Júrek sultany

Al Rýmı... Ol dara qonǵan, jaryǵy aspan men jerge teń túsken shoqjuldyz ispetti edi. Mine, toǵyz ǵasyr boıy ol bizdiń júregimizge mahabbat pen meıi­rimniń dánin egip keledi. Búginde Eýro­pad­a kitap taralymy men oqylymy jaǵynan Shekspırmen deńgeılesip, Shyǵysta tolaǵaı murasy Quran men ha­dısten keıingi qaster tutar qun­dy­lyq sanalǵan alyp tulǵa shóldegen júrekterge sý búrkip, talapty erdiń janyna sáýle quıýda. Zamana tusbaǵarynyń anyq esimi – Máýláná Jáláláddın Muhammed Balqy Rýmı. Máýláná sózin arab tilinen «Myrzamyz» dep aýdarsaq, Rýmı sóziniń jalǵanýy tegin emes-tin. Aqyn ómir súrgen Anadoly túbegi sol tusta Shyǵys Rım ımperııasynyń quramynda bolatyn.

Rýmı 1207 jyly qazirgi Aýǵanstan mem­le­ketiniń Balqy aımaǵynda dú­nıe­ge keldi. Balqy aýmaly-tók­pe­li kezeńde ǵylym men bilimniń ór­ken jaıǵan óńiri edi. Rýmıdiń ákesi Baha­ýad­dın Veled zamanynyń ozat hám erkin oıly ǵalymy boldy. Ádildik úshin kúresýge kelgende aldyna jan sal­maıtyn, dúmshe moldalardy aıaýsyz sheneıtin Bahaýaddın myrza Horezmshah ámirlerin susymen seskendirgen edi. Ári ǵalymnyń shuńǵyl bilimi men sheshendigi ózge ǵalymdardyń qyzǵanysh atty qy­zyl ıtin oıatty. Fılosofııa men logıkany dálel etip, paıǵambardan mura qalǵan júrek ilimin keıin shegergen ospadar ǵalymdarǵa aıtylǵan synnyń sońy daýǵa ulasyp, narazy top bılik adamdaryn Rýmıdiń ákesine aıdap salady. Saldarynan ákesiniń qanattas dosy Majdeddın Bagdadıdi horezmshah bıligi Ámýdarııaǵa batyryp ajal qushtyrady. Zamandastarynyń qorlyǵyna yza bolyp, jany kúıgen Bahaýaddın myrza Balqydan birjola qonys aýdarýǵa májbúr bolady. Zertteýshilerdiń dere­gin­she ǵalym jolda Baǵdatqa aıaldap, ármen qaraı Mekkede qajylyq saparyn ótegen. Munan soń Anadolyǵa bet alyp, seljuq sultany Alaýaddın Keı­kýbadtyń shaqyrtýymen Konıaǵa turaq­taı­dy.

Otbasymen birge túrik dalasyna qo­nys aýdarǵan Rýmıdiń jasy nebá­ri 14-te ǵana bolatyn. Onyń aqyl-oıy men dúnıege hám Qudaıǵa degen kózqa­ra­synyń ornyǵýy osy ólkeden bastaý aldy. Aqyn bir ǵana dinı bilimmen shektelgen joq, jaratylys bilimderimen qatar sol zamandaǵy Attar, Sanaı syndy dańqty shaıyrlardy ustaz tutty. «Attar – meniń rýhym, Sanaı – meniń kózim», dedi birde. Másnáýı eńbekterin oqı otyryp, júrek sultanynyń tek Qurandy ǵana emes, Injil, Táýrat, Zábúrdi jaqsy bilgenin ańǵarý qıyn emes. Sonymen birge parsy, grek, túrik tilderin meńgeredi. Aqynnyń danalyqqa malynǵan alty tomdyq másnáýıler jınaǵy men «Estelik qazynasy» kitaby poezııa tilimen jazylsa, «Dıvan-ı kebır» kitaby proza túrinde mysal-nasıhattar arqyly kórinis tapqan. Bir qyzyǵy, Rýmı ózin aqyn dep sanaǵan joq, ol jer betiniń ataǵy men maqtanynan áldeqashan shalǵaıǵa ushyp, júrek qusy kóz jetpeske samǵap ketken-tin. Sodan da «Estelik qazynasynda»:

O, baýyrym!

Jaratqanǵa degen

mahabbat pen ataq-dańq,

Bir-birimen eshqashan úılespeıdi.

Eger sen mahabbatty tańdasań,

Dańqtyń esiginde turma, – deıdi.

Adamzatty alǵaýsyz súıgen alyp jú­rek jer betiniń eshqandaı «jul^­dy­zyn» jatsynbaı janyna alýǵa, qapsyra qushýǵa daıar edi.

Taǵy kel, taǵy kel, ne jasasań da

qaıta kel,

Kápirsiń be, otqa tabynarsyń,

putqa tabynasyń ba,

Taǵy kel...

Bizdiń esigimiz úmitsizdik esigi emes;

júz ret táýbeńdi buzsań da

qaıta kel!

Sirá, mahabbat uǵymy bir ǵana aı­maq­pen shektelmese kerek, shektelse ol dertti mahabbat. Mahabbat – tutas súıý, órtene súıý. Súıgen ada­myń­nyń kemshilikterine «janyń ashyp, ishiń kúıý». Shyǵys mádenıeti jú­rek kýltin alǵa qoıady, sodan da ja­ratylysqa mahabbat­syz kózben qa­raý­dy mansuqtaıdy. Sopy Allaıar «Ma­hab­batsyz adamnan qash», dese Qoja Hafız «О́lmes ómir – shyn mahabbaty barǵa buıyrar baq», deıdi al Abaı hakim «Ma­habbatsyz dúnıe dos, haıýanǵa ony qosyńdar» dep short kesedi.

Rýmıdiń rýbaılary az da saz injý-marjandarǵa toly. «Kúnniń adamy bolýǵa talpynba, aqıqattyń adamy bolýǵa talpyn, óıtkeni kún aýysar, aqı­qat aýyspas...». Taǵy bir rýbaıynda: «О́lgennen soń mazarymyzdy jer­den izdemeńiz, bizdiń mazarymyz jaq­sy­lar­dyń júreginde!», deıdi kóre­gen­dik tanytqandaı...

«Rýmı parsy ma álde túrki me?», degen saýal ár tustan qylań beretini bar. Uzyn-sonar ensıklopedııalarynda Shyńǵys han men Ámir-Temirdi mońǵol dep burmalap, ádebıeti men tarıhynda túrkilerdi órkenıetten tys «varvar­lar» etip kórsetýge qumar Eýropa máde­nıetiniń salqyny Rýmıge de tıgeni jasyryn emes. Aqynnyń orys tilindegi qaı kitabyn ashsańyz da, «parsy aqyny», degen sózge kezigesiz. Birinshiden, Rýmı on tórt jasynan túrik jerinde jetilip, sol jerde janyn Haq taǵalaǵa tapsyrdy. Bul fakt. Ekinshi dálelimiz bultartpas dálel. Ár zertteýshi san tarapqa tartqanymen, avtordyń kesimdi sózinen artyq dálel bolmasa kerek. Aqynnyń óz tegi haqynda naqty tórelik aıtqan rýbaıyn túrik tilinen jolma-jol aýdaryp kórelik:

Sheteldik demeńizder,

men osy eldenmin.

Sizderdiń jerlerińizde óz

oshaǵymdy izdeımin.

Dushpan sekildi kórinsem de,

dushpan emespin,

Hındıshe sóıleımin

biraq tegim – Túrki!

Júrek sultany ózin «týdyrý» ar­qyly tutas bir dáýirdi dúnıege ákeldi. Onyń sońynan ergen shákirtteri men jolyn ustanýshy bilimdar qaýymda esep joq. Bir ǵana másnáýıler jı­na­ǵy Eýrpopada Gomerdiń «Il­lıadasy», Danteniń «Qudiretti kome­dııasy», «Igor jasaǵy  týraly jyr», Shekspırdiń pesalarymen qa­tar qo­ıylatyn baǵa jetpes týyn­dy. Ja­nyna em izdegen adamdar budan keıingi ǵasyrlarda da júrek sulta­ny­nyń ha­ýy­zynan káýsar bulaǵyn tatyp, der­tine shıpa taba bermek...