáýleniń» tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalardyń biri 1947 jyly «Sáýle» baspasynyń qurylýy dep senimmen aıta alamyz. Baspanyń jumysyna sáýlelikterden ózge belgili qazaq zııalylary tartylady. «Sáýle» jýrnaly jaryq kórip, oǵan N.Myńjan bas redaktor bolady. H.Oraltaıdyń eske alýynsha, jýrnaldyń alǵashqy sanynda baspa men basylymǵa demeýshi bolǵan 35 tulǵanyń tizimi beriledi. tizimniń eń basyna Ospan batyr, Janymhan qajy, Qalıbek Hakim, Qadýan hanym esimderi berilgen. «Sáýlege» qosymsha ádebı-kórkem «Shanshar» basylymy da shyǵarylady. Osy baspadan «Abaı óleńderi» (alǵy sózin N. Myńjan jazǵan), «Iman-shart», «Álippe» t.b kitaptar men N. Myńjannyń «Turmys tilshisi» (Qytaıdaǵy qazaq ádebıetindegi alǵashqy povest), «Qazaq tarıhynyń derekteri» eńbekteri basylyp shyǵady. Aıta keterlik bir jaıt, Nyqań osyǵan deıin jergilikti basylymdarda «Jaýynger semıa» (1942 j.), «Qyz Jibek jaıynda» (1943 j.), «Segiz beresi borysh» (1944 j.), «Bilim – ómir shyraǵy» (1945 j.), «Qunykerler» (1946 j.), «Qazaqtyń aǵartý-tárbıe jaǵdaıy» (1947 j.), «Tineıdiń sary qusy», t.b. dastan, pesa, áńgime, zertteýlerimen qýatty qalam ıesi retinde tanylyp úlgergen edi. 1947 jyly «Sáýleniń» tapsyrmasymen Nyqań Úrimjidegi «Dárnek» konferensııasynda qazaqtyń ata tarıhy týraly uzaq baıandama jasaıdy. Baıandama mátini kóp uzamaı qytaı tiline aýdarylyp, Shanhaıda shyǵatyn «Hanhaıchao» jýrnalynyń 1947 jylǵy sandarynda jaryq kóredi. Qazaqtyń baı ańyzdarynan syr shertip, naqty jazba derektermen túıindelgen bul eńbek jas ǵalymnyń ǵylymı ortadaǵy bedeli men mártebesin kóteredi.
1947 jyldyń kúzinde «Sáýleniń» muryndyq bolýymen jáne jergilikti bıliktiń bekitýimen Úrimjide qazaq teatry ashylyp, jetekshiligine H.Qarı taǵaıyndalady. Keıinirek teatrdyń jumysyn belgili jazýshy Buqara Tyshqanbaev júrgizedi. Qytaıdaǵy qazaq óneriniń alǵashqy qarlyǵashtary osy altyn uıada qanattanyp, topshysyn bekitedi. Shyǵystaǵy qazaq óneriniń kóshin bastaǵan osy órkenıet oshaǵy búgingi kúnde Ile qazaq avtonomııaly oblystyq oıyn-saýyq úıirmesi (án-bı ansambli) degen atpen jumysyn áli jalǵastyryp keledi.
1948 jyly Úrimjide ashylǵan Til mektebine qazaq balalarynyń qabyldanýy da sáýlelikterdiń qulshynysynyń arqasy ekenin Q.Mánjibaev óz esteliginde atap kórsetedi. Osy mektepte bilim alǵan qazaq jastarynyń qatarynda Ázimqan Tishanuly, Mellatqan Álenuly, Narıman Jabaǵytaıuly syndy bolashaq sóz zergerleri de boldy.
Q.Mánjibaevtiń kýálandyrýynsha, «Sáýle» uıymynyń qyzmetine N.Myńjan basalqa bolǵan. Sirá, sheshimderdiń barlyǵy Nyqańnyń qatysýymen, qadaǵalaýymen jasalyp otyrǵan. Buǵan onyń qazaq-qytaı zııalylarynyń arasyndaǵy bıik bedeli jáne belgili saıası tulǵalarmen, mysaly, Burhan Shahıdımen dos-jarlyǵy múmkindik berse kerek.
Qujattyq derekterdiń tapshylyǵyna, ásirese 1950 jyldan keıingi «Sáýle» isine» baılanysty tergeý materıaldarynyń áli kúnge qupııa saqtalýyna baılanysty «Sáýleniń» tarıhy jáne ondaǵy N.Myńjannyń qaıratkerlik qyzmeti týraly áńgimeni osymen doǵarýǵa májbúrmiz. Degenmen osy usynylǵan derekterdiń ózi jas Nyǵymettiń kúrdeli taǵdyr jolyndaǵy qaıratkerlik qyzmetiniń biraz qyrlaryn ashýǵa kómektesedi degen oıdamyz.
Erlan MAZAN
