Málimetke súıensek, elimiz boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵan 113 myń adamnyń 25 myńy qyrshynnan qıylǵan. Fransııadan kelgen bir azamat Shymkenttegi saıası qýǵyn-súrgin murajaıyn aralap júrip «О́z halqyn óz ókimeti shynymen atqan ba?» dep tańyrqaı surasa, osy murajaıdyń basshysy, aqyn Hanbıbi Esenqaraqyzy «Keıde qasqyr da óz bóltirigin ózi shaınap óltiredi. Ol da bir qasqyr zaman edi ǵoı» dep jaýap qaıyrǵan. Qasqyr zamannyń qaısybirin aıtyp taýysasyń. Al Túrkistan oblysynda jeti myń adam tutqyndalyp, onyń eki jarym myńy atylǵan. Bul naqty tarıhı derek. Al ózim týyp-ósken Otyrar aýdanynyń aýmaǵyndaǵy bir ǵana Kóksaraı aýylynda 42 adam qýǵyn-súrgin qurbandyǵyna shalynyp, baqılyq bolǵan. Az ba, kóp pe? Az emes. Bir aýyl úshin az emes. Onyń bári jaıaý-jalpy kisi me? Jo-oq! Halqy úshin qabyrǵasy qaıysyp, qaraly aǵymǵa qarsy turǵan qazaqtardyń qaımaǵy edi-aý! Qalqyp alyp «jutyp» jiberdi. Jumyr jerde julymyr saıasattan julyny úzilgen 25 myń adamnyń biri – Isa Aqynbekov. Ol kim? Isi qazaq Isa atamyzdy bile me? Elimiz esin jıyp, etek-jeńin jınap, egemendigin alǵan soń, Prezıdent jarlyǵymen «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnin» belgiledi. Jazyqsyz japa shegip, aıaýsyz atylyp ketken atalarymyzdy izdeı bastadyq. Taptyq. Endeshe arýaǵy rıza bolsyn, bar-joǵy 41 jyl ǵumyr keshken Isa Aqynbekovtiń ómirbaıanyna kóz júgirteıik.
Kóksaraı eldi mekenine qarasty Murynqaraq taýynyń mańyndaǵy Qamyrly áýlıede 1896 jyly dúnıege kelgen.
1919-1922 jj. Arys qalalyq partııa uıymynyń birinshi hatshysy.
1922 jyly Arys qalalyq atqarý komıteti predsedateliniń mindetin qosa atqarǵan.
1924 jyly Túrkistan Avtonomııalyq Respýblıkasynyń Ortalyq atqarý komıtetiniń múshesi.
1925-1926 jj. Shymkent oblystyq atqarý komıteti tóraǵasy, ÝGORKOM-nyń hatshysy.
1926-1928 jj. Torǵaı oblystyq VKP(b) hatshysy.
1928-1929 jj. Aqtóbe oblystyq VKP(b) hatshysy.
1932-1935 jj. Taldyqorǵan ÝGORKOM-nyń hatshysy.
1935 jyly Marksızm-lenınızm ınstıtýtyn bitirgen.
1936 jyly Aqtóbe hımııalyq kombınaty partııa komıtetiniń hatshysy.
1936-1937 jj. Aqtóbe qalalyq ÝGORKOM-nyń birinshi hatshysy qyzmetterin atqarǵan.
1937 jyly 6 jeltoqsanda «halyq jaýy» dep ustalyp, atylǵan.
Aqtóbe oblystyq soty prezıdıýmynyń sheshimimen 1958 jyly 15 mamyrda qylmys quramy bolmaǵandyqtan is qysqartylyp, aqtalǵan.
Jubaıy Aınash Aqynbekova (1904-1974 jj.) Bógen aýdany Tórtkúl selosynda dúnıege kelgen. Rýy – Ysty. Joǵary bilimdi, orys, arab tilinde taza sóılegen. Arys qalasynda muǵalim, Shymkent qalasynda mektep dırektory, Qostanaı oblysynyń bilim basqarmasy salasynda jumys istegen. Aqtóbe oblysynda partııa uıymynyń hatshysy, mektep dırektory qyzmetterin atqarǵan. Arys qalalyq partııa uıymynda hatshy bolyp qyzmet istegen.
Aqtóbe qalasynda qyzmet istep júrgen kúıeýi abaqtyǵa qamalǵan soń Aınash apamyzdyń da basyna qara bult úıiriledi. «Halyq jaýynyń» áıeli retinde ALJIR-ge aıdalǵaly jatqanda, Isa Aqynbekovtiń О́zbekstanda jaýapty qyzmet atqaryp júrgen janashyr dosy Aqtóbege arnaıy baryp, Aınash apamyzdy eki balasymen birge esebin taýyp qyzyl jasaqshylar qolynan alyp shyǵady. Sóıtip, oǵan tájik áıeliniń ata-tegi jazylǵan qujat alyp berip, jasyryn ustaıdy. Stalın dúnıeden ótip, zaman ońǵarylǵan soń 1958 jyly Arys qalasyndaǵy ózderiniń baıyrǵy qarashańyraǵyna qonystanyp, qaıtadan Aınash Aqynbekova degen kýálik-qujat alady.
Kóksaraımen kórshiles Aqtóbe sovhozynda Isa atamyzdyń Ábdikárim degen uly qurylysta prorab bolyp uzaq jyldar istegen. Biraq ony kezinde Ońtústik Qazaqstan óńiriniń atqarý komıtetin basqarǵan «halyq jaýy» Isa Aqynbekovtiń uly ekenin eshkim bilmegen. Azan shaqyryp qoıǵan Ábdikárimniń aty jastaıynan umytylyp, aýyl-aımaqtyń bári Maıbas dep ataǵan. Kemsitý emes, bálkim «halyq jaýynyń» urpaǵyn qalqalap, esimin elden tasada jasyryn ustaǵan shyǵar. Qańqý sóz «qalqan qulaqtarǵa» jetse, qara daýyl turǵyzyp ushyryp áketýi de múmkin ǵoı. Jamanǵa bas uryp, jaqsyny jasyryp, barlyq nársege bas ızeı beretin baıany joq zamanda kúıki tirlikpen kún keshti jurt. Opat ákelgen otyz jetinshi jyl týraly aýyz ashýǵa qoryqty. Jabýly qazan jabýly kúıinde qalǵany ras. 70 jyl boıy solaqaı saıasattyń quly boldy, qurbany boldy.
Qujatta qalǵan qýǵyn-súrginniń qupııasyn ashyp, enepat eńbek etken aqyn Hanbıbi Esenqaraqyzy óksik ómirdi óleńmen kesteledi.
«Estilerdi eser dep,
Esi joqty kósem dep,
Tanym berip tarıhtan,
Bizdi úıretken sheshen kóp.
Kóleńkeni kúngeı dep,
Jibekterdi jún ǵoı dep,
Kórer kózge jańyldyq,
Bes saýsaqty birdeı dep...
О́zimizdi tappadyq,
О́zgelerdi jattadyq.
«Nadan» dese, bas shulǵyp.
Saıasatty saqtadyq.
Júsipbekti bilmedik,
Maǵjandy kózge ilmedik.
Alańy kóp kóńildi
Alǵa qaraı súıredik...»
Qyrǵynǵa ushyraǵan 42 «halyq jaýynyń» biri – balalar jazýshysy, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty Beısenbaı Súleımenovtiń atasy Asan Súleımenov edi. Ol 1937 jyly «Baı-bılerdiń tuqymy» degen jalamen jazyqsyz atylyp ketedi. Kóksaraıdyń kógalyna aýnap, Isamen birge taı-qulyndaı tebisip ósken. Halyq aqyny Áselhan Qalybekovanyń ońtústikke tanymal shaıyr atasy Ergóbek Kuttybaıulymen úzeńgiles, dostyqtary jarasqan. Qýǵyn-súrginnen О́zbekstanda boı tasalap júrgen Ergóbek aqynnyń el-jurty men dos-jarandaryn saǵynyp «Súleımen men Jaqybym, Qudaıdan keıingi jaqynym» dep jazǵan óleńi el aýzynda.
Nebir náýbet ótti ǵoı. Ahmet Baıtursynulynyń «Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er qaıdan týsyn!» degen qanjardaı sózi qazirgi urpaqty qaıraǵandaı áser eteri haq. Elim dep ótken erlerdi eske alaıyq. «Aqynbekovtiń aǵaıyny, quıyrshyǵy» degen qıturqy jeleýmen Kóksaraı MTS-in basqaryp turǵan Nysanbaı Sadyqbekovty áıeli Sulýkúlmen birge túrmege tyǵyp, «úshtiktiń» úkimimen jedeldetip oqqa baılaǵan. Eki balasyn baǵyp otyrǵan baıǵus ananyń jazyǵy ne? Sebebi Sulýkúl apamyz tóreniń qyzy eken. Toqal tamda qamalyp, ash-jalańash shyrqyraǵan eki balany úıden shyǵaraıyn dep bir áıel barsa, esik kúzetken qanypezer jasaýyl jaıratyp salǵan. Qandaı qatygezdik!
Qazaqstannyń astan-kestenin shyǵarý maqsatynda qoldan asharshylyq uıymdastyryp, náýbet alyp kelgen Goloshekın men Mırzoıannyń sasyq saıasatyna qarsy turǵan Isa Aqynbekovteı qaısar uldardan qaımyqqan kim? Mırzoıan. Qaımyqpasa myńdaǵan adamnyń ólimi azdaı Stalınge qupııa hat jazyp, taǵy da 8 myń adamdy atýǵa ruqsat suraı ma? Mine, zulymdyq. Mine qatygezdik.
Bala kezimizden baılaýy joq baıansyz zaman týraly kónekóz qarııalardyń áńgimesine qulaq túrip óstik. Eseıgen kezde esimizge túsip, mán-jaıyn endi túsingendeımiz. Sáken Seıfýllınmen qatar júrgen qabyrǵaly tulǵa Isa atamyz balalar kommýnasyn ashyp, keıin ony balalar úıine aınaldyrǵan. Sol jerge ash-jalańash jetim balalardy jınap oqytqan. Kózin ashqan. Mırzoıan qaımyǵatyndaı ulttyń urpaqtaryn ósirip, bilim bergen. Sol balalardyń ishinen elge tanymal Qazaqstan ǴA akademıgi Tólegen Tájibaev, «Sadyqbektiń ár saqalynyń túbinde bir-bir saıtan uıalyp jatyr» dep Muhtar Áýezov baǵalaǵan satırık-jazýshy Sadyqbek Adambekov tárbıelenip shyqqan. Keshegi qan-qasap soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan 5 qaharman da osy jetimder úıiniń jetkinshekteri.
Oraıy kelgende osy tusta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Tarıhı tulǵa taǵylymy» atty maqalasynan úzindi keltireıin. «Ǵasyrlardy ýaqyt urshyǵynda ıirgen myńjyldyqtar toǵysynda Uly dala tósinde jańa turpatty jas memleket quryldy. Atasy Alash, keregesi aǵash qazaqtyń zar zamanda joǵaltqan qundylyqtary qaıtaryldy, bary bútindeldi, azattyqpen birge sáýleli sátterge toly shýaqty shejiresi túzile bastady».
Rasynda da, «El qýatty bolsa, qýanysh turaqty bolady» dep memleket basshysy jazǵanyndaı, shermende jyldardyń shejiresin jınaqtaı bastadyq. Ne úshin? Er esimin el esine salyp, ketkenimizdiń kelgenin, keregemizdiń keńeıgenin kórsete bilsek, keıingi urpaqqa sabaq emes pe?
Kózi ashyq kóp azamattarymyzdyń biri – «Qutty meken – Kóksaraı» mádenı-aǵartý jobasynyń jetekshisi, kásipker Orazhan Janysbekov baǵzy zamannan bergi babalarymyzdyń basyna balbaltas qoıyp, rýhyn jańǵyrtyp júrgen atpal azamat. Byltyr ǵana Murynqaraq taýynyń tóbesine Qaraq han men Buhar jyraý jyrlaǵan Alataý batyrǵa mármártastan eskertkish qoıdy. Ne úshin? Baılyǵy asyp bara ma? Joq! El úshin týǵan erlerdiń amanatyn endigi urpaqqa jetkizetin jeteli azamattyń tirligi bul. Bıyl kóktemde Arys qalasynan berilgen Isa Aqynbekov atyndaǵy kóshege atamyzdyń tuǵyryn ornatty. Aınalasyna tal egip, ony temir sharbaqpen qorshap, kórse kóz tartatyndaı kishigirim saıabaq jasady. Mine, ata-baba amanatyn alǵa aparýdyń bir úlgisi.
Arys qalasynyń ákimi Gúljan Mamytqyzy «Atamyzdyń eskertkishi naýryz kúni ashylady. Kelińizder, ult rýhyna taǵzym etińizder!» dep shaqyrdy. Qurqol qalaı baram? Maqala daıyndadym. Alysta tursa da Arysta týǵan ataqty jazýshy Dýlat Isabekov, akademık Murat Jurynov, áıgili ánshi Nurjamal Úsenbaeva aq tilegin joldady. Kóksaraılyq aqyn Rysqulbek Ábdirazaqovtyń «Armanda ketken arystarǵa» arnap jazǵan júrekjardy óleńin tyńdasańyz ózegińiz órtenedi.
«Armanda ketken, qaıran arystarym,
Qaıraýly qanjar edi-aý namystaryń.
«Halyq jaýy» deıtuǵyn qasirettiń
Qaıteıin, syrqatyń bop jabysqanyn.
Synaptaı syrǵyp ótken ǵasyr qalaı?!
Qýlyǵyn Qudaısyzdar asyrdy ońaı.
Alashtyń arman-muńyn aıtamyn dep
Ajalyn «tilep alǵan», asyldar-aı.
Arnaǵan artyndaǵy ultqa armanyn,
Zalymdar asylymnyń qurtqan bərin.
Salmaǵy jerden aýyr sordy arqalap
Qaı jaqta jatyrsyńdar, syrttandarym?!
Qaıtersiń, dəýir dimkas, jol buralań,
Arylyp úlgermedi sol kúnədan.
Qalt-qult etken qazaqqa bolsyn degen
Armanyńdy uqpady sorly qoǵam.
Qazir ǵoı, qart tarıhta hatyń qaldy,
Armannyń tulpary júr, taqymda əlgi.
Duǵa ettik, el men jurtyn súıgeni úshin
Súıegin súırep ólgen batyrlardy.
Estidik erterekte el kóshkenin.
Sol zulmat endi qaıta kelmes dedim.
Dəl osy shat kún úshin shahıt keshken
Baqul bol, meniń əzız jerlesterim!!»
...Qadyr aqyn aıtqandaı «istegen jaqsylyǵyń ózińnen keıin de ómir súredi». Ulylyqtyń belgisi ultty súıýden ańǵarylmaı ma? Muńyn muńdap, joǵyn joqtap, tarydaı shashylǵan tarıhyn túgendep júrý de túgesilgen tálim-tárbıeni qaıta jańǵyrtqandaı qasterli qasıet.
Kópen ÁMIRBEK,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
