1942 jyly dıvızıon komandıri aǵa leıtenant V.S.Lýkıanov barlaýshy О́tenbek Muhtarov pen dıvızıon saıası jetekshisiniń orynbasary aǵa baılanysshy Ádıet Shákimovti shaqyrtady. Komandır olarǵa óte shuǵyl da mańyzdy tapsyrma bar ekenin jetkizedi. «Bizdegi baılanystyń úzilgen symyn jalǵap, nemis áskerleri men tehnıkalarynyń shoǵyrlana ornalasqan jerin myqtap barlańdar», dep tapsyrma beredi. Baılanysty qalpyna keltirgen boıda jaýdyń turǵan jerin, sanyn tez habarlańdar dep jaýyngerlerge buıryp qana qoımaı, úlken senim artady. Senderge berilgen tapsyrmanyń oryndalýy bizdiń sheshýshi jeńisimiz bolmaq degen Lýkıanov bul tapsyrmanyń komandıri Ádıet Shákimov ekenin de eskerte ketedi. «О́te saq bolyńdar! Qandaı jaǵdaı bolsa da tapsyrmany aıaǵyna deıin tııanaqty oryndaý mindetteriń, joldas Shákimov», deıdi dıvızıon komandıri nyǵarlaı sóılep.
Kún batysymen ekeýi asyǵys jolǵa shyqty, tún qarańǵysyn paıdalanyp alǵa jorǵalaı jyljyp keledi. О́tenbek alda, qolynda oram symy bar, jyljyǵan saıyn júrip ótken jerin tazalap, qar astymen symyn tartyp Ádıet keledi. Ekeýi tań bozaryp atqansha birneshe shaqyrym júrip úlgerdi. Kartop egilgen, bombylaýdan keıin aınalasy sasyǵan kúl-qoqysqa toly jerge nemister múldem jolamaıdy, sondyqtan barlaýǵa da, jasyrynýǵa da qolaıly jerge jetip ornalasyp aldy. Osy múmkindikti Ádıet myqty paıdalana bildi. О́tenbekke nemistiń shoǵyrlanǵan aýyr tankteri men artıllerııasynyń baǵytyn qaǵazǵa túsir dep tapsyryp, ózi alǵa jyljyp kete bardy. Arada birshama ýaqyt ótti. Ádıet bolsa áli joq. О́tenbek qobaljyp, mazasy kete bastady. Tús mezgili jaqyndaǵan kezde ǵana qolynan qan tamshylaǵan Ádıet keldi. О́tenbek arqasyndaǵy qapshyǵynan dáke alyp, onyń jaraly qolyn baılap otyryp, ne bolǵanyn surady. Ol oq jaı ǵana jalap ótken ǵoı, dep jymııa jaýap berdi. Nemistiń túski tamaq daıyndap jatqan daladaǵy ashanasynyń ısi muryndy jarady.
Úzilgen symdy jalǵap, qalpyna keltirgen Ádıet baılanys quralyn iske qosyp, «Men zamok» degen sózderdi birneshe ret qaıtalady. Baılanystyń arǵy jaǵynan «Gılza» tyńdap tur, nemistermen araqashyqtyqtaryńdy, olardyń turǵan jerleriniń dál naqty koordınatyn berińder», degen daýys estildi. Sol-aq eken bizdiń zeńbirekterdiń snarıadtary О́tenbek pen Ádıettiń ústinen zýlap ushyp jatty. Ekeýi art jaqtaryna qarap, «Uıat boldy-aý túski tamaqtaryn ishkizbegenimiz», dep kúldi.
Eki qazaq jaýyngeri baılanystyń basqa baǵytyndaǵy úzilgen symyn da taýyp jalǵap, nemistiń barlyq tankteri men artıllerııasynyń naqty turaqtarynyń esebi men ólshemin alyp, ıaǵnı tapsyrmany múltiksiz oryndap, erteńgisin qas qaraıa sapqa oraldy. Bizdiń artıllerııa bolsa, taǵy da nemisterge zeńbirekten oq jaýdyrdy. Keshqurym ot shashyp ushqan oqtarǵa qarap turyp ekeýi «Qarashy, taǵy yńǵaısyz boldy, nemisterdiń keshki tamaqtaryn da ishkizbedik qoı», dep qosarlana jymıdy».
Bul estelikti Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, burynǵy 193-shi atqyshtar dıvızııasynyń saıası jetekshisi, Stalıngrad shaıqasyna qatysýshy Evgenıı Fedorovıch Patrýshev kúndeligine jazyp ketken eken. Bul kisiniń zaıyby Nına Mıhaılovna Patrýsheva – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor, qazaq skrıpka mektebiniń irgetasyn qalaýshy. Bul kisiden ataqty ónerpazdar – Aıman Musaqojaeva men Marat Bısenǵalıev tálim alǵan. Al men qarapaıym fotosýretshi bolsam da maıdangerlerdiń óshpes erligin, júrip ótken jerlerinen tyń derekter izdeýdi daǵdyǵa aınaldyrǵanmyn. Ádıet Shákimov týraly derekti kópten izdestirip kelemin. Reseıdiń Volgograd qalasyndaǵy 193-shi atqyshtar dıvızııasy qorǵaǵan burynǵy «Krasnyı Oktıabr» zaýyty turǵan jerde búginde №35 mektep ornalasqan. Osy mekteptiń mýzeıinde Ádıet Sostavuly Shákimovtiń fotoportreti ilýli tur. Mektep oqýshylary Ádıet atamyzdyń erlikterin birinen soń biri jarysa jatqa aıtady. Osyny kórgende eriksiz tolqyp, janaryńa jas úıiriledi. Men Volgogradtaǵy mektep oqýshylaryn Ádıet Shákimovtiń týǵan jerine, ózimizdiń Oral qalasyna qonaqqa shaqyryp keldim. Ondaǵy maqsat – babalar erligin óskeleń urpaqqa tanytyp, eki el mektepteri arasynda tyǵyz baılanys ornatý.
Ádıet Shákimov 1914 jyly dúnıege kelgen. Komsomol qataryna erte ótkisi kelip, týǵan jylyn 1912 jyl dep artyq kórsetipti. 1930 jyldardyń sońynda qazaq balalarynyń aldy bolyp, Saratov kólik ınstıtýtyna oqýǵa túsken. Soǵys bastalǵanda alǵashqylardyń biri bolyp, erikti túrde ásker qataryna jazylǵan. Harkovtegi tank ýchılıshesin jedel túrde bitirip shyqqan. T-34 tankisiniń komandıri, Stalıngrad shaıqasynda barlaýshy-baılanysshy bolǵan. «Krasnyı Oktıabr» zaýytyn qorǵaǵan saıası jetekshi orynbasarynyń jazbasynda «384-artıllerııa polki 193-dıvızııasynyń aǵa baılanysshysy Ádıet Shákimov úzilgen baılanys symyn 115 ret jalǵap, qalpyna keltirgen», delinipti.
Bizdiń negizgi keıipkerimiz Kýrsk ıinindegi ataqty Prohorov eldi mekeni mańynda bolǵan tankterdiń joıqyn shaıqasynda rota komandıri bolǵan, tankisi birneshe ret órtenip, túrli deńgeıde dene jaraqattaryn alǵan. Ádıet Shákimov Stalıngradty qorǵaǵany úshin, Praga qalasyn qorǵaýda kórsetken erligi úshin eki márte Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalǵan. Budan basqa da kóptegen nagradaǵa ıe bolǵan. Batyr barlaýshynyń aıtarlyqtaı erte, 1970 jyly dúnıeden ótkenin de aıta keteıik. Biraq artynda urpaǵy, umytpaı aıta júrer erligi qaldy.
Rafhat HALELOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ORAL – VOLGOGRAD – ORAL
