Araldaǵy Aıvazovskıı

– Ábdijámil aǵa aýrýhanada jatyr. Hal surap qaıtaıyq, – dedi. Maqul. Kelistik. Kezdestik. Jol-jónekeı:

– Aǵany alǵash ret qashan kórdiń? – dep surady.

– Umytpasam, 1970 jyly QazMÝ-daǵy ustazymyz Abdýl-Hamıd Marhabaev dáris ústinde stýdentterge qarap turyp: «Kim qoı soıa alady?», – dedi. «Men», – dep qol kóterdim. «Ábdijámil aǵanyń qorasyndaǵy qoıdy soıyp berip qaıt!», – dep jumsap jiberdi. Máskeýden kelgen aýdarmashy Iýrıı Kazakov ekeýi kabınetinde jumys istep otyr eken. Qolyma pyshaq berip, qorasyndaǵy qoıdy kórsetti. Qoıshynyń balasy emespin be, jiliktep-jiktep, múshelep berdim. Men ǵoı... klassık jazýshynyń qoıyn kórip qaıttym. Al, sen Qýanysh, halqynyń qamyn oılaǵan qalamgermen jıi aralasyp, qanshama ret qabyrǵaly oıyn kórip qaıttyń. Mine, ekeýmizdiń aıyrmashylyǵymyz qaıda, jer men kókteı! – dep ázil ańǵarttym.

– E-e, o kisi «Tez jet!» – dep shaqyr­ǵasyn bara jatyrmyn ǵoı. Aǵamyz kez kelgen adamdy izdemeıdi, kerek ke­zinde ózi izdep tabady. Tonnyń ishki ba­ýyndaı jaqyn aralasqan adamdary Tóregeldi Sharmanov, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaevtan bastap qalamdas, úzeńgiles inileri Ábish, Ánes, Tólen, Qajyǵalı, Beksultan, Dýlat, Nurlan, Moldahmet, Smaǵul, Darhan... Olarmen ara-tura kezdesip, bir-birin izdep júrgenin ańǵaramyn.

...Qandaı ǵajap! Jaqsy adamdar jany qalmaı bir-birin izdeıdi. Izdep júrseń, izdenip júrseń ǵana iz qalady. Iz degen ne? Ol júrip ótken bireýdiń artynda qalǵan aıqyn belgisi emes pe?!. Bizdiń Qýanysh – qashanda salaly oı men salmaqty paıymdy ken izdegen kenshideı izdep júretin, izgilikke jany qumar jazýshy. Onyń ereksheligi de osynda. El baıqamaǵan, eshkim aıta qoımaǵan aýqymdy ıdeıanyń taý-tasyn kezip, tabanynan tozady. Tabady. Tapqasyn zerger jasaǵan júziktiń kózindeı jáýdiretip jazady. Áıtpese bar nársege bas ıe qoımaıtyn Ákim Tarazı bylaı der me: «Biz keıipkerlerimizge joǵary­dan mensinbeı qaraımyz ǵoı, al qaı ke­ıip­kerin almańyz, Qýanysh solardyń ishine kirip ketedi. Avtor sózýarlyqqa salynyp, bolmaıtyn tustan aqyl aıtyp, ózin kórsetýdi de murat tutpaıdy. Keıin oıladym, bul buryn-sońdy kezdespe­gen taqyryp qana emes, buryn-sońdy kezdespegen stıl de...». Stıl degen ne? Jazýshynyń janry men jan dúnıesin jan-jaqty zerdelegen ǵulamalardyń paıymdaýynsha, «stıl – adamnyń ózi». Qazaqsha aıtqanda, óziń qandaı bolsań, sóziń de sondaı. Sondyqtan da bolar, Qajyǵalı Muhanbetqalıev kózi tirisinde Qýanyshtyń ózine tán stıliniń qalyptasqanyn, dúnıeni ózinshe kórip, ózinshe baılam jasaı alatyndyǵyn baı­qap, ajarly oıyn aıtyp ketkenin bilemiz.

– Al Qýanysh, sen óziń Ábdijámil aǵamen qashan, qaı jyly tanystyń?

– Sonaý jetpisinshi jyldardyń so­ńynda «Lenınshil jas» gazetinde meniń «Tuz» degen ocherkim jarııalandy.

– Ne týraly? Mazmuny...

– Tabany kórinip tartylyp ketken Aral teńiziniń ataqty balyqshysy, Sosıalıstik Eńbek Eri Tólegen Álim­betov bir qaýym elmen Qapshaǵaıǵa qo­nys aýdaryp, kóship keldi. Sol aǵaı Aral­­dyń bir qapshyq tuzyn ózimen birge ala kelip, qaıyǵynyń basyna baılap qoıǵan eken. Teńizge shyqqan saıyn tuzdyń bir-eki túıirin aýzyna salyp, dámin tatyp otyrýdy ádetke aınaldyrsa kerek. Týǵan jerdiń tuzynan, dám-tuzynan artyq ne bar?! Mine, negizgi arqaýy. Ocherkim­di oqyǵan Ábekeń gazettiń redaktory Seıdahmet Berdiqulovqa telefon shalyp, «Avtory kim? Taqyryby – bizdiń aýyldyń taqyryby ǵoı. Múmkindigi bolsa, sol bala bizdiń úıge soǵyp ketpes pe eken?», – dep meni izdepti. Bardym. Alǵash ret amandastym. Taqyrybymyz ortaq bolǵasyn ba, ári qaraı áńgimemiz jarasyp júre berdi.

Kimdi kim izdeıdi? Oqyrmandar izdengen qalamgerdi izdeıdi. Kermek shy­ǵar­ma kimge kerek? Jazǵan dúnıesiniń tuzy tatysa ǵana izdeıdi.

Ábdijámil aǵa bir sózinde Qýanysh inisine mynadaı oı tastapty: «Ana dúnıeniń azaby men tozaǵyn kim bilgen? Eger keleshek urpaq adamdarǵa eskert­kish qoıý kerek bolsa, ol tek araldyq­tar­ǵa qoıylýǵa tıis!». Oıly sóz. Jan aıqaıy bar janashyr sóz. Osy ıdeıany temirqazyq etip ustanǵan qalamger inisi óz shyǵarmalarynda Aralda týyp, Aralda ósken, ekologııanyń azabyn tartqan, áli de tartyp kele jatqan adamdarǵa ǵana emes, Jer sharyndaǵy apatqa ushyraı bastaǵan adamzatqa kórkemsózben kór­nekti eskertkish qoıýdy maqsat etti. Arqaly aqyn Esenǵalı Raýshanovtyń «Kil saýdager el tizginin qolǵa alyp, satyp jatyr Otandy» dep jylap jazǵan jyr tizbeginiń úzindisin jıi qaıtalaıdy. Nege? Poezııanyń da, prozanyń da múddesi bir. Otandy súıýge, el men jer úshin kúıýge, tabıǵattyń taza qalpyn saqtap, tamyljyǵan oı túıýge bet burǵan berekeli qalamgerdiń parasaty bul.

Álemdik ádebıetpen sýsyndaǵan tanymal synshy Amangeldi Keńshilikulyn tánti etken taǵy bir tusyna toqtalaıyn. Súzip oqyp súzgiden ótkizetin synshy ne deıdi? «Jazýshynyń kitaptaryndaǵy sýretteletin aýyldy kórýge yntyǵyp, Aral jaqqa tartyp ketkiń keledi. Osy taqyrypty buryn-sońdy da san márte qaýzaǵan qabyrǵaly qalamgerlerimizdiń jazǵandaryna múldem uqsamaıtyn bas­qa bir álemniń esigin ashqandaı kúıge bó­lenesiń». Aǵynan jarylǵan aqıqat baǵa.

Barsakelmes aralyndaǵy qoryq­shy­lar týraly «Qulan janaryndaǵy ǵu­myr» atty povesi 1990 jyly «Jul­dyz» jýrnalynda jarııalandy. Aral alystap, tartylǵannan keıin qoryqtaǵy qulandardy Qapshaǵaıdyń Altyn-Emel jazyǵyna ákelip jersindiredi. Kúnderdiń kúninde Barsakelmestiń qoryqshysy qulandardy izdep kelse, óziniń baǵyp-qaǵyp ósirgen janýarlary ıesin tanıdy. Jan men janýardyń janarlary túıisken sátte qoryqshynyń búkil ǵumyry qulan­nyń kózinen kórinip turady. Mine, sezim. Janýarlar da adamdy izdeıdi eken.

Nobel syılyǵynyń laýreaty Ivan Býnın jas jazýshy Nabokovtyń jaqsy shyǵarmasyn oqyǵanda bylaı depti: «Bir jas jigit apyl-ǵupyl keldi de, qa­byrǵasy qaýsaǵan shaldardy bir-aq oǵymen jaıratyp saldy». «Kimdi, neni meń­zegen?» deısiz be? Talaı dúnıesin taptaýryn stılmen jazyp júrgen qarta­mys qalamgerlerdi qatardan shyǵaryp jibergenin tuspaldaǵan. Osy turǵydaǵy oıym – Qýanyshtyń «Jer ústinde de jumaq bar» romany Nabokovtyń «bir-aq oǵy» sııaqty kórkem dúnıe.

Orys halqynda «Baqytty adamdar kitap jazbaıdy» degen sóz bar. Aıtpaǵy ne, astarynda ne uǵym? Bir qaraǵanda kertartpalaý támsil. Shyn máninde solaı ma? Olaı emes. Bar ómirin ádebıetke arnaǵan Qýanysh sııaqty qalamgerlerge kitap jazýdan basqa baqyt joq. Ras pa? Ras. Qısyndy ma? Qısyndy.

AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramptyń nemere qyzy Merı Tramp atasy jóninde kitap jazǵan. Bir qyzyǵy, kitaptyń atyn «Álemdegi eń qaýipti adam» dep qoıǵan. Shyǵarmasynda shyndyqtyń bárin jaıyp sap, aqıqatyn aıtqan. Muny mysal retinde keltirip otyrmyn. Qýanyshtyń «Jer silkinisinen bir juma buryn» kitaby «Jalyn» bas­pasynda úlken talqyǵa túskenin bilemin. Baspa basshylary «Mine, kitaptyń atyn tosynnan qoıýdyń úlgisi. Oqyrmandardy ortaǵa tartyp oqytý úshin osyndaı at kerek-aq!», dep qoldaǵan. Munyń ózi izdenýdiń belgisi.

Zamandasymnyń, qalamdasymnyń qasıetin asha túsý úshin ózime ózim suraq qoıyp, oǵan ózim jaýap berip kóreıinshi.

– Adamnyń eń úlken jaýy kim?

– О́zi.

– Nege?

– Eńbek etip tyrbanbasa, ashy terdiń tátti dámin tata ma? Tatpaıdy. Áreketke bereket keletinin bilgen bizdiń Qýanysh ózine-ózi jaýlyq jasamaǵan. Ylǵı da yldıdan tóske shaýyp otyrǵan.

– О́mirdegi eń úlken aqymaqtyq?

– О́tirik aıtý. Jalǵan sóıleý – jardan qulaǵanmen birdeı. О́tirik aıtyp, ótirik kólgirsý tabıǵatynda joq.

– Eń úlken jeńilis?

– Menmendik. «Men, men dep tósin urady. Tósi synsa nesin urady?», – degen Shona aǵamyzdyń shymshymasy bar. Ol tós uryp, tóbege umtylǵan emes. Menmendik joq, meılinshe bııazy.

– Eń úlken qaıǵy?

– Qyzǵanysh. Qyzǵanshaqtyq. Bireýdiń jetistigin kóre almaǵan kórsoqyr pende qaıǵy jutpaǵanda qaıtedi. Qýanysh­tyń tula boıy tunǵan ishtarlyq emes, qushtarlyq!

– Eń úlken qatelik?

– О́zin joǵaltý. Ol eshqashan ózin-ózi joǵaltpaǵan. Kerisinshe kesteli oılar men keremet ıdeıany oılap, joq izdegen adamdaı jol ústinde júredi. Adam qalpynan aınysań – adasqanyń. Onda ózińdi joǵaltasyń. Qýnaq minez Qýanysh­tyń bar bolmysy – izgi oı oılap, izgi sóz sóılep, izgi is tyndyrý.

О́zim kýá bolǵan izetti tirliginiń bire­ýin ǵana aıtaıyn. Jýrnalıstıka fa­kýl­tetinde Qýanyshpen birge oqıtyn bir qyzǵa kózim túsip, qudaıdyń qutty kúni jataqhanasyna kelgishtep júrdim. Ony baıqaǵan jora-joldastary «Kózi kók­shıgen myna jigit bizdiń kýrstyń qyzyna qy­ryndap, qyr sońynan qalmady ǵoı. Da­vaı, sabap jibereıik!», dep bilek sybanyp óre túregelse, Qýanysh «Bárimiz Be­ke­jan bolamyz ba? Bir qyzdyń baǵyn baılamańdar! Qoıyńdar!», dep ara túsipti.

Osyndaıda Muhtar Áýezovtiń «Ár­bir qalamger ádebıetke óziniń talanty­men ǵana emes, minezimen de sińisýi kerek», degen támsili oıyma túsedi. Qaı ortaǵa bolsyn, talantymen de, tabıǵı minezimen de sińisken jigit qoı ol.

– Eń úlken qadam?

– Jyǵylǵan soń qaıta turý. Jumyr basty pende bolǵan soń árıne jy­ǵylasyń, súrinesiń. Qýanysh ta qanshama ret jyǵyldy, san márte súrindi. Biraq jyǵylǵan jerinde jatyp qalǵan joq. Qarǵyp turyp qadam jasady. Eń úlken qadam sol – qansha qulasa da qazaq áde­bıetine qaraı betteıdi.

– Eń úlken jubanysh?

– Imandylyq. «Men Qudaıǵa sen­sem bolǵany, adam bolyp shyǵa kele­min», – dep jaryqtyq Lev Tolstoı aıtpaq­shy, Qýanysh Jıenbaevtyń adam bolyp júr­geni de osy qasıetti qasterlep saq­taǵany.

– Eń úlken qut-bereke?

– Keń peıil. Mysal ma? Mine... Muh­tar Maǵaýın «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory bolyp turǵanda Qýanysh Jıenbaevty izdep taýyp, aq nıetpen jumysqa shaqyrdy. Bul da «Úı kezegi kelip qalyp edi, barsam, baspanasyz qalam ǵoı», dep aq nıetin aqtaryp saldy. Ol kezde «Juldyzda» jumys isteý jarty patshalyqpen para-par edi. Bara qoımady. Maǵaýın ár kezdesken saıyn «Men seni klassık basymmen jumysqa shaqyryp edim, sen biraq kelmediń», dep ókpelegendeı syńaı tanytyp júrdi. Aǵasynyń peıili de aq, inisiniń peıil-nıeti de aq. Aralarynda naz ǵana bar.

«Jahandaný úderisine beıimdele otyryp, ulttyq qundylyqtardy saqtaý máselesin ótkir qoıýy – avtordyń tynymsyz izdenisiniń nátıjesi». Bul – qaıratker qazaq Amangeldi Aıtalynyń izdenýden jalyqpaıtyn inisi týraly pikiri. Tańdamaly shyǵarmalaryn talǵampazdyqpen oqyǵannan keıingi túıindi sózi. Ulttyq qundylyǵymyzdyń biri de, biregeıi de – til. Ana tiliniń ajaryn asha túsetin ne? Sóz. Sóılem sózden quralady. Endeshe, qalamgerdiń qarýy da, bar baılyǵy da til ekeni túsinik­ti. Qýanyshtyń bir ǵana «Ákim ketip qaldy» atty áńgimesindegi biren-saran til naqyshtaryn tizimdeıin. «Tikbaqaı tirlik», «Seıilhandaı ne tyrashtaný?», «О́ı-dóıt, aıtyńyzdar», «Ekologııalyq apatty aımaqtyń áleýmettik máselelerin sheshetin derek degenińiz jyrtylyp aıyrylady», «Eski súrleýmen tarta bergileri keledi», «Kishi teńizdiń aýylǵa qaraı mıtyńdap bet burǵan sý mólsheri sekildi», «Án qaıyrmasyndaı ádemi estiledi», «Qym-qýyt sharýa», «Úıinen qashan ıis shyǵaryp edi?», «Kúndelikti kákir-shúkir ǵoı, áıteýir...».

Ult boıaýy. Uǵymdy ma? Uǵymdy. Juǵymdy ma? Juǵymdy. Qazaqy tildiń qany aınalyp turǵandaı.

Teńiz taqyrybyna kóp qalam terbegen áıgili Konstantın Paýstovskıı «Teńiz jaǵalaýynda týǵan adamnyń aqyn bolmasqa haqy joq», depti. Aralda týǵandar kimder deısiz be? Ábdijámil Nurpeıisov, Zeınolla Shúkirov, Abdýl-Hamıd Marhabaev, Moldahmet Qanazov, Jarasqan Ábdirashev, Shómishbaı Sarıev, Jaqsylyq Túmenbaev, Jaqaý Dáýrenbekov, Saılaýbaı Jubatyrov, Baýyrjan Omarov jáne olardyń ortan­qoly Qýanysh Jıenbaev. Osy «ortan­qoldyń» alǵashqy armany sýretshi bolý edi. Alaburtqan shaǵynda alyp-ushyp, san túrli qaıqy bas qaıyqtar men ker keýde kemelerdiń sýretin salatyn. Doldanǵan teńizdiń tolqynyn aq qaǵazǵa kók boıaýmen bederleıtin.

– Ataqty Aıvazovskııdiń «Toǵy­zynshy tolqyn» kartınasyn kórip, elik­tegen joqsyń ba? – dep suradym.

– Oǵan onsha qyzyǵa qoımadym, – deıdi ol. – О́ıtkeni ondaı sýret kún sa­ıyn kóz aldymyzdan ótip jatty. Biz úshin tańsyq emes.

Kópen ÁMIRBEK,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Balalyq shaq, baldáýren kezdegi bas­tapqy arman-qııal alystan qol bul­ǵap, júrek túbinde uıalap qalatyny ras. Halyq ártisi Asanáli Áshimovtiń de, Qudaıbergen Sultanbaevtyń da áý bas­ta sýretshi bolsam degen sharana qııaly shartarapty sharlaǵan. Sýretshi boldy ma? Boldy. О́ner ólkesiniń has sheberi bolǵan joq pa! Sol sııaqty Qýanysh ta Aıvazovskııdiń sýretshilik qasıetin tula boıyna tundyryp, ádebıet álemin kór­kemsózben kómkerip kesteledi. Syrly sózben dúbirge toly dúnıeni sýretteý de – sýretshiniń bolmys-bitimi.