Qazir bireýler Oljasty nege oryssha jazdy dep kinálap jatyr. Eger ol sol kezde qazaqsha jazǵanda jylqyshyǵa jyr, qoıshyǵa sóz bolyp, provınsııalyq deńgeıde qalyp qoıar edi! Ony kóshpelilerdiń arýaǵy alqap, Táńiri jebedi! Oljastyń oryssha sóıleýi sol kezde qazaqtyń kúlli tórtkúl dúnıege til qatýy boldy. Oljas – aıaq-qoly tusalyp, altyn basy bodaýda qalǵan qazaqtyń ımperııalyq keýdemsoqtyqqa qarsylylyǵynyń joıqyn bir kórinisi boldy. Onyń «Iа ıdý k vam na vstrechý, serye svolochı!» degeni sol qandy balaq ımperııaǵa qarsy aıtqan sózi edi, Qudaı saqtap, saýysqannan da saq Keńes senzýrasy ony baıqamaı qaldy. Grafoman men dáldúrish qusap qazaqsha sóılegenshe, Oljekeńder oryssha sóılesin, óıtkeni ol oısyraǵan oıyńnyń ornyn toltyryp, ıt minip, ırek qamshylaǵan ulttyq rýhyńdy aspanǵa kóteredi, onyń orys tilindegi óleńderiniń tórkin jurty Shalkıiz ben Qaztýǵandardyń jyraýlyq poezııasynda jatqan-dy.
Imperııanyń aqyny men bodan eldiń aqynynyń arasy – jer men kókteı, qazaqtan sóz qalǵan ba: «bıdiń aıtqanyn qul da aıtady, biraq aýzynyń dýasy joq» deıdi. Osy biraýyz sóz eki eldiń aqyndarynyń bolmys-bitimin aına-qatesiz aıshyqtap tur! Aleksandr Bloktyń aıtqanyn («Skıfter») Maǵjan da aıtqan, tipti odan da asyryp aıtty, Muqaǵalıdyń poetıkalyq qýaty Esenınnen artyq bolmasa, kem bolǵan joq, bulardyń jazyǵy – bodan eldiń sózin sóılep, sonyń otymen kirip, kúlimen shyqqandyǵynda ǵana ǵoı?
Aǵylshynnyń aýzymen qus tistegen adýyndy aqyny Redıard Kıplıngke qarańyz: «Imperııa stroılas trısta let ı rýhnýla v trısta dneı!», deıdi ol kóz jasy omyraýyn jýyp! Jer sharynyń jartysyna ámirin júrgizgen dáýrenin qımaı, kókiregi sherge tolyp, kóńili qulazyp jyrlaıdy ol... Biz, sorymyzǵa qaraı, Keńes ókimetiniń kezinde ondaı asqaq sózdi aıta almaı kettik. Bodandyqtyń kesiri – bul. Áıtpese, biz de qordan týǵan el emes edik qoı? El egemen bolǵanda jarty dúnıeni jatqyzyp, turǵyzǵan Turannan týǵanymyzdy endi aıtyp jatyrmyz, Iran-Ǵaıyptar sol zamanda týǵanda ısi túrik poezııasynyń búgingi deńgeıi qandaı bıikte bolar edi, ony bir qudaı biledi:
Men – tirimin.
Toqtaǵan joq júregim –
Quraq bolyp kógeremin,
Bulaq bolyp kúlemin.
Men – tirimin.
Tirimin – Men.
О́lgem joq.
О́letindeı ómir súrip kórgem joq!»
Otyz jyl boıy Alashty aıaq-qolynan ustap, jegi qurttaı jep, jeń ushynan jalǵasqan, memlekettik deńgeıdegi jemqorlyqty Iran-Ǵaıyptaı jyr tezine alǵan aqyndar saýsaqpen sanarlyqtaı; onyń kúlli jyrynyń altyn qazyǵy – egemen eli! Birde shalqyp, shattanyp jyrlady, birde kúıinip, kúńirenip jyrlady!
Iran-Ǵaıyptyń ishine dendep kirgenim – búgin, bir jyl boldy ma, bolmady ma? Anda-sanda baspasózden kózge túsken dúnıelerin sholyp, myqty aqyn ekenin ishteı sezip júrýshi edim, qolymda bir kitaby joǵyn estip, ózi jazǵan tórt tomyna qosyp, Darıǵa jeńgeıdiń eki qara tomyn qosa poıyzdan jóneltipti...
Iran-Ǵaıypty 70-ten asqanda oqyp jatyrmyn, ókinishti... Qalaı baıqamaı qalǵam: shynynda da ol Máskeýge Iranbek Orazbaev bolyp baryp, bizge Iran-Ǵaıyp bolyp qaıtyp kelipti! «О́leń – Allanyń altynmen aptalǵan nury» deıdi ol. Al, onyń keıbir qalamdasyna salsań, «shóp te óleń, shóńge de óleń», úsh joldyń uıqasyn taýyp, áshekeıli ádemi sóz qossam óleń bolady dep oılap júr? Haltýrshık pen grafomandar osylardan kúshikteıdi...
Biz bir-birimizdi oqymaıdy ekenbiz, oqymaǵan soń úzeńgiles kele jatqan zamandasymyzdyń ne jazyp jatqanyn bilmeımiz, árıne. Qyzylordanyń shólinde, alpys eki tamyrynda arǵy Ǵunnyń qany oınap týǵan, bolmys-bitimi múlde bólek aqyn eken, rıza boldym! Memlekettik syılyqty janyn jaldap, on jyl bozdap júrip, ázer aldy... Japondar mundaı aqyny bolsa alaqanǵa salyp, Nobelin de baıaǵyda-aq alyp berip jiberýshi edi! Biz bolsaq, áli ujymdasyp ult bola almaǵan, baıaǵy bodan kezine baǵyp, bir-birin aıaqtan shalǵan, alty baqan alaýyz, jarqyrap jatqan jaqsysyn kóre almaı júrgen jurtpyz. Qashanǵy óstip júremiz? Muny bir bilse, bir Qudaı ǵana biledi...
Munyń shyǵarmashylyǵynyń túbi – tuńǵıyq. Onyń tereńinde Abaı jatyr, ber jaǵynan Qasym, Muqaǵalı, Asqar Súleımenovterdiń sulbasy kóleńdeıdi. Ishi toly sıntez: epostan – Syrdyń súleılerine deıin, Asan qaıǵydan – Abaı, Muqaǵalıǵa, Pýshkınnen – Mejırov, Dantege deıin, kim joq deısiń munda, bári bar. Pýshkınge tán epıkalyq keń qulashy men Maǵjandaıyn tuńǵıyq lırıkalyq tereńdigi tánti etti meni!
Bul álem ádebıetiniń tunyǵynda balyqtaı júzgen shaıyr: Ǵafýdyń Esenınin, Qadyrdyń Esenınin biletin qazaqqa Iran-Ǵaıyptyń Esenıni múlde tosyn hám qazaqsha, tabıǵılaý kórinedi:
«Erte oıatshy, jaza bassam jar bolyp,
O, Anashym, ýaıymymdy jep bitken:
Tas-Qorǵannan – Aıdaý Jolǵa Zar-Qonyq,
Qarsy alamyn qonaǵymdy kóp kútken.
Búgin izin kórdim Alyp-Kúımeniń,
Jar-Qushaǵyn jaıǵan shaqta
Jarqyn-Baq.
Bultty qýǵan Jel boıaýmen Kún-Kerim,
Dóńgelegin bara jatyr altyndap.
Ol keledi erteń tańmen birge atyp,
Aı-Qalpaǵyn Ash-Butaǵa ilgilep:
Toq baıtalǵa kúreń quıryq bulǵatyp,
Kóz súzdirip Qyz-Qyrqaǵa Gúl-Bilek.
...Erte oıatyp –Besiginde terbegen,
Túngi Tuman, seıilt kóńil alańy
Buryn-sońdy estip-bilip-kórmegen,
Men – Orystyń Uly Aqyny bolamyn!
Qosam jyrǵa qandasymnyń álemin,
Qonaǵymdy, pesh, qorazdy pútindeı...
Tasyp meniń О́ziń jaıly óleńim,
Tógiledi Tarǵyl sıyr sútindeı...».
Iran-Ǵaıyp óleńge ómirin baqshylaǵan aqyn:
«Máńgi – Mazmun-Mánimen, Daq túspeıdi Altynǵa.
Tánim – qartaıǵanymen, Janym – jasyl qalpynda» deıdi ol. Aqyn – Aleksandr Bloksha aıtqanda, ásheıin óleń qurap, ony kásipke aınaldyrǵan qýyskeýde pende emes, adamzat tarıhynda erekshe oryny men mıssııasy bar, asqaq rýhtyń ıesi bolýy kerek.
Jumyr basty pendeniń 99 paıyzy as úı men ájethananyń arasynda júrip qartaıady eken. Pýshkın men Abaı, Qasym, Muqaǵalılar Jer-anadan Aspanǵa ketti. Máńgilikke! О́mir men tirshiliktiń ara-jigin aıyra almaı, ózegi keýip, ólimge bola týǵan biz sekildi usaq-túıek pendelerge olarǵa tańyrqaı qarap, tereńine boılaı almaı, tizesinde qalý nemese júrgen-turǵan, súıgen-kúıgen, súringen-búlingenin jipke tizgen anekdottardy tamsana tyńdaý ǵana buıyrǵan shyǵar. Táńiri mańdaıǵa ne jazsa sol bolady. Tuqym-tuqııanynan el-jurtty oılaıtyn esi durys bir kisi shyqpaǵan, halqynyń qolynan kisen, aıaǵynan shynjyr túskende sonyń qazynasyn bas salyp, ıemdenip alǵan baıshykesh myrzalarym-aý, kózderińdi ashyp, kókjıekke bir qarasańdarshy, seniń qolyńdaǵy mynaý myńǵyrǵan mal, altynmen aptalǵan saraılar, aýzynan aqqan aq maı, búgingi búkil tirshilik-qaraketiń Maǵjannyń: «Uzyn Oral – Kún men Tún shekarasy, О́lim-tún, ómir-gúldi Kún dalasy, О́mirmenen ólimniń shekarasyn, Uıyqtap ozbaq ejelden jer balasy. Eki dúnıe – Kún men Tún, О́mir – О́lim, Biri – besik, bireýi – daıar kóriń. Bala bolyp jata ber besigińde, Saryarqanyń erkesi, qazaq elim!» degen eki shýmaq óleńine jetpeıdi ǵoı! Sanamyzǵa Táńiriniń sáýlesi túspeı, bostandyq pen bodandyqtyń arasynda qańǵyryp, qashanǵy júre beremiz osy?!
Iran-Ǵaıyptyń «Men ishpegen ý bar ma?», «Haıýandyq komedııasy», «Mahambet», «Estaıdyń Qorlany», «Máńgilik eldiń altyn adamy», «Fatıma» atty dramalyq poemalary qazaq rýhanııatyndaǵy aıtýly qubylys boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Ol jyrǵa syımaǵan telegeı-teńiz oı-sezimin Shekspırshe sahnaǵa shyǵaryp, ishtegi shemeninen ábden arylǵan aqyn boldy. Osy spektaklderdiń bári de qazaq jáne shetel sahnalarynda erekshe anonspen júrip jatyr. Búginde ol shyǵarmashylyǵy ábden tolysqan kemel shaǵynda.
Búgingi qazaq poezııasy ekonomıkasy qaryshtap damyp, eki kózimizdi tórt qylyp, qataryna jetip jyǵylsaq dep, kúnde kóksep otyrǵan ordaly otyz elmen tize qaǵysyp turǵanyn ishimiz sezedi. Iran-Ǵaıyp ta eki aıaǵy salbyrap kókten túse qalǵan joq, sonaý atam zamannan kele jatqan qazaqtyń qara óleńinen týdy. Oraıy kep turǵanda, «Jeti atasyn bilmegen –– jetesiz» demekshi, qazaqtyń qara óleńiniń de jeti atasyn túgendep qoısa bolar edi: alǵashqy atamyz – Ulttyq epos pen Qara óleń, odan keıin Jyraýlar poezııasy, osylardan – álemdik poezııamen básekege túsip, Abaı týady. Abaıdan – Maǵjan, Ilııas, Qasym... Qasymnan alpysynshy jyldardyń asaý tolqyny Tumanbaı men Muqaǵalı, О́tejan men Jumeken, Qadyr men Saǵı. Osylardan qazirgi zamanǵy aqyndar týyp jatyr. Sonyń bel ortasynda aq mańdaıy jarqyrap Iran-Ǵaıyp ta tur! Ol bıyl jetpis beske keldi. Esenın otyzdan asa almaı qaldy, Qasym men Muqaǵalı qyryq bes-aq jyl jasady. Iran-Ǵaıyptyń armany joq, bodan jurtta týsa da, arqasyna atasynyń arýaǵy qonyp, aıtaryn aıtty, eli – egemen, jurty – tynysh, Alla jazsa Geteniń jasyna iligeıin dep tur...
«Imperııa men bodan eldiń arasy...
Artymyzda Altaımenen Qyrym ǵap,
Qaıdaǵy bir qul men qutan qyryna ap;
Biz úsh júz jyl ázer júrdik, qulaqqa
Atıllanyń arýaǵy sybyrlap!..
Anaý – orys, mynaý – qazaq,
Qarashy,
Danasy kóp ekeýiniń, darasy.
Maǵjan men Esenındeı eken ǵoı,
Imperııa men bodan eldiń arasy?!.
Shyraq ustap týǵan elin izdegen,
Kóringenge baryp kózin súzbegen;
Kóresinin osy jurtpen bir kórgen,
Maǵjannyń úmbetimiz –
Biz degen!
Imperııa talaq qylyp basqany,
Aıaǵyna tastady!
Biz túgili, Aıǵa azýyn bilegen,
Oljasty da baýyryna baspady?!.
Júlde almaı-aq kisi salyp, top qurap,
Sergeı de ótti óz záýzáti soqqylap.
Sózin onyń tórtkúl dúnıe estidi,
Qazaq bizdi áli estigen joq, biraq?
О́zi de – uly, kindik kesken ulty – uly,
Ulyda – rýh bolady, joq – qulqyny;
Esin jınap alsyn... sonsoń, bizdi de,
Bizdiń el de estıdi áli bir kúni?
Qarashy,
Jazylǵan joq onyń áli jarasy.
Dúnıeniń qııameti eken ǵoı,
Bostandyq pen bodandyqtyń arasy...».
Serik AQSUŃQARULY,
Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty
