– Altynbek Nuhuly, ómirde ózińiz aǵa tutyp, qadirlegen Shot-Aman Ydyrysulynyń sońynda óshpes ónege qaldy. Aldymen osy sáýlet ónerin tilge tıek etseńiz.
– Sáýletshilik – adamzatpen birge jasasyp kele jatqan, tarıhy tereńnen tamyr tartatyn shoqtyǵy bıik óner. Ol ótkenimiz ben búginimizdi baılanystyryp, adamzatqa rýhanı nár beredi. Darqan dalanyń burynǵy arhıtektýrasy men búgingi zamannyń sáýlet ónerin ushtastyryp, ózindik qoltańbasyn aıshyqtap qaldyrý taýdaı talantty qajet etse kerek.
Bul ónerdiń tizginin ustaý ekiniń birine buıyra bermeıdi. Oǵan halyqtyń estetıkalyq talǵamyna jaýap bere alatyn týyndylar somdaı bilgen jandar ǵana laıyq. Shot-Aman Ydyrysuly Ýálıhanov elimizde osynaý bekzat ónerdiń óristeýine, talǵamdy sala, tanymdy sananyń damýyna aıanbaı atsalysty. Onyń aqyl-oıynan týǵan bolmysy bólek týyndylar búginde qazaq sáýlet óneriniń aıryqsha úlgisine aınaldy. О́neri de, ómiri de ónegege toly bolyp, qaıtalanbas óner týyndylaryn qaldyrdy.
Qarapaıym qalpyn saqtap, qandaı qyzmet atqarsa da adamgershilikten aınymady. Sáýlet ónerimen qatar tarıh pen fılosofııany tereń bilip, poezııany qasterleıtin. «Aqyn jaman óleń jazsa oqymaı qoıýǵa, kompozıtor jaman mýzyka jazsa tyńdamaı qoıýǵa bolar, al jaman saraı nemese usqynsyz eskertkish salynsa qaramaı qoıýyńyz múmkin emes. Kózge shyqqan súıeldeı kemi júz jyl turýy múmkin. Munyń ózi sanaǵa qanshama áser etedi deseńizshi. Sondyqtan da sáýletshiniń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligi óte joǵary dep esepteımin. Sáýletshi qııalshyl ǵana emes fılosof bolýy kerek», degen ol kisiniń elden erek ustanymy bolatyn. Sol ustanymyna adal boldy. Qandaı jumysty bastasa da áýeli jan-jaqty zerttep-zerdelep alyp, den qoıa bilgen adam. Atadan balaǵa jalǵasqan asyl tektilik parasatqa toly qasıetimen máńgilik óner týyndylaryn ómirge ákeldi.
Qanatty qııaldyń, býyrqanǵan oılardyń ıesi keıde óziniń júrek tolqynysyna qanaǵatty óleń áleminen taýyp, jany rahattanatyn. Shabyt shalqaryna engen onyń árbir sáýlettik týyndysyna, pafostyq áýen, abyzdyq fılosofııa tán edi. Quddy kókten quıylyp túskendeı áserge bóleıdi.
Segiz qyrly, bir syrly aǵamyz elimizdiń sáýlet jáne beıneleý óneriniń ózekti máselelerin kótergen kóptegen ǵylymı maqalamen qatar birqatar dramalyq shyǵarma jazdy. Olardyń qatarynda «Taǵdyr», «Shoqannyń anty», «Aqnur», «Shoqannyń aq túnderi», «Terror» atty pesasy bar.
– «Sóz súıekke bitedi», «О́ner tek qýalaıdy» – deıdi babalarymyz. Shota aǵamyzdy osynyń jarqyn úlgisi deýge bola ma?
– Árıne, tap solaı. Shota aǵa asyl tekti súıekten taraǵan, ultyn erekshe súıgen atpal azamat edi. Daraboz sáýletshi úsh júzdiń basyn qosqan Abylaı hannyń urpaǵy, áıgili Syrymbet taýynyń baýraıynda, bir kezde súıikti nemeresi Shoqandy tárbıelep ósirgen ardaqty áje Aıǵanym turǵan Syrymbet aýylynda dúnıege kelgen. Bul týraly arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekov Shotaǵa arnaǵan óleńinde:
«Súıikti shyn perzenti bir qudaıdyń,
Qazaqtyń tikken týy – uly aıbyn.
Júremiz qolyńdy alyp qasıettep,
Qudiretti jaqsy urpaǵy Abylaıdyń», –
dep tebirene jazady.
Sanaly ǵumyryn súıikti isine arnap, maǵynaly ómir súrgen óz ortasyna syıly, bolmysy bólek jan bolatyn. Ol halqymyzdyń tarıhyndaǵy ardaqty tulǵalardyń eskertkishin jasap, er esimin el arasynda ulyqtaýǵa, sáýleti kóz tartar ǵımarattardyń boı kóterýine súbeli úles qosty.
Sáýlet ónerinde onyń jeke jáne avtorlarmen birlesip somdaǵan kórnekti eńbekteri kóp-aq. Sonyń ishindegi eń biregeıleri – J.Málibekov ekeýi jasaǵan Eltańba, Almaty qalasynyń Respýblıka alańyndaǵy Táýelsizdik monýmenti, Semeıdegi «Ajaldan da kúshti» atom synaǵy qurbandary monýmenti, Kosmonavtıkaǵa arnalǵan monýment, Almatydaǵy Shoqan Ýálıhanov eskertkishi, Qazaqstan Kompartııasy OK ǵımaraty (qazirgi Almaty qalasy ákimdiginiń ǵımaraty), «Qazaq jer jobalaý bas ınstıtýty» ǵımaraty, «Qazaq azamattyq aýyl qurylys» ǵımaraty, Almatydaǵy 25 myń oryndyq Ortalyq stadıon, ámbebap dúken, astanadaǵy Kenesary Qasymov eskertkishi, Almatydaǵy Toqash Bokın eskertkishi, Qostanaıdaǵy Ahmet Baıtursynov eskertkishi, Almatydaǵy Álibı Jangeldın eskertkishi, Kókshetaýdaǵy T.Bıgeldınov eskertkishi, «Eýrazııa» monýmenti, «1932 jylǵy asharshylyq qurbandary» monýmenti, «Otan-Ana» monýmenti, Ańyraqaı shaıqasynyń panoramalyq zaly, Halyqtar dostyǵy monýmenti, HH ǵasyr jáne ekinshi myńjyldyq adamyna arnalǵan monýment taǵy da basqa adamzat tarıhyndaǵy óshpes týyndylary bar.
– Shota aǵamen túsken myna bir sýrettiń tarıhyna toqtalyp ótseńiz.
– 2005 jyly, osydan 17 jyl buryn Almaty qalasynda qazaqtyń maqtan tutar zııaly azamattarynyń biri, sáýlet óneriniń sańlaǵy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen sáýletshisi, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Memlekettik, táýelsiz «Tarlan» syılyqtarynyń laýreaty, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri, shoǵyr eskertkishteriniń ishindegi eń shoqtyǵy bıik Almatydaǵy Táýelsizdik monýmentiniń avtory, búkilálemdik Shyńǵys han akademııasynyń, Shyǵys elderi Halyqaralyq sáýlet akademııasynyń akademıgi Shot-Aman Ydyrysuly Ýálıhanovpen óziniń sheberhanasynda sýretke túsip edik. Bul sýret meniń ómirimniń de erekshe bir jarqyn sáti.
– Sizdiń Shota Ýálıhanovpen alǵashqy tanystyǵyńyz qalaı bastalyp edi?
– Men ol kisiniń óner týyndylarymen, shyǵarmalarymen burynnan tanys edim. Shot-Aman Ýálıhanov óziniń ekitomdyq shyǵarmalar jınaǵynda qazaqtyń kórnekti aqyny, qoǵam jáne memleket qaıratkeri Kákimbek Salyqovpen synyptas bolǵanyn, áýeli alǵashqy jazysqan hattaryn jazyp ótedi. Sondaǵy Shota aǵamyzdyń bir batyrlyǵy – mektep bitirerde sol tustaǵy túkirigi jerge túspeı turǵan qaharly Stalınge «Men arhıtektýra mamandyǵyn oqyǵym keledi», dep arnaıy telegramma joldapty. Osy isiniń ózi eshkimniń oıynan da, qolynan da kelmeıtin han tuqymyna laıyq batyl áreket edi. Sol aralyqta dosy Kákimbek Salyqovpen aqyldasyp hımık-metallýrg, ǵalym, qoǵam qaıratkeri Ebineı Bóketovke (búginde Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti sol kisiniń atynda) hat jazady. Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń 4-kýrsynda oqyp jatqan Ebineı hatqa qaıyra jaýap jazyp, Máskeýge barǵanda qandaı qıyndyqtarǵa kezigetinin, qalaı daıyndalý kerek ekenin aıtyp qolushyn sozady. Keıinnen osy bir taýdaı azamattar ómirleriniń sońyna deıin aralasyp, syrlasyp ótken. Qazaqtyń darqan dalasyndaǵy kishkentaı ǵana aýyldan shyqqan úlken tulǵa Shota aǵamyz Máskeýden bilim alyp kelgen soń, ata-anasyn aýyldan qalaǵa kóshirip ákeledi. Oqýdy jańa bitirgen jap-jas jigittiń taý teskendeı qaıraty ómir jolyndaǵy kóptegen kedergini jeńe bilgendiginen anyq kóringen. «Qurysh qaınaýda shynyǵady», degen osy bolsa kerek.
Sóz reti kelgen soń jańaǵy sýretke deıingi Shota aǵamen tanystyǵymyzdy aıta keteıin. Almatydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasynda oqyp júrgen kezimde, atalǵan bóliminiń basshysy Shota aǵamyzdyń jubaıy, bizdiń apaıymyz – Zınaıda Kárimqyzy Ýálıhanova bolatyn. Ol kisiniń bilim berý isi men adamdyq qamqorlyǵy jaǵynan kómegin kóp kórdik. Artynan ǵylym kandıdaty, ǵylym doktory, professor boldym. 1999 jyly qazaqtyń uly perzenti, akademık Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń 100 jyldyǵy IýNESKO kóleminde toılanǵan kezde bizder Almatyda zııaly qaýym ókilderin jınadyq. Sol zııaly qaýym ishinde Shota aǵamyz óziniń dosy, halyqaralyq Qanysh Sátbaev qorynyń dırektory Kákimbek Salyqovpen birge keldi. Zeınolla Qabdolov sekildi óner, mádenıet qaıratkerleri bas qosqan jınalysta Shota aǵamyz Qanysh Sátbaev jáne Álkeı Marǵulan týraly esten ketpes erekshe baıandama jasady. Bul bizdiń alǵashqy tanystyǵymyz bolatyn. 6 jyldan soń men Pavlodar ýnıversıtetiniń rektory bolyp júrgen kezimde Zınaıda apaıǵa qońyraý shalyp, Shota aǵamyzben de sóılesip óz usynysymdy aıttym. Ol usynysym Shoqan Ýálıhanovtyń týǵan naǵashysy Musa Shormanulynyń basyn kóterip, as berer aldynda Altyn-Emeldegi jıeni Shoqannyń basyna baryp táý etip qaıtsaq degen ótinish edi. Aǵamyz birden kelisimin berdi. Bul sol sapardan kelgende Shota aǵanyń Almatydaǵy sheberhanasynda túsken sýret edi.
– «Joldas saparda synalady» degendeı, ol kisiniń minezi týraly ne aıtasyz? Jáne shyǵarmashylyq adamynyń sheberhanasynan qandaı ózgeshelik baıqadyńyz?
– Shot-Aman aǵanyń minezi jaısań, ornyqty bolatyn. Aınalasyndaǵylardy juǵymdy ázilimen kóńildendirip te jiberetin.
Alǵash sheberhanasyna kirip barǵanda baıqaǵanym ózi otyratyn oryndyǵynyń artyndaǵy qabyrǵaǵa eki úlken sýret ilinipti. Olar aǵanyń ata-babalary Abylaı han men Shyńǵys hannyń portreti. О́zi sol Shyńǵys hannyń 23-urpaǵy bolyp esepteledi. Abylaı han portretiniń astynda ultymyzdyń uly ustazy Ahmet Baıtursynulyn qoıypty, al Shyńǵyshannyń astynda Álkeı Marǵulan men Qanysh Sátbaevtyń sýreti tur. Sonda «alypty alyp qana arqalaıdy» degen tekti naqyldyń dálelindeı Shot-Aman aǵamyzdyń ultymyzdyń tarıhyndaǵy uly tulǵalardy boıyna sińirip, ózimen qosa alyp júrgendeı abyzdyq qasıetin baıqadym.
– «Shota bolyp oıansam, Shoqan bop kúnim batady» dep Shota aǵamyzdyń ózi jazǵandaı Abylaı han aq tý kóterip, qolyna naıza ustap, úsh júzdiń basyn qosyp qazaq memleketin qursa, Shoqan Ýálıhanov qolyna qalam alyp arǵy-bergi tarıhty zerdelep, tipti ózi júrgen jerlerdiń sýretin de salyp, sózben beınelep jetkizgeni tarıhtan málim. Sol qasıet pen ónerdiń qandyq jalǵastyǵy bolyp Shot-Aman aǵamyzdyń sáýletkerliginen de kórinis taýyp, ǵylymmen jalǵasqan, tekpen ushtasqandaı bolyp kórinedi.
– 2005 jyly 23 mamyrdaǵy saparymyzda Shota aǵa bylaı dedi: «Shoqannyń basynan qos ýys topyraq alaıyq, sol topyraqty men Syrymbettegi Aq ájemniń (Shoqannyń sheshesi, óziniń ájesi – Zeınep) basyna salaıyn. Al sen bir ýys topyraqty Baıanaýyl, Aqkelin qonysynda jatqan naǵashymyz Musa Shormanulynyń basyna sal!» dep amanattady. Osy bir baǵzydan kele jatqan topyraq salý dástúrin biz erekshe qurmetpen atqardyq. Sol jyly jazda Musa Shormanulynyń basynda alaman báıge ótkizip, úlken as berdik. Eń bastysy, Shota aǵamyzdyń amanatyn oryndadyq. Sodan 13 jyldan keıin 2018 jyly Musa Shormanulynyń basyn kóterip, úlken kesene turǵyzdyq. Ol keshende tek qana Musa Shormanuly ǵana emes, qazaqtyń oqý-bilimine óshpes úles qosqan Shorman bı áýletiniń 26 týysy jerlengen eken. Osynaý úlken is Shota aǵamyz amanattaǵan bir ýys topyraqtan bastaldy. Týǵan jerge qyzmet etýden artyq qandaı baqyt bolsyn ár adamǵa! Bıyl Shota aǵamyz ómirde bar bolsa 90 jasqa tolar edi...
Shot-Aman Ýálıhanov sanaly ǵumyrynda elimizdiń ósip-órkendeýine ólsheýsiz úles qosty. Onyń jarqyn beınesi men ult ónerine sińirgen eńbegi halyq jadynda máńgilik saqtalady. Tabıǵattan daryǵan daryny men bilimin týǵan eliniń ıgiligine jumsaǵan týma talant ıesiniń aıshyqty esimi eshqashan umytylmaq emes. Qazaqtyń sáýlet ónerine qosqan qomaqty úlesi san ǵasyrlar boıy urpaq ıgiligine jaraıtyny sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman Sherızat,
«Egemen Qazaqstan»
