Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Joǵarydaǵy Bas qolbasshy buıryǵynyń qazaqsha tolyq mátini respýblıka úni «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1945 jylǵy 25 tamyz kúngi sanynda jarııalanyp, jarlyqta aty atalyp, túsi tústelgen adamdardyń qurmetine 23 kúni saǵat 22.00-de Máskeýdiń Qyzyl alańynda merekelik salıýt atý jaıly úkim etken eken.
Osyndaǵy Bas qolbasshy Stalınniń marapattaý tiziminde jalǵyz qazaq, mońǵolııalyq general Múdárisuly Jaısanyptyń aty atalypty (Prıkazy Verhovnogo Glavnokomandýıýshego v perıod Velıkoı Otechestvennoı voıny Sovetskogo Soıýza: Sbornık. – M.: Voenızdat, 1975. S. 514–519). О́ıtkeni bul azamat Japonııaǵa qarsy keńes-mońǵol áskerleriniń birikken maıdanynda Mońǵolııa Áýe kúshteriniń bas qolbasshysy retinde qatysqany belgili.
Osy oraıda qazaq ulany Jaısanyp Múdárisuly jaıly baspasóz betterinde qadaý-qadaý jazbalar jarııalanyp júr. Biraq munda aıtylǵan derekter aýyzeki áńgime jelisinen alynǵandyqtan, naqty tarıhı qujattarǵa zárý edik. Jýyqta qolymyzǵa áskerı tarıhshy B.Dabasúrenniń avtorlyǵymen 1984 jyly Ulanbatyr qalasynda jaryq kórgen «General Jaısanyp» atty 100 bettik shaǵyn kitapsha kelip tústi. Bul shyǵarma buǵan deıin shekteýli qupııalyq mańyzǵa ıe bolýyna baılanysty kópshilik oqyrmanǵa jetpegen edi.
Endeshe joǵarydaǵy kitapta jazylǵan tarıhı qujattarǵa súıene otyryp, qazaq generalynyń buǵan deıin jalpaq jurtqa belgisiz bolyp kelgen ómir jolyn tápsirleý tásilimen baıandaýdy jón kórdik: – 1927 jyly Mońǵol Memlekettik Kishi Qural Basqarmasynyń sheshimimen qoshýyn bastyqtarynyń bilim-biligin jetildirý maqsatynda, Máskeý qalasynda KÝTV-tyń janynan ashylǵan «Qoshýyn bastyqtaryn daıyndaıtyn» birjyldyq kýrsqa mamandar jiberý máselesi qolǵa alyndy, – dep jazady avtor.
Mundaǵy «qoshýyn» dep otyrǵany – 1925 jyldan bastap, Mońǵol elinde ornaǵan ákimshilik birlik. Úlken tarıhshy Islam Qabyshuly 1980 jyly О́lgeı qalasynda jaryq kórgen «Mońǵolııa qazaqtarynyń tarıhy» atty monografııasynyń 178-shi betinde: «1925 jyly Mońǵolııanyń Qobda ólkesine baǵynyshty bolǵan qazaqtardyń ákimshilik birligi ejelgi manjy-qytaı taǵaıyndaǵan úkirdaılyq júıeden qoshýyn bolyp ózgerdi. Qazaqtar mekendegen ólke alǵashynda: Sherýshi, Qoshaq, Botaqara, Shybaraıǵyr, Baıqadam atty bes qoshýynǵa bólinip, qoshýyn ishinen záńgiler bólip-bólip basqardy. Mysaly, Botaqara qoshýyny óz ishinen: Sekel, Taılaq, Qankeldi, Bazazqul záńgisi bolyp bólindi», deıdi.
Sóıtip, joǵarydaǵy jańadan ornaǵan ákimshilik birlikterge kadr daıarlaý maqsatynda: 1929 jyldyń tamyz aıynda Qobda aımaǵyna qarasty qazaq qoshýndarynan iriktelip alynǵan qazaq jastary – R.Júnishan, D.Jeńishan, K.Shákirbaı, O.Mahabyl, О́.Toqtybaı, K.Sharıptermen birge M.Jaısanyp ta KÝTV-qa oqýǵa attanady. 1930 jyly birjyldyq kýrsty oıdaǵydaı bitirgen Jaısanyp elge qaıtpaı KÝTV-tyń daıyndyq bólimine qabyldanady. Bul oqý alǵashqy «Qoshýyn bastyqtaryn daıyndaıtyn» birjyldyq kýrsqa qaraǵanda basqasha edi. Munda kommýnıstik partııa tarıhy, orys tili, matematıka qatarly kúrdeli pánder oqytylatyn. Bul jaǵdaı buǵan deıin eshqandaı oqý-toqý kórmegen Jaısanypqa ońaı bolmaǵan tárizdi. Onyń syrtynda orys tilin tolyq meńgerý máselesi taǵy bar. Sóıtip, 1931 jyly KÝTV-tyń daıyndyq bólimin bitirgen Jákeń Tambov qalasyndaǵy atty ásker ýchılıshesine oqýǵa attanady.
1934 jyly atty ásker ýchılıshesin oıdaǵydaı támamdaǵan Jaısanyp Múdárisulyna Mońǵol úkimeti Orenbýrg qalasyndaǵy ushqyshtar daıarlaıtyn ýchılıshege oqýǵa kelgen mońǵol jigitterine aýdarmashy-ustaz bolý mindetin júkteıdi. Bir qyzyǵy, alǵyr jigit aýdarmashy-ustaz bolyp júrip-aq áskerı ushqysh mamandyǵyn ıgerip alady. Bul mektepti 1937 jyly bitirgen Jaısanypty ushqyshtar ýchılıshesiniń komıssary I.D.Kobıakın shaqyryp alyp: «Sizdiń ushý tásilin ıgerýdegi sheberligińiz ben orys tilin erkin meńgerýińiz biz úshin asa mańyzdy. Sondyqtan týysqan mońǵol mamandaryn daıarlaý isine qajet bolasyz» dep ýchılıshege úıretýshi-ushqysh retinde jumysqa qabyldap, Qyzyl Armııanyń leıtenanty shenin bergizedi. Jaısanyppen birge ushqyshtar mektebin bitirgen: Gombojav, G.Jıgjıd, S.Lhamsúren, M.Osor, L.Chogsamjav taǵy basqa ushqyshtar eline attanyp ketedi.
Shyǵysta japon mıllıtarısteriniń qaýpi kúsheıgen 1939 jyldyń qańtar aıynda ushqysh Jaısanypty marshal Choıbalsyn Mońǵolııaǵa shaqyryp alyp, ushqyshtar daıyndaıtyn mektep ashý jaıly tapsyrma berip, eń áýeli eskadrılııa bastyǵyna taǵaıyndaıdy. Leıtenant shenin kapıtanǵa kóterdi. Kóp keshikpeı Áýe qorǵanys kúshin basqarý mindetin júkteıdi. 1939 jyly naýryz aıynda Memlekettik Kishi Qural Basqaramasynyń sheshimimen ushqyshtar mektebin Qorǵanys mınıstrliginiń qaraýyna berip, áskerı ushqysh daıyndaý isine Jaısanypty jaýapty etip taǵaıyndaıdy. Arada úsh aı ótken soń qazaq balasyn Áýe kúshteri qorǵanysynyń bas qolbasshylyǵyna taǵaıyndap, polkovnık shenin beredi. Áskerı tarıhta eki jyldyń ishinde (1937-1939) leıtenant sheninen tike polkovnık shenine kóterilgen adam az shyǵar. Keshikpeı 1939 jyldyń mamyr aıynyń 11 kúni Halqyn-gol maıdany bastalady. Maıdanǵa Mońǵolııa áýe kúshterine qosbasshylyq jasaǵan Jaısanypqa Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń táýelsizdik alǵanyna 18 jyl tolý datasyna oraı 1939 jyldyń 11 shilde kúni sol tusta general-maıor dárejesimen birdeı «brıgada komandıri» ataǵy beriledi. Osyǵan qaraǵanda bul tulǵa keńestik dáýirde «general» ataǵyn alǵan alǵashqy qazaq azamaty bolýy ǵajap emes.
Nátıjesinde, brıgada komandıri Jaısanypqa memlekettiń shyǵys shekarasyna qaýip tóndirip turǵan Japonııa mıllıtarısterine soqqy berý tapsyrmasy júkteledi. Osy bir aýyr mindetti oryndaý barysynda oǵan keńestik tájirıbeli áskerı ushqyshtar Shorkov, Komendatov, Kýrbatov, Semenov, Vınogradov taǵy basqalar kómekke keledi. Tarıhta «Halqyn-gol maıdany» degen atpen belgili bul maıdanda tarıhta tuńǵysh ret Jaısanyp jaýǵa qarsy túngi áýe shabýylyn uıymdastyrdy.
Osy shaıqasqa qatysqan ardager ushqyshtyń esteliginde, túngi shaıqasqa ázirlik aıaqtalǵannan keıin polk maıdan antyn kóterdi. Barlyǵymyzdyń atymyzdan Áýe kúshteriniń bas qolbasshy Jaısanyp: «Jaý jaǵadan alǵan qazirgideı qıyn kezde Otan aldynda ant beremiz. Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń táýelsizdigin, bir ýys topyraǵy men bir urttam sýyn qasyq qanymyz qalǵansha qorǵaımyz. Mońǵol Halyq Armııasynyń jaýyngeri retinde, qarý-jaraǵym men qasymdaǵy jaýynger joldastarymdy jaýyz jaýdyń oǵynan qorǵaımyn!» dep kúńirene oqydy. Qolbasshymen birge polk komandıri Z.Bor, komıssar T.Shaǵdyrsúren, shtab bastyǵy A.Daǵba, partııa uıasynyń bastyǵy G.Bıambyjabtar da ant berdi. Ant berý rásimi aıaqtalǵan soń, Jaısanyp Múdárisuly sóz sóılep, kópshilikke soǵys jaǵdaıyn málimdep, kúlli qurylymdy qatań tártipke shaqyrdy. Ant bergen kúnniń túninde shabýylǵa kiristik. Eń áýeli barlyǵymyz shashymyzdy taqyrlatyp aldyryp, áskerı qujattarymyzdy úıge qaldyrdyq. Matadtan Hamyrdabaǵa deıingi 300 shaqyrymǵa
2 saǵatta ushyp jettik. Jaısanyp túńgi shabýylǵa attanǵan 9 ushaqty úsh-úshten jiktedi. Birinshi topqa ózi basshylyq jasady. Ekinshi topty orys ushqyshy Komendatov basqarsa, úshinshi topty Z.Bor basqardy, dep jazypty (B.Dabasúren «General Zaısanov», Ulanbatyr – 1984 j. – 34 bet).
Halqyn-gol maıdany kezinde Qyzyl Armııa tarapynan Mońǵol áýe qorǵanysyna I-15 markaly joıýshy ushaq beriledi. Bul ushaqpen eń áýeli Jaısanyptyń ózi ushyp kórip, basqalardy úıretken eken.
Sondaı-aq maıdan qolbasshysy G.K.Jýkov general Jaısanyptyń túngi shabýylyn qolaıly dep kórip Qyzyl Armııanyń 57-shi korpýsyna «túngi áýe shaıqasyna iriktelgen ushqyshtardy qatystyrý» jaıly resmı hat túsiredi. Nátıjesinde, buǵan deıin san soǵysty bastan keshirgen keńestik eń tańdaýly 21 ushqysh iriktelinedi. Osylardyń 11-i KSRO Batyry edi. Olar: A.I.Gýsev, N.S.Gerasımov, S.I.Grıseves, V.V.Zverev, S.P.Denısov, I.I.Dýshkın, P.T.Korobkov, I.A.Lakeev, Iа.V.Smýshkevıch, V.I.Shevchenko, G.P.Kravchenko.
Sóıtip, 1939 jyly Halqyn-gol maıdanynda keńes-mońǵol áskerleri jeńiske jetkennen keıin, qazan tóńkerisiniń 22 jyldyq merekesi kúni (11 qarasha) Ulanbatyr aspanynda Jaısanyp pen keńestik ushqysh Jarov ekeýi halyqqa áýe shaıqasyn kórsetedi. Odan keıin 1945 jyly 9 mamyr kúni Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jeńis merekesine oraı ortalyq alańǵa jınalǵan qaraqurym halyqtyń kózinshe general Jaısanyp pen orys ushqyshy P.A.Bobko áýe shaıqasynan etıýdter kórsetip, sońynda Jaısanyp ózi jekedara bochka tartý, áýede shyr aınalý, tik shanshylý sııaqty keremet kórinisterdi halyqqa tamashalatady.
Mońǵol Halyq Respýblıkasy Mınıstrler Keńesiniń 1944 jyly 28 sáýir kúngi 52-shi qaýlysymen Jaısanypqa resmı túrde áskerı joǵary shen «general-maıor» beriledi. Nátıjesinde, qazaq azamaty 1945 jylǵy Kvantýn armııasyna qarsy joryqqa general shenimen qatysyp, maıdanda kórsetken erligi úshin Bas Qolbasshy Stalınniń marapatyna ıe bolady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan keıin J.Múdárisuly 1948 jyly Iý.Gagarın atyndaǵy áýe kúshteri akademııasyna oqýǵa barady. 1951 jyly komandalyq shtab basqarýdyń joǵary dárejeli № 744500 dıplomyn alady. Qobda beti qazaqtary úshin úlken tarıhı mereke 1950 jyly ulttyq Baı-О́lke aımaǵy ornaýynyń 10 jyldyq toıy belgilenedi. Osy toı ústinde Baı-О́lke topyraǵyna alǵash ret ushaq qonady. Temir pyraq ıesi – osy ólkeniń tól túlegi general Jaısanyp Múdárisuly edi.
Jákeń jaryqtyq 1967 jyly 19 qarasha kúni Ulanbatyr qalasynda dúnıeden ótti. Marqum generaldyń qazasy jaıly baı-ólkelik tarıhshy Shynaı Rahmetuly: «general Jaısanyp Múdárisuly aýrýhana qabyrǵasyna súıenip tik turǵan kúıinde qaıtys boldy. Qyran shyńda óledi deýshi edi. Qurmetti qaraýyl sapqa turyp, úkimet basshylary bastaryn ıip, múrdesi «Katıýshanyń» tuǵyryna qoıylyp, orkestr oınalyp, áldeneshe dúrkin zeńbirek atqylap, Ulanbatyrdaǵy «Altyn besik» zıratyna jerlendi» dep jazypty.
Batyr atamyzdyń ómirden ótkeni jaıly Mońǵolııa úkimeti men partııasynyń ortalyq organy «Únen» (Aqıqat) gazetiniń 1967 jylǵy 20 qarashadaǵy sanynda basylǵan qaraly habarda: «M.Zaısanov joldas 1910 jyly Baı-О́lke aımaǵynyń Ulanqus sumynynda kedeı malshy qazaqtyń otbasynda dúnıege kelgen. Ol – elimizdiń táýelsizdigi men sosıalızm isi úshin sanaly ómirin arnaǵan bizdiń qart jaýyngerlerimizdiń biri. Mońǵolııa Halyq Armııasynda 25 jyl eńbek etip, qatardaǵy jaýyngerden general-maıor dárejesine kóterildi» dep belgilepti.
Eki dúrkin (1939, 1945) maıdanda Mońǵol áýe kúshterine qolbasshylyq jasaǵan qazaq generaly «Soǵys Qyzyl Tý» ordenimen 3 dúrkin, «Soǵys Dańqy» ordenimen jáne «Altyn Juldyz» ordenimen 2 dúrkin, KSRO Joǵary Keńesiniń Tóralqasynyń Jarlyǵymen «Jaýyngerlik Qyzyl Tý» ordenimen marapattalsa, Jaısanyptyń erlik dańqyn este saqtaý úshin Monǵol Halyq Armııasynyń 60 jyldyq datasyna oraı Baı-О́lke aımaǵy Ulanqusyn sumyndyq 11 jyldyq orta mektebine Jaısanyp Múdárisulynyń aty berildi.
