Aýyldyń arǵy shetinde ertede qarttar óz qoldarymen salǵan shatyry joq, tóbesi balshyqpen sylanǵan úıler kóp bolatyn, el ishinde «Permovoı» nemese «Shaldar jaq» dep atalyp ketken osy úılerdi soǵysqa qatysqan qarttar meken etti. Syrt kózge kishkentaı ǵana jataǵan úı bolyp kóringenmen, ishi syr men shejirege toly sol úılerdiń birine poshtada jumys isteıtin Nábát apaı men inisi Jaqan kóship keldi. Jaqannyń azan shaqyryp qoıǵan aty Jáńgirhan eken, bala kezinde erkeletip Jaqanjan atalyp ketipti.
Aýyl sheberhanasyndaǵy Qurmet solardyń úlken aǵalary edi, temirden túıin túıgen elge belgili myqty usta bolatyn. Sol kezde úlkenderden Qurmettiń ákesi Aqymǵalı óte sheber usta boldy degendi jıi estıtinbiz. Aýyldaǵy keńshar tarap, árkim óz aldyna tirshiliktiń qamyna kirisip, kúnelte bastady, sol kezde Jaqan qala men aýyl ortasyna jeke kóligimen aýyl turǵyndaryn tasyp, taksı qyzmetin atqardy.
Birde aýylǵa sálemdeme berip jiberýdiń qamymen qaladaǵy bazar mańyna keldim. Aldymnan Jaqan aǵaı kezdesti, aman-saýlyqtan keıin aýyldyń jaǵdaıyn surap, biraz áńgime-dúken qurdyq. Kóligine jolaýshylar tolǵan soń, jolǵa shyǵar aldynda: «Rafhatjan, meniń ákem soǵystan aman keldi ǵoı, elge oralǵan soń usta boldy. Bizdi ómirge ákeldi «Máńgilik alaýda» Otan úshin ot keshkenderdiń, úılerine oralmaǵandardyń tiziminde ákem Aqymǵalı Qoılybaevtyń esimi de jazýly tur. Inim, saǵan ótinish, ákem týraly maqala jazshy», dedi. Osylaısha aýyl men qala arasyna qatynap júrgen Jaqan birde aýa raıynyń qolaısyz kezine tap bolyp, mezgilsiz qazaǵa ushyrady.
Endigi sózdi aýyldaǵy baılanys bóliminde jumys istep, sol jerden zeınetke shyqan Nábát apaıdyń ózine bereıik:
«Ákemiz Aqymǵalı 1909 jyly Sýlykól aýylynda qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Qoılybaı, Joldybaı degen eki aǵaıyndy bolsa, Joldybaıdyń jalǵyz qyzy Shamshyraq apamyz Sáýle aýylynyń jigiti, emshi, synyqshy Temirǵalı Telovke turmysqa shyqan. Olardyń jalǵyz uly Qaldyǵaıty ózenine sýǵa ketip, qaza bolǵan eken. Qoılybaıdan týǵan jalǵyz ul Aqymǵalı áke-shesheden toǵyz jasynda jetim qalyp, aýqatty Ábý degen qarttyń qolynda ósipti.
1942 jylǵy aqpan aıynyń 8-i kúni áskerge shaqyrylyp, jol salý batalonynyń kópir jóndeý vzvodynda aǵash sheberi bolady. Jaý ushaqtary salynǵan kópirlerdi bombylap, qıratyp jatsa da kúndiz kerek aǵashtaryn kesip, daıyndap, jasyryp otyrady eken. Al kópirdi kóbine túnde salatyn kórinedi. Nemis ushaqtarynyń kezekti bombylaýynda jaraqat alyp, tutqynǵa túsedi. Bir qyzyǵy, tutqynda aýyldastary Nazaráli men Dabysh ta birge bolypty. Ońtaıly sáti kelgende qasyndaǵy aýyldas inishekterimen birge jáne taǵy úsh-tórt jigit qosylyp qashyp shyǵyp, tutqynnan aman-esen qutylady. Al soǵysty Berlınde aıaqtaıdy. 1946 jylǵy 24 qyrkúıekte Joǵarǵy Bas qolbasshynyń buıryǵymen áskerden bosap, elge keýdesindegi nagradalary jarqyrap oralady.
Ákemiz elge oralǵan soń, Oljaı Berdeshtiń qyzy Qazızaǵa úılenip, tórt ul men bes qyzdy dúnıege ákeledi. Tuńǵyshy Sebep 1949 jylǵy, qolynan balǵasy túspeı, ákesimen kórik qyzdyrýǵa kúnde birge barady eken. Kelgen soń balǵasyn jastyǵynyń astyna salyp jatatyn bolypty. Osy qylyqtaryna aýyldastary tań qalyp júredi eken, sodan kóz tıip, tórt jasynda qaıtys bolady.
Sátıma esimdi kishkentaıy da kózigipti. Ákemiz ben anamyz balshyq basyp, saman ılep, 1956 jyly úı salady. Sol kezde aýylda nebári alty úı ǵana bolypty. Aldymen Qajym, Qyzdarbek, Berkin, Erkishtaı, Nurtaza, Tasqalı óz kúshterimen úı salyp qonystanǵan eken», dep qaıyrdy áńgimesin Nábát apaı.
Onyń sózin aýyldyń aqsaqaly, seksenniń seńgirine shyqqan Elaman Eseshov tómendegishe jalǵastyrdy. «Bir top bala 3-4 shaqyrym jerdegi Shómishkólden jaıaý kelip oqımyz. Qystyń kúni mektepke áýeli Aqymǵalı aǵaıdyń úıine soǵyp sháı iship, jylynyp alǵan soń baramyz. О́zi bala jatyrqamaıtyn ázilqoı jan edi, bizben qaljyńdasyp otyratyn. Sodan da bolar, úıinde óz balalarynan bólek jıyrmanyń ústinde bala jatady. Kómir salyp, kórik qyzdyryp, ony úrlep, ógizge shana, arbaǵa dóńgelek jasaıtyn. Aýyl- aýyldan adamdar kelip, kezek kútip turýshy edi».
Sýlykól aýyldyq okrýginde biraz jyl aýyl ákimi bolyp zeınetke shyqqan Bitimáli Qurmanalıev aqsaqal sol kezdi bylaı dep eske alady: «10-12 jas shamasyndaǵy balamyz. «Stalın joly» kolhozynyń shetinde Aqymǵalı atamyzdyń ustahanasy boldy, bizder kórik qyzdyrǵanyn, ony úrlegenin qyzyqtap baramyz. Aǵashy keýip, temiri túsip qalǵan qaýsaǵan dóńgelekterdi qaıtadan jańartyp berýshi edi. Dánekerleıtin apparat joq bolsa da temirdiń jalǵanǵan jerin bildirmeı, jap-jańa dúnıe jasap shyǵaratyn. Qysqasy, qolynan bal tamǵan sheber usta kisi edi».
«Ákemiz Aqymǵalı Qoılybaev soǵys salǵan jara saldarynan 1967 jylǵy 7 qarashada ómirden ozdy, ol kezde aǵamyz Qurmetqalı – 14 jasta, eń kenje sińlim Altynzer eki jasta bolatyn. Qurmet áke jolyn qýyp, sovhozda temir ustasy boldy, men Almatydaǵy baılanys tehnıkýmyn bitirip, Qaldyǵaıty poshtasynda 40 jyldan astam eńbek ettim. Sadap Bórlidegi tehnıkýdy bitirdi, Samıǵa Almaty mádenı-aǵartý ýchılıshesin aıaqtasa, Shyńǵys Shymkenttiń mılısııa mektebinde oqyp kelip, Qaratóbe aýdandyq ishki ister bóliminde moıor shenine deıin qyzmet etti, sol jerden zeınetke shyqty. Kenjemiz Altynzer Kýıbyshev baılanys tehnıkýmyn bitirgen, biraz jyl Reseıde turyp, keıin elge oraldy. Al anamyz Qazıza Berdeshqyzy 1976 jyly aqpan aıynyń 28-i kúni ómirden ótti», dedi áńgimesiniń sońynda Nábát apamyz.
Bul estelik-áńgime, ózderińiz baıqaǵandaı, Jaqannyń amanatyn oryndaý maqsatynda aýyl turǵyndary men qyzy Nábáttiń aıtqandary jáne Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, belgili qalamger Qaıyrjan Hasanovtyń 2013 jyly jaryq kórgen «Otan úshin ot keshken qaratóbelikter» atty kitaby negizinde jazyldy. Bul kitapta da joǵaryda aıtylǵan Nábát apaıdyń áńgimesi jelisimen keıipkerimizdiń ómir joldary týraly málimetter berilgen eken.
Rafhat HALELOV,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi
ORAL
