Bul jyndyhana týraly shyǵarma emes

Kóp ýaqytqa deıin álem romandy jazý­shynyń qııalynan týylǵan shyǵarma dep tanydy. Oqı­ǵanyń ómirden alynǵany jaıly alypqashpa áńgimeler bol­ǵa­ny­men, avtor ózi rastamaǵan edi. Biraq 2001 jyly avtor qaıtys bolǵan soń áıeli Feı Kızı hanym kúıeýiniń kúndelikterin jaryqqa shyǵardy. Jazýshynyń jazbasynan 1960 jyly Stanfordta oqyp júrgen jyldarynda Pol-Altodaǵy psıhıatrııalyq aýrýhanada medbıkeniń kómekshisi bolyp jumys istegenin, sol aýrýha­na­daǵy syr­qattar men bas medbı­keniń arasyndaǵy oqı­ǵalardy roman oqıǵasyna arqaý etkenin bildik. Keıipkerlerdiń birazy ómirden alynǵany, tipti oqıǵaǵa qatysty adam­dardyń kózi tiri ekeni anyqtaldy. Shyǵarma shyn­dy­ǵynyń shynaıy oqı­ǵaǵa ne­gizdelýi de kitap qundylyǵyn arttyra tústi.

Hosh, jazýshynyń talaı jerde aıtylyp, jazylyp júrgen ta­lantyn madaqtap ózimizdiń de, oqyr­mannyń da ýaqytyn al­maıyq. Aıtpaq bolǵanymyz roman jaıy edi, sony tolǵaıyq. Bir­den aıtaıyq, bul jańajyldyq ne segizinshi naý­ryzǵa arnalǵan syılyqtar tizi­minen oryn ala­tyn kitap emes. Kofe iship, kúnge shýaq­tap otyryp oqıtyn da ki­tap emes. Sebe­bi bul – tap-taza absolıýtti klassıka. Klassıka-modernıstik baǵyt­taǵy tamasha roman. Kızıdiń bul ro­man­daǵy jasaǵan ǵajaıyby: ol oqyr­manyn Oregondaǵy álgi oqıǵaǵa arqaý bolǵan júıke emhanasyna jetelep aparyp, barlyq oqıǵany óz kózimen kórgendeı áserge bóleıdi. Oqıǵa kóńil­siz ári surǵylt, ár kún saıyn bir kórinis qaıtalanatyn kúńgirt aýrasy bar emhanaǵa jańa emdelýshi Rendl Makmerfıdiń kirip kelýimen bastalǵan. Rendl – ótken ǵasyr basynda Amerıka ádebıetinde jasalǵan tańdaýly keıipker. Bul – tiri ári jigerli obraz.

Syrqat emhananyń tabaldy­ryǵynan attaǵannan-aq basshy­lyq­qa jaqpady. Oqıǵa barysyn­da emdeý júıesine qarsy shyǵatyn Makmerfıdi dárigerler men tehnı­kalyq qyzmetkerler dóreki ári búlikshi dep baǵalady. Ol búlikshi emes, bar bolǵany óz keý­desin bas­tyrmaýǵa, ózin qorǵaýǵa umtyldy. Jańa túsken syrqattyń boıynda júıkelik kemshilik joq. Ol qara­paıym aǵash kesýshi. Tek talapqa kónbegendikten osynda tústi. Qaı qoǵam bolsyn ózine qarsy adamdardan quty­lý­dyń klassıkalyq ádisi – oǵan shızofrenııa dıagnozyn ile qoıý. Bul da sol, aınalasyna qar­sylyq kórsetkenderdi psı­hı­kalyq aýrýhanaǵa toǵytyp qutylý ádisiniń qurbany. Onyń áreketteri emde­lýshilerdiń saýalyna jaýap berdi. Qorqynysh kúıinde adamdyq tanymdy joǵaltpaı qalaı saqtaýǵa bolady, qulap jat­qan je­riń­nen ózińe dem be­rip, qalaı kóterilgen jón, óziń­di súıýge degen kúshti qaıdan alasyń, óz ómirińdi ýysyńnan shyǵaryp alýǵa kim kináli degen suraqtardyń jaýabyn bilý úshin «Kókektiń uıasyn» paraqtańyz.

Al munda ekinshi tarap bar. Sebebi erkindigimniń ánin shyr­qaımyn dep kelgen Mak­merfıdi kim taırańdatyp qoısyn? Kádim­gi aq pen qaranyń shaıqasy. Aq­júrek Makmerfı men zulym medbıke Ratchet arasyndaǵy kú­res. Emdelýshiler – qoǵam, al Mak­merfı – bostandyq úshin bı­lik­pen kúresýshi metafora. Qaı­talap aıtamyn, bul jyndyhana týraly kitap emes. Jyndyhana – biz ómir súretin qarapaıym kish­kentaı álemniń maketi. Biz tek kimniń qaı obrazdy somdap júrgenin uqpaımyz. Bárimiz bir júıe, bir sheńberde ómir súre­miz. Ár júıeniń ozbyr basshysy – Ratcheti bar. Olar az emes. Ár júıeniń qorǵansyz rólindegi Har­dıng, Martını, Bıllı, Skanlon sekildi keıipkerleri bar. Olar da jetkilikti. Ár júıeniń dogmasyna kónbeıtin Makmerfı sııaqty kúreskerleri bar. Mine, bular az. Saýsaqpen sanarlyq. Ol jalǵyz. Biraq ol jalǵyz ekenmin, sońymda kóleńkemnen basqa eshkim joq dep úreılenbedi. Tutas qoǵamdyq júıege qarsy shapqan jalǵyz adam ne istemek dep aýzyn qur shóp­pen súrtetinder, adamnyń shek­siz múmkindigine kúmánmen qaraı­tyndar jaýapty Ken Kızı­diń kitabynan izdesin.

Oqıǵany baıandaıtyn – boıy eki metr­den asatyn alyp úndis. Biraq onyń ishki álemi syrtqy túrine qa­rama-qaıshy. Romannyń bir keıip­keri aıtpaqshy, «qoıan tárizdi qor­qaq». Sańyraý ári mylqaý keıip­te júretin onyń da bir basyna jetip artylatyn «jyry» bar. Am­e­­rıka ókimetiniń úndisterge kórsetken basqynshylyǵynan psı­ho­logııalyq jaraqat alǵan. Oǵan qosa tanymyndaǵy qos máde­nıettiń tartysy rettelme­gen. Ákesi úndis kósemi, anasy aq násildi. Sanasy eki túrli túsi­nik­tiń taıtalasynda damyǵan. Oqıǵa jyndyhanada ótse, roman psıhologııalyq baǵytta bolsa, keıipkerleri júıkelik sıgmadan azap shekse… kitaptyń atmos­ferasy aýyr bolýy zańdy dep, kitapty ashpaı jatyp ton pishpeńiz. Jańbyr jaýmaı ústińiz sý bolmasyn. Jaı ǵana Kızıdiń jazýshylyq qarymyna senińiz. Kızı – ázil-qaljyńnyń jazýshysy. Onyń ádemi ıýmory, tolastamas optımızmi bar. Aýyr oqıǵanyń ózin kúlkige orap usynady. Ol oqyrmandy kóńilsiz keńistikte tastap ketpeıdi.

 AQSh qoǵamy 1970-1990 jyldar aralyǵynda bul kitapqa ty­ıym saldy. Qaıta basý toqtatylyp, kitap­hana sórelerinen alynyp tastaldy. Násil­shildik, jattandy stereotıpter, femınızasııaǵa qarsylyq sekildi mıfterdi nasıhattaıdy dep túsindirdi. Kitapqa tyıym salynýynyń basty sebebi bul emes. О́tken ǵasyr basyndaǵy AQSh qoǵamynyń ıronııalyq tragedııa­syn sýrettegeni úshin ja­zyq­ty boldy. Roman sol ýa­qyt­taǵy tártipke kónbegen psıho­logııalyq syrqattardy lobotomızasııalaý men psıhologııalyq densaýlyq saqtaý júıesi aqsap jatqandyǵyn ashyq jarııalady. Nátıjesinde, júıkelik syr­qaty bar azamattardyń quqyǵyn qor­ǵaıtyn uıymdar kóteriliske shyǵyp, ókimet lobotomııa otalaryn medısınadan shyǵaryp tastaýǵa sheshim qabyldady. Álem oqyrmandary osyndaı kúresker kitappen 1990 jyldan bastap qaıta qaýyshty. Kızı oqyrmannyń ýaqytyn tekke alatyn jazýshy emes, bul – kópke deıin umytylmaıtyndaı áserli kitap. Kitaptan árkim óz keregin tabady. Munda qandaı jaǵdaı bolsyn, optımızmdi joǵaltpaý jáne eshqashan berilmeý máselesi kóterilgen.

Lıra QONYS,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty