Munyń syrtynda kınoda qol bastaǵan ár batyrdyń óz týy men dabyly bolatyny týraly da emeýrin jatyr. Álgi fılmnen kórgenimizdeı, batyrlar ustaǵan baıraq qajet jerinde qarýdyń da rólin atqara beretindigi. Bekejan qoly men Tólegen jaý qosynynyń betin qaıtaryp bola bergende, qalmaqtyń bir jaýyngeri týdy ala salyp qashatyny da esterińizde shyǵar? «Týdy áketti» dep barlyǵy sol qalmaqty qýady. Tólegen jetip, qalmaqtyń jelkesin qıyp, týdy alyp qalady da, sońynan kelgen eki qalmaqty sol týymen-aq uryp-jyǵady. Sóıtip baıraqty tik kóterip jónele bergeninde, jońǵar mergeniniń Tólegendi atpaq bolǵan oǵy atyna tıip, at-matymen qulaǵan ol jerden basyn kótergen boıda jantalasyp týdy tik kóteredi. О́lip bara jatsańda týyńdy jyqpaý paryz, demek. Qazaqtyń salt-sanasynda erteden qalyptasqan bul uǵymdar kınoda osylaı áserli kórsetilgen. Ári qaraı saýmalaı berse tý týraly budan da basqa keremetterge jol ashylady.
Qazaqta «tý ustaǵan batyr» degen sóz bar. Turaqty tirkeske aınalyp ketken bolýy da múmkin. «Qyz Jibektegi» Bekejan shektiniń týyn ustaǵan, bir eldiń batyry, qolbasshysy bolyp shyǵady sonda. Joǵarydaǵy tirkeske qaraǵanda, myna kınodaǵy týǵa qatysty detaldardy esepke alsaq, «tý túbinen tý alǵan, jaýdy kórse qýanǵan» (Mahambet) batyrdyń qaı-qaısy bolsyn jeke tý ustaı bergenge saıady. Olaı deýimizge negiz de joq emes. Batyrlar jyrlary men ańyz-áńgimelerde Bógenbaı, Qabanbaı sııaqty qol bastaǵan bahadúrlerdiń týy bolǵany aıtylady. Soǵan qaraǵanda birneshe shaıqasta shyńdalyp, erligimen kózge túsken erjúrekteri ǵana tý ustaı alsa kerek. Shoqan Ýálıhanov HVIII ǵasyrdyń batyrlary jaıly jazbalarynda Jánibek, Baıan, Janataı sııaqty áıgili batyrlardy ataı kele, Abylaı hannyń tý ustaýshy batyrlarynyń biri Baıǵozynyń erlikterine toqtalatyny bar. Zamanynda tý ustaǵan ataqty Baıǵozy batyrdyń boz baıraǵy búginde elordadaǵy Ulttyq mýzeıdiń «Tarıh» ekspozısııalyq zalynda turǵanyn bireý bilse, bireýler bilmes. Kemi 250-300 jyldyq tarıhy bar týdyń pishini tórt buryshty. Aldyńǵy bóliginiń eki buryshy qıylǵan, al artqy jelbireıtin bóligi úshburyshty bolyp keledi. Mata birneshe jerden tesilgen. Aq boz tús baıyrǵy etnomádenı uǵymda jeńistiń nyshanyn bildiredi.
Atalǵan baıraqty Ulttyq mýzeıge Baıǵozy batyrdyń urpaǵy, etnograf-jazýshy, ǵalym Aqseleý Seıdimbek tapsyrǵan. «Baıǵozy batyrdyń týy ata dástúri boıynsha qara shańyraq ıesi sanalatyn kenje balasynan órbigen urpaqtarynyń qolynda saqtalyp kelgen. Batyr tikeleı ózi basqarǵan, ózi basshylyq etken qol-qosyndarymen soǵysqa kirgende alyp shyǵatyn óz týy bolǵan. Týynyń túsi boz bolǵan. Osyǵan oraı kezinde «Boz týly Baıǵozy», «Baıǵozynyń boz týly qoly» deıtin sóz tirkesteri qazaq qosyndarynyń arasynda jıi estiletin bolǵan», depti Aqań bir sózinde.
«Baıraqtyń aldyńǵy bóliginiń eki buryshy qıylǵan» dedik joǵaryda. Osyǵan qatysty jáne jalpy baıraq jaıly mynadaı tamasha, qyzyq áńgimeni kezinde ónertanýshy, pýblısıst Erlan Tóleýtaıdyń jazbasynan kezdestirgenbiz. Sony jelisin úzbeı tolyq bergendi jón kóremiz. «Bul tý ol kezdegi Aǵadyr aýdany, Ortaý aýylynyń (burynǵy Jańaarqa aýdany, Ortaý aýyly) turǵyny Salamat naǵashymda saqtalyp keldi. 1992 jyly Aǵadyr aýdanynyń Aıyrtaý degen (qazirgi Shet aýdany) jerinde Aǵybaı batyrdyń 190 jyldyq toıy ótti. Sol toıda osy tý tuńǵysh ret arnaıy kóterildi. Tý arýaqtanyp, dúrildep turdy. Men týdyń túbinde otyr edim, Shota Ýálıhanov bastaǵan Almatydan kelgen bir top zııaly azamattar ótip bara jatyp, burylyp keldi. Shota Ýálıhanov jelbirep turǵan týǵa tańyrqap qarap turdy da: «Bul kimniń týy», dedi. Men: «Taraqty Baıǵozy batyrdyki», dedim. «Paı-paı!», dedi Shota aǵa, sóıtti de qasyndaǵy jazýshylarǵa birdeńe dep ketti (qazir esimde joq). Sosyn maǵan buryldy da: «Siz kim bolasyz?» dedi meni balasynbaı «siz» dep sóılep. «Jıenimin» – dedim. Sál oılanyp turdy da: «Kórdińiz be, bul kisi meniń Abylaı babammen birge júrip, qalmaqpen soǵysqan. Endi olardyń urpaǵy – ekeýmiz myna tý túbinde turmyz. Bul tegin emes, bizdi babalardyń arýaǵy kezdestirip tur» dedi. Sosyn týǵa qarap ańyryp, biraz turdy da, serikterin bastap kete bardy.
Bul týdan basqa Baıǵozy batyrdyń qylyshy men tumary bolǵan. Ol Jańaarqa aýdany, Baıdaly bı aýylynda meniń týǵan naǵashym Raqysh Ábdishevtiń shańyraǵynda saqtalyp kelgen. Tumar taza kúmisten, burandaly (rezbasy bar) ashylyp jabylatyn bolǵan. Bul buıymdar keıin joǵalyp ketti. Al Aǵybaıdyń sheshesi Qoısananyń beıiti Shet aýdany, Qarmys degen jerde qaraýsyz jatyr (keıin kótermese). Naǵashy sheshem Bıbigúl Qalmaǵanbetqyzynyń aıtýynsha, Qoısana ákesi Baıǵozyǵa tartqan súıekti, alyp áıel bolypty. Aǵybaı ákesi Qońyrbaıdan jas qalypty. Shıetteı balasymen kedeıshilik kórgen Qoısana Qońyrbaıdyń aǵaıyndarynyń qotanda jatqan qoıyn qoltyǵyna qysa salyp kete beredi eken. Qoıyn bergisi kelmeı qarsylyq kórsetken shubyrtpalylarǵa: «Sender qoı jep otyrǵanda meniń Aǵybaıym ash otyra ma» – dep ıterip tastap, qoıdy kóterip júre beredi eken. Aǵaıyndary dáneńe deı almaı qalady eken. Sondaı qaıratty, betti áıel bolǵan deıdi Qoısana. «Alyp anadan týady» degen osy da! Al myna týdy Aqań Salamat naǵashymnyń qolynan alyp, restavrasııa jasatyp, elordadaǵy mýzeıge ótkizdi. Kezinde bul tý uzyny bir qulash, eni jarty qulash alyp tý bolǵan eken. Áıelder bosana almaı, qınalǵan kezde shetinen jyrtyp alyp, yrymdaıdy eken. Sodan shetteri jyrymdalǵan, uly denesin qalmaqtyń oǵy shuryq-shuryq tesken kóne tý bolatyn…
Sondyqtan bul tý tegin tý emes! Muny kótergen Baıǵozy da ońaı emes. Tegin batyr tý kótermeıdi».
