Biz joǵaryda atap ótken maqsatymyz boıynsha 2022 jyldyń aqpan aıynyń sońy men naýryz aıynyń basynda Tashkent qalasyna barǵan saparymyz sátti aıaqtaldy. Tashkenttegi birqatar iri kitaphanalar men murajaılar qorlarynan granttyq joba boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý, jazbasha qujattar men materıaldardy anyqtaý maqsatynda Alash zııalylarynyń qyzmet etý kezeńine qatysty derekterdiń mol qoryn jınaqtap zerdeledik.
О́zbekstan Ulttyq kitaphanasynyń qorlaryndaǵy júıelik jáne elektrondy katalogtardan 1920-1930 jj. hronologııalyq kezeńniń ashyq qol jetimdi baspa basylymdaryn zerdelep, biraz jumystar da atqardyq. Smaǵul Sádýaqasov týraly baspasóz betterindegi sırek jarııalanymdardy anyqtadyq.
Atalǵan kitaphananyń sırek kitaptar qorynda Alash zııalylarynyń jarııalanymdary: «Jas qazaq» (1923-1924), «Sholpan» (1922-1923), «Jas qaırat» (1924) jýrnaldary men «Aq jol» (1920), «Eńbekshil qazaq», (1923), «О́rteń» (1922), gazetteri tóte jazýda saqtalǵan. Qazaqstan aýmaǵynda kezdespeıtin sırek materıaldar: Maǵjan Jumabaevtyń, Ahmet Jantelınniń, Faızýlla Ǵalymjanovtyń esselerine de qol jetkizdik. Sondaı-aq «О́rteń» jastar gazetinde (Orynborda, 1922 jyldyń qarasha-jeltoqsan aılarynda shyqqan) Beıimbet Maılınniń (№1) «О́rteń» óleńi, Smaǵul Sádýaqasovtyń «О́zgeris hám oqyǵandar» (1922 jylǵy №2) maqalalaryn tóte jazýdan kırıllısaǵa aýdardyq.
Osy gazetten «О́rteńge» kómek» degen jastardyń gazetke qaıyrymdylyq kómegi týraly jazbasyn kezdestirdik. Bul kóptegen jyldar boıy tarıhshylar men ólketanýshylar kútken óte qundy oljalar deýge bolady. «О́rteń» gazeti buryn-sońdy tolyq tabylmaǵan, al Tashkentte onyń bir nómiri ǵana tabylmady, degenmen, qalǵan barlyq nómirleri derlik jaqsy saqtalǵan. Máselen, Muhtar Áýezovtiń Tashkentte 1922-1923 jyldary ynta-jigeriniń arqasynda «Sholpan» jýrnaly jaryq kórgen.
1920-1930 jyldary Tashkentte, Máskeýde, Qyzylordada, Orynborda basylyp shyqqan «Bolshevık», «Pravda Vostoka», «Týrkestanskaıa pravda», «Za partııý», «Izvestııa Týrkestana», «Narodnoe hozıaıstvo Kazahstana», «Sovetskaıa Kırgızııa» jáne t.b. jýrnaldar men gazetterdi qarastyrýǵa da múmkindik týdy. Tuńǵysh Qazaq pedagogıkalyq joǵary oqý orny jáne onyń rektorlary Smaǵul Sádýaqasov pen Ilııas Qabylovty qýǵyndaý týraly qundy málimetterge de qol jetkizdik.
Smaǵul Sádýaqasovtyń Qazaq pedagogıkalyq joǵary oqý ornynyń rektory (1927-1928) bolyp qyzmet atqarǵan kezeńindegi jumysy týraly derekkózderdi synı turǵydan zerdeledik. Sádýaqasovtyń Tashkent kezeńindegi ortasy jaıly derekkózderden júıeli túrde izdestirý jáne anyqtaý jumystary júrgizildi.
О́zbekstanmen ǵylymı yntymaqtastyq aıasynda О́zbekstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy men Memlekettik tarıhı murajaıy uıymdastyrǵan «HHI ǵasyrdaǵy mýzeıtaný: zertteýler, dástúrler men ınnovasııalar» atty halyqaralyq konferensııaǵa qatysyp, baıandama jasaýǵa qol jetkizdik, endi jınaqtyń jaryq kórýin kútýdemiz. Bizge halyqaralyq baılanystarda baı tájirıbesi bar murajaı ekspozısııalaryna ekskýrsııa jasaý óte unady.
Sondaı-aq Tashkent qalasyndaǵy Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý memlekettik murajaıynan ólkeniń aǵartýshylyq pen ekonomıkasyn damytýǵa sózsiz úles qosqan Alash qaıratkerleriniń derekteri men fotosýretteri is júzinde joq ekenin ańǵardyq. Bul olqylyqty halyqaralyq yntymaqtastyq arqyly tolyqtyrý qajet dep oılaımyz.
Sonymen birge, О́zbekstan Ǵylym akademııasynyń irgeli kitaphanasy men ǵylymı-pedagogıkalyq kitaphanalarynda da birshama jumystar atqardyq. 1920-1930 jyldardaǵy qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq qaıratkerleriniń sırek kitaptaryn anyqtadyq. Osy oraıda bizdiń jolymyz boldy dep aıtsaq ta bolady, sebebi О́R ǴA Shyǵystaný ǴZI qorlarynda erte keńestik kezeńniń sırek jarııalanymdaryn da anyqtaýǵa múmkindik aldyq. «Qozy Kórpesh pen Baıan Sulý» (1935), «Túrkistan Shyǵys ınstıtýtynyń jınaǵy» (Tashkent, 1923), «Qazaqstannyń etnografııasy men antropologııasy boıynsha bıblıografııaǵa arnalǵan materıaldar» (L., 1927) jáne t.b. kitaptarynan biz ózimizge skan-kóshirmelerin jasap aldyq. Sonymen birge, Á.N. Bókeıhanovtyń 1903 jylǵy belgisiz maqalasyna silteme tabyldy.
О́zbekstan astanasyna barǵan kezimizde biz Alash qaıratkerleriniń urpaqtarymen kezdesýdi de josparlaǵan edik jáne bul oıymyz oryndaldy. Alashtyń qýǵyn-súrginge ushyraǵan qaıratkeri, «Qazaq» gazeti redaksııasynyń qyzmetkeri, Maǵjan Jumabaev pen Muhtar Áýezovtiń dosy Faızolla Ǵalymjanovtyń kenje qyzy, 85 jastaǵy Roza Ǵalymjanovamen 2022 jyldyń 8 naýryzynda kezdesý buıyrdy. Roza apa 1937 jyly 10 aılyǵynda (ákesi kenetten qamaýǵa alynǵannan keıin, sol kezde QazUÝ – qazirgi Abaı atyndaǵy QazUPÝ-niń dosenti bolyp jumys istegen) Almatydan ketýge májbúr bolǵan. Anasy Quralaımen jáne apa-inilerimen birge О́zbekstandaǵy naǵashy týystaryna jasyrynýǵa týra kelgen. Iıa, olar sol boıy О́zbekstanda qalyp qoıǵan, Faızolla Ǵalymjanulynyń alty balasynyń ishindegi jalǵyz kózi tirisi osy Roza apaı. Ol kisi mamandyǵy boıynsha – hımık, uzaq jyldar boıy О́zbekstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynda jumys istegen.
Roza apa bizge óziniń ata-anasy týraly estelikterimen, otbasylyq sýretterin bólisti. Qoshtasarda ol kisiniń «Qazaqstanǵa sálem!» degen sózin estigende kóńilimiz tolqydy. Bul názik kóringen áıeldiń rýhynyń kúshi shynymen bizdi tań qaldyrdy... Qaısar minezi anasynan muraǵa qalǵandaı. Faızýllanyń jesiri Quralaı apa jubaıynyń dostary Maǵjan, Muhtar týraly únemi esine alyp aıtyp otyratynyn Roza apamyz sóz arasynda aıtyp qaldy... Mine óshpes jarqyn estelik pen urpaqtardyń lebizi!
Gúlnar MUQANOVA,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ,
Zámzagúl BAIJUMANOVA,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri
