Sheshendik ónerdiń órisi keń

Tutastaı alǵanda, qazirgi tańda kommýnıkasııanyń qanshama salasy, tildiń fýnksıonaldyq túrleri bolsa, sonshalyqty jeke rıtorıkalar bar deýge bolady. Sheshendik ǵylymynyń bólinip ketken usaq salalaryn esepke alatyn bolsaq (mysaly: teledıdardan shyǵyp sóıleý sheshendigin kósemsóz sheshendiginiń qosalqy salasy retinde qarastyrýǵa bolady) qazirgi rıtorıka ǵylymynyń qanshalyqty kúrdelenip, damyp ketkenin baıqaımyz. Sonymen, sheshendik ónerdi, rıtorıkany belgili bir oıdy qısyndy dáleldermen, kórkem sózben aýyzsha jáne mátin túrinde ózgelerge berý jáne ony qabyldap alý ǵylymy dep keń maǵynada túsinýge bolady. Árbir dáýirdiń qoǵamdyq aqyl-sanaǵa eń kóp áser etetin basym tildik kommýnıkatıvtik baǵyttary bolady. Aıtalyq, buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy rıtorıka, saıası jáne iskerlik (kommersııalyq) rıtorıka qazirgi zamanǵy sheshendik óneriniń basym salalary bolyp otyr.

Dástúrli sheshendik ǵylymy – jalpy rıtorıka jáne jeke rıtorıka dep atalatyn eki úlken salaǵa bólinedi. Jalpy rıtorıka sheshendik sóz sóıleýdiń jáne ony qurastyrýdyń ámbebap prınsıpteri men qaǵıdalaryn zertteıdi. Jeke rıtorıka tildik kommýnıkasııanyń árqıly túrleriniń erekshelikterin sóılesimniń jaǵdaıattarymen, tildiń fýnksııalary­men jáne adam is-áreketiniń salalarymen baılanystyra otyryp qarastyrady.

Sonymen qatar fılologııa ǵylymda­ry­nyń doktory, professor G.Qosymova óziniń eńbeginde sheshendikti óz aldyna janr retinde qaraıtyn, biraq ony halyq aýyz ádebıetiniń bir túri bıler sózi dep esepteıtindermen de kelispeıtinin habarlaıdy. Shynymen de, sheshendik ónerdi «bıler sózi» dep qarastyratyn bolsaq, onda ony bıler ómir súrgen jáne ózderiniń sheshen­dik sózderimen tanylǵan dáýirdiń sheńbe­rimen shekteýge týra keler edi. Biraq sheshendik ónerdi belgili bir ýaqyttyń sheńberimen shekteýge bolmaıdy. Sheshen­dik óner adam qoǵamymen birge paıda bolǵan dep oılaımyz. Tipti jer betinde adam endi ǵana paıda bolyp, alǵashqy qarabaıyr, áli jetilmegen tilmen sóıleı bastaǵan kezdiń ózinde óte ejelgi dáýirdiń sheshenderi árqıly daý-damaılardy sheshken, óz taıpalastarynyń aldyna shyǵyp sóz sóılep, belgili bir áreketterdi jasaýǵa kóndirgen ǵoı. Bunyń bárin sheshendiktiń eń qarabaıyr úlgileri retinde qarastyrýǵa bolady.

Qoǵam damyǵan saıyn sheshendik óner de damyp, jetilip otyrǵan. «Qazirgi dáýirde sheshendiktiń qajeti bolmaı qaldy» deı almaımyz. Kerisinshe, jer betindegi kóptegen memlekette demokratııalyq basqarý úlgisiniń ornyǵýyna, demokratııalyq elderdiń kóbeıýine baılanysty, búkil áleýmetti tolqytqan úlken, keleli máselelerdiń bári talas-tartys, aıtys, sózjarys, ıaǵnı sheshendik sóz arqyly sheshiletin boldy. Tipti, búkil adamzat órkenıetin tolǵandyryp otyrǵan ǵalamdyq kókeı­kesti máselelerdiń bári sheshendik sóz­jarystar arqyly sheshilýde.

Demek sheshendik ónerin «adamzat órkenıeti» dep atalatyn úlken uǵymnyń ajyramas bir bóligi retinde qarastyrýǵa bolady.

Jalpy, qazaqtyń sheshendik ónerin zertteý ǵylymy únemi ósip-órkendep, tereńdep keledi. Bizdiń oıymyzsha, she­shendik ǵylym bolashaqta úsh ba­ǵyt­ta damıtyn sııaqty. Birinshiden, qazir qazaq ǵalymdary Túrkııa, Qytaı, Iran memleketterinen, arab, Batys elderinen halqymyzdyń ótkenine, ási­rese túrki dáýirine baılanysty óte qundy jádigerlerdi, materıaldar­dy izdep, taýyp ákelip jatyr. Soǵan oraı qazaq sheshendiginiń árqıly dáýir­­le­r­ine baılanysty jańa zertteý ju­mystary kóbeıedi dep oılaımyz. Sol jádi­gerlerdiń bári tyńǵylyqty, jan-jaqty zertteýlerdi qajet etetini sózsiz.

Ekinshi baǵyt, biz noǵaı, túrik, ózbek, túrikmen, qyrǵyz, ázerbaıjan, bashqurt, tatar, taǵy da basqa túrki halyqtarynyń sheshendikke baılanys­ty ǵylymı jumystarymen, jalpy bárimizge ortaq kóne túrki murasy týraly zertteýlerimen áli de jaqsy tanys emespiz. Eger túrki halyqtarynyń ǵalymdary jalpyǵa ortaq ǵylymı keńistik quryp, bir ortalyqtan jumys isteı bastasa, osy kezge deıin aıqyn bolmaı turǵan máselelerdiń kóbi ashylar edi, sheshiler edi. Qazaq sheshendik ǵylymynyń jańa órisi paıda bolar edi.

Sheshendik ǵylymynyń taǵy bir damý baǵyty – qazirgi sheshendikti tereń zertteý, sheshen sóıleýdiń metodologııalyq negizderin damytý, tereńdete túsý. Qazaq sheshendigi bıler sheshendigi dáýirinen keıin toqyrap, toqtap qalǵan joq. Biz demokratııalyq memlekette ómir súrip jatyrmyz. Bizdiń elimizdi tolǵandyrǵan egemendik, azamattyq, til, jer, demografııa, t.b. tárizdi máselelerdiń bári buryn da, qazir de qyzý talqylanyp, sheshendik sózdiń tezinen ótýde. Aıtys óneri tárizdi sheshendiktiń eń kúrdeli túri de sahna tórinen oryn alyp otyr. Demek bulardyń bári sheshendik ǵylymy turǵysynan zerttep-zerdeleýdi qajet eteri sózsiz.

Bizdiń oqý ornynda «Sheshendik óner» pánin stýdentterge oqyta otyryp, ony óz tájirıbelerinde qoldanýǵa úıretemiz. Sondaı-aq sheshendik ónerdiń tarıhy, damý kezeńderimen tanystyryp, bolashaq muǵalimderge kórkem sózdiń mán-maǵynasyn túsindire otyryp, jurt aldynda sóıleý mádenıetine, she­shendikke qoıylatyn talaptardy oryndaı otyryp sóıleýine kóńil bólemiz.

Pedagog-mamandarǵa sózdi dál, naqty sóıleý úshin kópshilikpen tıimdi qarym-qatynas jasaı bilýi kerek. Sheshendik óner pedagogterge óte qajet. Utqyr sóz, utym­dy oı arqyly jastardy aqyldy aza­mat etip qalyptastyrýǵa ábden bolady.

Aınur KО́ShEKOVA,

Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty