Jazýshy О́mir Káripulynyń povesteri men áńgimeleri toptastyrylǵan «Seriler men periler» kitabyndaǵy «Meıram sýy» shyǵarmasy osyndaı oıǵa qaldyryp, ártarapty tolǵamdarǵa jeteleıdi. Kez kelgen ata-ana kúnige álpeshtep ósirgen balasynyń jamandyǵyn kórmeıin dep tileıtinin talaı estidik. Tuqat ta sondaı, balalyq dáýren men bozbalalyq kezeńdi qumardan shyqqansha armansyz qyzyqtaǵan, erkelep ósken, erkin, bula bop erjetken bir úıdiń jalǵyzy. О́nerimen de, kúshimen de, isimen de el aýzyna erte ilikken Tuqat edi-aý. Árıne, «el maqtaǵan jigitti qyz jaqtaǵan». Tuqat jar qushqanda da boıjetkenniń reńdisin, kózge túsken qyzdardyń arasynan bet bitkenniń sulýyn ıemdenedi. Kórgendi áke men shesheniń balasy ǵana emes, eldiń uly bolýǵa aınalǵan onyń taǵdyry ońaıǵa soqpady, biraq. Soǵys bastalmaı turyp aýyl elge abyroıly áke ketedi ustalyp. Kóp uzamaı sońynan sheshe de dúnıe salǵan. Sóıtse de áke-sheshe ketti eken dep jasyp qalǵan Tuqat joq. Sharýaqor, eńbeksúıgish jigit jastaıynan istiń retin tabýǵa mashyqqan. Bala kezinde sheshesiniń qasynda kıim piship, ismerlikti meńgergen ol jurt tańǵan «senimsizdiń silimtigi» degen sózdi elemeı, sharýasyn dóńgeletip áketedi. Istiń retin tabady. Sondaı qareketpen júrgende fın soǵysy bastalyp, áskerge alynady. Maıdan dalasynda qan keship, qyryq úshinshi jyly bir aıaǵynan jaralanǵan ol elge «buzylyp» oralady. Onyń ústine maıdanǵa attanarda úsh jasar uly men birge tolmaǵan qyzy sulý kelinshegimen qalǵan. Soǵystan kelse eki balasy da joq. «Jer tompaıtqan qos qulynshaǵynyń azasy jaraly soldatty japyraǵyn juldyrǵan aǵashtaı júdetip-aq tastaǵan» deıdi jazýshy. Buǵan qosa, aýyldaǵy qýlar: «Sen soǵysta júrgende sulý qatynyń kóringenmen oınap-kúldi, balalaryńnyń obalyna qaldy», dese kerek. Qan-qasaptyń áseri me, álgindegi jaǵdaılar qozǵap jiberdi me, jer qozǵalsa selt etpeıtin sabyrly Tuqat soǵystan kele buzylady. Shańyraǵyn qulatpaı ustap kelgen jaryn mise tutpaı aýyldaǵy, kórshi aýyldaǵy ár jesirdiń úıine bir túneıdi. Soǵystan búlinip kelgen mundaı keıipker Saıyn Muratbekovtiń «Jabaıy almasynda» da júretini esimizde. Biraq Saıynnyń qan kórip kelgen soldaty urys dalasyna barmaı, orta joldan qaıtqan bolmaýshy ma edi? Jáne aýyldaǵy aýyr eńbekke aralaspaı jatyp alatyn. О́mir Káripulynyń Tuqaty álgindeı ár úıge bir qonaqtaıtyn jaman ádet tapqanymen, jaralanyp keldim demeı, sharýaǵa, aýyl eńbegine bir adamdaı jegiledi. Aýyl adamyn sýretteýdiń sheberi jazýshy onyń soǵystan keıin tapqan «óneri» turǵysynda: «Uıa buzǵan aýsarlyǵy úshin bútin aýyl ony ıttiń qara tumsyǵyndaı kórdi. Buryn palýan, ánshi, seri, ismer atansa, endi ony jurt «aqsaq azban» dep keketti», deıdi ǵoı. Ondaı opasyzdyq tanytqan erge áıel turǵan ba? Jary Kúlshán bir-aq kúnde jınalyp, ketip tynady. Bosaǵadan attarynda «óz obalyń ózińe, senen kem baıǵa tısem, jer jutsyn meni» dep qarǵanady. Zeınet jasyna deıin asa sezile qoımaǵan jalǵyzdyq meńdeıdi Tuqatty. Keıin bas qosqan kempirden bala bolmaı, kóp uzamaı ol da dúnıe salady. Bardyń qadiri joǵalǵanda eki ese bilineri jáne jan túkpirine túsip alyp, qaradaı qınaıtyny bar emes pe? Ol eske tússe ózekti qarıtyn ókinishti qaıtersiń? Munyń bári áńgimede synyqshynyń saýsaǵyndaı sezimtaldyqpen sýretteledi. Ashyq aıtylmaıdy, tipti. Usaq-túıek nárseler arqyly júrekti solq etkizip otyrady. Kóńili oıaý sezimtal oqyrman bolmasa jasy kelgen aýyl adamynyń eleýsiz jan aýrýyn baıqamaı óte shyǵýy da ábden kádik. Máselen, áńgime bylaı bastalady. «Ol tósekte buıyǵyp uzaq jatty. Sál qımyldasa, janǵa jaıly tynyshtyǵyn úrkitip alatyndaı qybyrsyz. Tek kári keýdeniń bolmashy syryly ǵana tynyshtyq shyrqyn buzǵandaı edi».
Qazaq «jol ortasynda atyń ólmesin, ómir ortasynda qatyn ólmesin» demeı me? Tuqattyń qatyny onyń opasyzdyǵyna tózbeı ketkenin esepke alsa, ol eki óltirip ketip tur. Joldan qosylǵandardan da jylý bolmapty. Ketip qalǵan, endi biri ólip tynǵan. Bala joq. Onyń ústine kezinde gúlden gúlge ushyp-qonyp júrip, aıyqpas dertke shaldyǵyp, bir emdelgenimen, keıinnen qartaıǵanda qaıta syz bergen sol derti. Jalǵyzdyq ishinen janyn bordaı úgedi. Sóıtip júrgende zeınet jasynda taǵdyryna taǵdyr jamap alady. Onysy da osy jalǵyzdyqtan qutylmaq úshin tapqan ermegi me dese, keıinnen sorǵa aınalyp shyǵady. Bosqa otyrǵansha bir nársege aldanbaq oımen kúzetshi retinde jumysqa shyǵady-aý. Kórer jaryǵy bar eken, muny aýystyratyn kezektesip istep júrgen orys serigi bir kúni olar otyrar kishkentaı orynda órt shyǵyp, uıyqtap jatyp órtenip óledi. Kúıik shalyp ıistengen máıitke eshkim jolaı almaı, aqyrynda súıegin Tuqat arýlap qoıady. Kebindi de ózi tigedi. Sodan beri Tuqatyńyz marqumdardyń máıitin arýlap qoıatyn súıekshige aınalady. Kebin pishetin ismerligi jáne bar, mańaıdaǵy el kisisi qaıtsa, jetip keledi. Jalǵyzdyq janyn kemirip júrgen jasy kelgen kisige bul basynda oryndy kóringenimen, bara-bara júregine salmaq bolyp túsedi. Onsyz da júdeý janǵa ólimnen aýyr bar ma? Qaraly úı kisisiniń qolqasyn qaıtarý taǵy qıyn. Sóıtip júrgende kezekti shaqyrtýmen súıekke túsýge barady. Barsa... Burynǵy báıbishesiniń tıgen kúıeýi eken. Qasqaıyp jatysynyń ózi alpamsadaı arys kórinedi. Máıittiń denesine tıetin sońǵy meıram sýyn shyp-shyp shashyratyp tamyzyp, tigip ákelgen kebinine orap berip jóneltkeninde, kempiriniń qamyryqty joqtaýyn estigen Tuqat óksip jylaǵanda, omyraýyn jaspen jýady. Qyryq jyl basqa erkekpen otasqan burynǵy jary. Marqum bolǵan kúıeýin joqtap, saı-súıegin syrqyratqan. Qaıtyp bara jatqanynda sońynan marqumnyń balasy qýyp jetip, qolaqtyǵyn berip, sheshesiniń shaqyrtqanyn aıtady. Tuqat balanyń bergen aqysyn almaıdy, keıin burylyp barmaıdy. Biraq aıaq astynan ózine uqsaı qalǵan jigitten dámelenip, «áke-shesheńniń tuńǵyshysyń ba?», dep suraǵanymen úmiti jelge ushady. Áke-sheshesiniń alǵashqy balalary týa sala shetinep, sodan keıin kórgenderi osy jigit bolyp shyǵady. Burylyp bara jatyp Tuqat «shesheńe jaqsy ıt ólimtigin kórsetpeıdi de» dep amanattap jóneledi. Úıine qaıtqan zeınetker súıekshi jatqanynan turmaıdy. Biraz ótkende shal kórinbegen soń kórshileri esigin buzyp ashsa, máıiti ıistenip ketken eken. Jaqyndaýǵa eshkimniń júregi daýalamaıdy. Ústeldiń ústine bir taraq qaǵazǵa burynǵy áıeliniń mekenjaıyn kórsetip, súıegine sol tússin dep jazypty. Kúlshán kelip, ólikti atqarǵanymen, ıistengen deneni arýlap jýý múmkin de bolmaıdy. Súıegin shyǵaryp jatqanda eki aýyz joqtaý aıtty deıdi: «Beý, altyn súıek zamandasym-aı! Osyndaıǵa laıyq pa ediń? Eń qurysa deneńe jóndep meıram sýy da tımedi-aý. О́mirden túk qyzyq kórmeı armanda kettiń-aý!».
Qadirine jetpegen ómir – zaıa, tiri ólimniń kebi, tirshiligińdi tozaqqa aınaldyrýmen para-par eken...
«Máıitti mashınaǵa jaıǵastyryp jatqanda jańbyr jaýǵan. Meıram sýyna bergisiz iri tamshylar múrdeni kólegeılegen jamylǵyǵa tyrs-tyrs tamyp edi...» dep aıaqtapty jazýshy. Iá, ómir degenniń ózi jaqsy ólýge daıyndyq ekenine sendiredi jazýshy...
