Ańyz tulǵanyń ashylmaǵan araldary

Kezinde Baýkeńniń ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı Mekemtas Myrzah­metulynyń qurastyrýymen otyz tomdyq shyǵarmalar jınaǵy shyqqan edi. Munda da biraz qundy dúnıe qamtylǵan. Biraq áli de bolsa uly tulǵanyń ómirine qatysty kópshilik bile bermeıtin tyń dúnıeler bar eken. Máskeý muraǵattarynda alpys jyl boıy saqtalyp kelgen qundy qujattardyń bir parasyn Reseı­diń elimizdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Alekseı Borodavkın jýyr­da batyrdyń nemere inisi Beket Momynqulǵa tapsyrǵan bolatyn. Onyń ishinde ár jyldary túsken úsh fotosýreti men birqatar qujat ta bar.

Baýyrjan Momyshulyna qatys­ty zertteýdi qajet etetin birqa­tar dúnıe áli de jeterlik. Derek bo­ıynsha batyr týraly Reseıdiń Podolsk qalasynda 8 myń, Más­keý qalasynda 3 myń qujat bar eken. Kezinde báriniń de qupııa bolýy sebepti, bastalǵan zertteý jumystary aıaqsyz qalǵan. Bul rette búginde Momyshuly áýletiniń atynan zertteý jumystaryn júrgizip júrgen batyrdyń nemere inisi, ardager jýrnalıst Beket Momynqul birqatar qundy derekti alǵa tartty. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Kókish Rysbaev 1985 jyly sol kezdegi Jambyl oblystyq «Eń­bek týy» gazetinde batyr Baýyr­jan týraly maqala jarııalaıdy. Atalǵan maqalada tarıhshy óziniń Máskeýden kele jatqan Baýyr­jan Momyshulymen Jambyl qala­synda kezdeskenin jazady. Bul kez­de Kókish Rysbaev oblystyq ra­dıo­komıtettiń tóraǵasy qyzmetin atqaryp turǵan. Ekeýara áńgime barysynda batyr óziniń Reseıdiń Podolsk qalasyndaǵy muraǵatta eki aı otyrǵanyn aıtyp, oǵan bir qujatty kórsetedi. «Ol endi qandaı qujat? 1943 jyly Stalın nemis basqynshylaryn jeńetinine kózi jetken soń, soǵystan keıingi josparyn qurady. Ol kezde Keńes Odaǵy degen bir ǵana memleket. Onyń Birikken Ulttar Uıymyn qurý týraly oıy bolady. Keńes ókimeti Birikken Ult­tar Uıymyna kirse, bir-aq daýys bolady. Al keńes quramyndaǵy on bes odaqtas respýblıka bólek-bólek kirse, on bes da­ýys alady. Sóıtip, Stalın sol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń sheshimimen 1943 jyly árbir memleketti derbes respýblıka dep jarııalap jiberedi. Ol en­di derbes bolýy úshin olardyń mindet­ti túrde Syrtqy ister jáne Qorǵa­­nys mınıstrlikteri bolýy kerek. Son­da Máskeýdiń joǵary shendileri ­1944 jyldyń basynda maıdanda júr­gen Baýyr­jan Momyshulyn shaqyrtyp alyp, Bas shtabtyń akademııasynda alty aı oqytady. Sóıtip, Almatyda otyrǵan qazaq bıligine hat jazady. Olar Baýyrjanǵa general shenin beretinin, sóıtip, qazaq eliniń Qorǵanys salasyna basshy etip taǵaıyndaıtynyn aıtyp, kelisim suraıdy. Biraq sol kezdegi qazaq bıligi oǵan qarsy shyqqan. Sol qar­sylyq tanytqan hatty Baýkeńniń ózi Podolskiden taýyp kelgen», deıdi Beket Momynqul. Bul hattyń túpnusqasy sol Podolsk qalasynda bolýy múmkin. Bul da Baýyrjan Momyshulyna qatysty jıi aıtyla bermeıtin bir derek.

Jalpy, barlyq uly tulǵanyń ómir tarıhyna zer salsaq, olardyń eshbiriniń taǵdyr jolynyń jeńil bolmaǵanyn kóremiz. Baýyrjan Momyshuly sııaqty birtýar tulǵa­nyń da taǵdyr talqysyn kóp kór­geni belgili. Muraǵattardan ta­byl­ǵan derekterge júginsek, bu­ǵan bir-eki dálel keltirýge bolady. 1942 jyly polkovnık Ivan Sereb­rıakov Baýyrjan Momyshulyn Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan. Serebrıakovtyń ózi soǵys ýaqytynda 8-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń komandıri bolǵan. Biraq sol kezdegi Joǵarǵy Keńes talqylaıtyn úlken másele batyrdyń ózi týǵan shaǵyn ǵana «Oraq-Balǵa» kolhozynda talqylanady. «Bul másele nege aýylda talqylandy? Baýkeńniń joǵary marapatqa usy­nylǵanyn aýyl halqy árıne qol­daıdy. Biraq sol kezdegi joǵary bılik óziniń qarsylyǵyn kolhoz bas­tyǵy arqyly bildirgen. Sol ýaqyt­taǵy kolhoz bastyq bolǵan kisiniń ózi de Baýyrjanmen aǵaıyn adam. Alaıda bılik ony aıtqanyna kóndiredi. О́zi soǵystan bronmen qalǵan adam, amal joq kónedi de, bul sheshimge qarsy shyǵady. Ákesi Momyshtyń molda bolǵanyn, kókesi Momynquldyń da molda ekenin, Baýkeńniń de kommýnıst emes eke­nin aıtady. Ol kezdegi kolhoz bas­tyq­tardyń bedeli kúshti bolǵan. Sóıtip, Baýkeń taǵy da qarsylyqqa ushyraıdy», deıdi Beket Momynqul. Polkovnık Serebrıakov Baýyrjan Momyshulyn 1943 jyly shilde aıynda osy ataqqa taǵy da usynady. Biraq taǵy bolmaıdy. Búginde bul qundy qujat ta tabylyp otyr. Sol sııaqty 1941 jyly 7 qarasha kúni general Ivan Panfılovtyń da Baýyrjan Momyshulyn Lenın ordenine usynǵany týraly derekter bar. Munda da bastama aıaqsyz qalǵan. Mundaı derekterdiń bári­nen Baýyrjan sekildi has batyr­dyń únemi qarsylyqqa ushyrap otyr­ǵanyn kórýge bolady. Al 1961 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde ba­tyr týraly jarııalanǵan ataqty maqala da eldiń esinde bolar. Munda da Baýyrjan Momyshulyn qara­­laý saıasaty myqtap oılastyryl­ǵan. Batyrdyń ózi kózi tirisinde bul ma­qa­laǵa qarsy jaýap jazypty. Biraq ol áli kúnge deıin esh jer­de jarııalanbaǵan. Bul jazba da batyrdyń urpaǵy, tikeleı mura­geri Erjan Momyshulynyń jeke arhıvinen shyǵyp otyr. Bul da batyrǵa qatysty bir derek.

Kezinde Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Asa aýylynyń turǵyny Rahmethan Jigitekov aqsaqaldan estigen bir áńgime bar edi. Ol kisiniń ózi Baýyrjan Momyshulyna jıen bolyp keledi. Sonda Rahmethan qarııa Baýkeńniń soǵys kezinde Re­seıdiń Krasnoıarsk qalasynyń she­tindegi orman ishinen, bir top qara jumysshylardyń arasynan Maǵjan Jumabaevty kórgenin  áńgimelep bergen. Sonda Maǵ­jan aqynmen jolyqqany sebepti batyrdyń kózi tirisinde de kóp qarsylyqqa ushyraǵanyn aıtyp edi. Mańyzdy muraǵattardan bul derektiń de anyq-qanyǵy kez­desýi yqtımal. Bul jerde másele uly tulǵanyń ómirinen kóleńkeli sátterdi izdeý emes, joǵaryda atal­ǵan úlken ataqtardyń ne úshin be­ril­megenin zertteý de emes, Ba­ýyr­jan Momyshulyna qatys­ty de­rekterdi jetkizý. Dańqty batyrdyń ómirine qatysty qandaı da bir tyń málimet, tyń derekterdiń tabylýy da rýhanı olja bolmaq. Ol úshin endi Reseıdiń Máskeý jáne Podolsk qalalaryndaǵy Baýyr­jan Momyshulyna qatysty derekterdi izdestirý, jınastyrý ju­mysyn uıymdastyrý qajet. Bul jumystardyń búginde basy bastalyp otyr. Tıisti mamandar qajet kómegin de kórsetip otyr eken. «Reseıdiń Qazaqstandaǵy El­shiliginiń janynda birneshe uıym jumys isteıdi. Sol jerden maǵan byltyr Olga Pılchýk degen kisi habarlasyp, Máskeý túbindegi urys­tyń 80 jyldyǵyna oraı Baý­keńniń «Za namı Moskva» degen kitabyn qaıta basyp shyǵarǵylary keletinin aıtyp, ruqsat surady. Biraq murageri men emes ekenimdi, urpaǵy Erjan Momyshuly ekenin aıttym. Ol kisi de keıin kelisimin berip, kitap shyqty. О́tken jyldyń sońynda olar kitapty elimizdiń búkil mektepterine tegin taratty. Sóıtip, bizdi Nur-Sultan qalasyna kitaptyń tusaýkeserine shaqyrdy. Men sonda Baýkeńe baılanysty derekterdi Reseıden alý úshin sol jerdegi azamattardan kómek sura­dym. Byltyr 22 jeltoqsan kúni Reseıdiń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Alekseı Boro­davkınniń atyna ótinish jazdym. Arada bir aı ótken soń elshilikten Sergeı Petrov degen azamat habarlasty. Olga Pılchýk te habarlas­ty. О́zi Máskeýde júr eken. Munda kóptegen derek bar ekenin aıtyp, olar bizdi Podolsk qalasyna sha­qyrdy», deıdi Beket Momynqul. Árıne, batyr týraly áli talaı ashy­lýǵa tıis tyń derekter «shań basqan arhıvterde» jatyr degen sóz...

Baýyrjan Momyshuly óziniń balalyq shaǵy, áskerı ómiri, soǵys taktıkasy týraly birneshe kitap jazǵan. О́miriniń biraz bóligi maıdan dalasynda ótken. Sondaı-aq onyń kóptegen áskerı tulǵamen, ataqty aqyn-jazýshylarmen de tyǵyz baılanysta bolǵany belgili. Jalpy, Baýyrjan sekildi birtýar tulǵaǵa qatysty kóptegen derek áli de ashylmaı jatýy múmkin. Osy oraıda Momyshuly áýletiniń atynan búginde zertteý jumystaryn júrgizip júrgen Beket Momynqul da ashylýǵa tıis kóptegen aqıqattyń bar ekenin aıtady.

Jambyl oblysy