Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Soǵys júrgizýdiń erejelerin jáne tutqyndardyń quqyqtaryn belgilegen halyqaralyq «Soǵys tutqyndaryn baǵyp-kútý týraly» kelisimdi 1929 jyldyń 27 shildesinde Jenevada 47 memleket maquldap qabyldasa da, stalındik saıasat jaý qolyna tutqynǵa túsip qalǵan keńestik jaýyngerlerdi «Otanyn satqan» satqyn retinde baǵalap, joǵaryda aıtylǵan kelisimge qosylmaıtyndyǵyn aıtty. О́z memleketiniń qorǵaýynan aıyrylyp, Halyqaralyq Qyzyl Krest uıymynyń kómegine zárý bolǵan keńestik soǵys tutqyndarynyń 3/2-si fashısterdiń qorlyǵy men azabynan, ashtyq pen aýrýdan kóz jumdy, medısınalyq synaqtarǵa paıdalandy nemese gaz kameralary arqyly joıylyp jiberildi. Fashıstik Germanııanyń ózi Jeneva konvensııasyna 1934 jyldyń 21 aqpanynda qol qoıdy. Biraq KSRO-ǵa qarsy soǵys bastalmaı turyp-aq, 1941 jyly 30 naýryzda German qarýly kúshteri basshylarynyń jınalysynda Gıtler bolashaq soǵystyń sıpatyn anyqtap, Qarýly kúshter basshylyǵyna soǵys júrgizýdiń jalpy qabyldanǵan erejelerin saqtamaýdy qupııa túrde eskertti. Soǵys ashqannan keıin beıtarap memleketter arqyly Keńes Odaǵyna Jeneva kelisimine qol qoıýdy talap etti. Stalındik ókimet buǵan úzildi-kesildi qarsy boldy.
Germanııada Gıtler bastaǵan fashıstik partııa bılik basyna kelgen 1933 jyldan bastap 1945 jyl aralyǵynda óziniń odaqtastarymen 40 myńǵa jýyq lagerler, olardyń fılıaldary men túrmeler turǵyzdy. Olardyń ishindegi eń irileri Dahaý, Zaksenhaýzen, Býhenvald, Sobıbor, Beljes, Ravensbrıýk, Maıdanek, Osvensım jáne t.b. Alǵashynda konsentrasııalyq lagerlerde saıası tutqyndar, «halyq jaýlary», evreı jáne syǵan ulty ókilderi ustalǵan bolsa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qarsańynda áskerı tutqyndardy da ákelip qamaı bastady.
Keńes áskerı tutqyndarynyń tutqynǵa kóptep túsýi soǵystyń alǵashqy eki jylynyń úlesinde. Soǵystyń alǵashqy aılarynda:
Belostok jáne Mınsk qos qorshaýynda – 328 898 ásker;
Ýman qorshaýynda – 103 000 ásker;
Mogılev – Orsha – Polosk – Nevel – Smolensk qorshaýynda – 310 000 ásker;
Roslavl úshin shaıqasta – 38 000 ásker;
Mozyr aýdanynda – 78 000 ásker;
Kıevtiń shyǵysynda – 665 000 ásker;
Chernıgovka – 100 000 ásker;
Vıazma túbinde – 663 000 ásker jáne usaq qorshaýlardy qosqanda barlyǵy
3 mıllıonǵa jýyq jaýynger, komandırler men saıası jetekshiler tutqynǵa tústi.
Jalpy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldary nemis qolbasshylyǵy 5 270 000 keńestik ásker tutqynǵa tústi dep kórsetse, Reseı Federasııasy Bas shtabynyń málimeti boıynsha tutqyndar sany - 4 590 000. Keıbir derekterde 7 mıllıon adam tutqynda bolǵan dep jazylady.
Osynshama áskerdiń tutqynǵa túsýiniń basty sebepteriniń biri - Jumysshy-Sharýa Qyzyl Armııa komandırleriniń 1937-1938 jyldary jappaı repressııaǵa ushyraýy. Mysaly, alǵashqy bes qyzylarmııashy marshaldyń úsheýi (M.N.Týhachevskıı, V.K.Blıýher, A.I.Egorov) jáne joǵary basshylyq quramdaǵy 800-ge tarta komandarm men komandırler atylyp ketti. Orta jáne tómengi basshylyqtaǵy áskerılerden atylǵandar (polk, batalon, rota, vzvod komandırleri) sany 25 000-nan asady. Olardyń ornyna tómengi dárejedegi áskerıler jyljytyldy. Mysaly, «maıor» sheninde dıvızııa komandıri, «aǵa leıtenant» sheninde polk komandıri bolyp taǵaıyndalǵan jaǵdaılar kezdesedi. Iаǵnı másele áskerı ataǵyna dárejesi men tájirıbesi saı, sanaly basshylyq quramynyń bolmaýynda jatyr.
Qazaqstan jáne Orta Azııadan áskerge shaqyrylý (mobılızasııa) 1939 jyldan bastaý alady. Oǵan deıin saýatty delingen ortaazııalyqtardy ǵana iriktep áskerge aldy. Onyń sebebi «oryssha bilmeıtin jaýyngerler áskerdi basqarýǵa qıyndyq keltiretindigimen» túsindirildi. Osynyń ózi soǵystyń alǵashqy jyldary áskerge alynǵan qazaq, qyrǵyz, ózbek, qaraqalpaq, túrikmen jáne tájik jaýyngerleriniń 2-3 aılyq daıarlyqpen urysqa kirip, orasan zor qyrǵynǵa ushyraýy dálel.
Tutqynǵa túsken qazaq jaýyngerleriniń sany týraly naqty derek joq. Soǵys kezinde tutqynǵa túsken keńes soldattarynyń fıltrasııalyq isterinen jáne trofeılik kartochkalarynan alynǵan málimetterge ǵana súıenýge týra keledi.
Gımmlerdiń basshylyǵymen konslagerlerdi kúzetken SA, SS, polısııa basqarmasy lagerde bolǵan keıbir keńes tutqyndary týraly málimet beretin jeke kartochkalarynda sýretin, ultyn, lagerlik nómirin, boıynyń uzyndyǵy, kóziniń jáne shashynyń tústerin kórsetip otyrǵan. Bir qıyndyǵy tutqynnyń jeke kartochkalarynda musylman jaýyngerleriniń aty-jónderin tirkegen qyzmetkerler qalaı estip qabyldasa, qujattarǵa solaı túsirip otyrǵan. Mysaly, 211-shi atqyshtar dıvızııasynyń 887-shi atqyshtar polkiniń qatardaǵy jaýyngeri Zıhan Sheketaev 25 mamyr 1942 jyly Orel oblysyndaǵy Sýtolkı derevnıasy mańynda nemis fashısterine tutqynǵa túsken. Orel jerinen tutqyndardy jaıaý Polshaǵa aıdaǵan. Polshanyń Maıdanek konslagerinde 8 qańtar 1944 jyly qaıtys bolǵany týraly nemis qujatynda jylyoılyq tutqyn Zıhan Sheketaev «Chekataev Sahon», «ulty – qazaq», «lagerlik nómiri: 611» soǵysqa attanǵanǵa deıingi turǵylyqty jeri bolǵan Molotov kolhozy «Molotov qalasy», balasy Nurbergen «ákesi – Nýrbergan» dep kórsetilse, al Ýkraınanyń Harkov túbinde tutqynǵa alynyp, Germanııanyń Gettıngen qalasyndaǵy «shtalag VI C» lagerinde 5 jeltoqsan 1942 jyly qaıtys bolǵan mańǵystaýlyq (ońdylyq) tutqyn Qaraqulshyq Bashanov nemis qujatynda «Pashanov Harakýl», «ulty – qazaq», «lagerlik nómiri: 47006» áskerge alynǵan Gýrev oblysyn «Karımskaıa», áıeli Aqburysh «Akprýsh» dep burmalanyp jazylǵan.
Germanııanyń arnaıy qyzmeti men áskerı-saıası basshylary tutqynǵa túsken keńes jaýyngerlerin ár túrli maqsatta paıdalandy. Tutqyndardyń keıbir toptaryn aýyr jumystarǵa (shahtalarǵa, taý-ken jumystaryna) saldy. Ortaazııalyq («Túrkistan legıony»), slavıan («Orystardy azat etý armııasy»), kavkazdyq («Soltústik Kavkaz legıony»), Volga boıynyń turǵyndarynyń («Idel – Ýral») ult ókilderine arnalǵan uıymdar quryp, uıymǵa múshe bolýǵa tutqyndar arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi. Bul uıymdar «Shyǵys legıony» dep ataldy. Lagerdegi adam tózgisiz aýyr tirlikke, aýrýǵa, ashtyqqa shydaı almaǵan tutqyndar amalsyzdan osy atalǵan uıymdarǵa kirýge májbúr boldy. Múshe bolǵandar arasynda, soǵysqa deıin negizsiz qýdalanyp, bolshevıkter bıligine narazy bolǵan adamdar da bar. Osyndaı jaǵdaılar kóptegen keńestik tutqyndardyń soǵys aıaqtalǵan soń Otanyna qaıtpaı qalýyna sebepshi boldy. Arnaıy daıarlyqtan keıin olardy KSRO tylynda dıversııalyq áreketter jasaýǵa, Eýropa (Italııa, Fransııa jáne t.b.) elderindegi partızan qozǵalystaryna qarsy soǵysýǵa jumyldyrdy.
«Túrkistan legıonynyń» músheleri dıversııalyq áreketter jasaýǵa, jergilikti halyqtyń ókimetke qarsy qozǵalysyn uıymdastyrýǵa parashıýtpen qazaq jerine de túsirildi. Solardyń ishinde 1944 jyly 3 mamyr kúni Jylyoıdyń Sarǵasqa jerine túsirilgen Álıhan Aǵaev bastaǵan 14 adamnan turatyn dıversııalyq top ta bar.
Top basshysy nemis áskeriniń ober-leıtenanty Álıhan Aǵaev (búrkenshik esimi)1908 jyly 23 naýryzda burynǵy Gýrev oblysynyń Qyzylqoǵa jerinde dúnıege kelip, Taısoıǵan qumynda ósken, aty-jóni Ámirhan Tileýmaǵanbetov bolatyn. «Jeti klastyq mektepti aıaqtap, agronom mamandyǵy boıynsha joǵary bilim alǵan, óte saýatty, kez kelgen iske epti, suńǵaq boıly kelgen jigit edi» deıdi eken kóz kórgender. 1939 jyldan bastap Qyzylqoǵa, Jylyoı óńirlerinde agronom, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Soǵys bastalar aldynda Almatyǵa qyzmet aýystyryp, sol jerden soǵysqa attanǵan. Soǵysta 44-shi atty ásker dıvızııasynyń 51-shi atty ásker polkiniń sapynda vzvod komandıri, leıtenant sheninde Máskeýdi qorǵaýǵa qatysqan. Aǵa leıtenant Ámirhan (Álıhan) Aǵaev 1941 jyly 17 qarashada Volokolamsk qalasynyń túbindegi úlken shaıqasta nemisterge tutqynǵa túsip qalyp, Germanııanyń ońtústigindegi Stavnaý qalasynda ornalasqan áskerı tutqyndarǵa arnalǵan lagerde bolady. Lagerde júrip, qazaq tutqyndarynan top quryp, kommýnısterge qarsy kúreske shyǵýǵa nıeti baryn Berlınge jetkizgen. Kelisimin alǵannan keıin tutqyndar ortasynan birneshe qazaqty iriktep alyp, qupııa agentter daıarlaıtyn arnaıy mekteptiń kýrsynan ótken.
...1944 jyly 19 mamyrda dıversııalyq top Aqshelek-Býrakól mańaıynda KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty (NKVD) qyzmetkerleriniń kúshimen tolyqtaı talqandalǵan.
Germanııa tize búkken soń, fashıstik lagerlerden azat etilip, elge aman oralǵan tutqyndardy stalındik rejim kútip tur edi. Olardy chekıster súzgiden ótkizip, Keńes ókimetine qarsy aýyr qylmys jasady degenderdi aýyr jazaǵa úkim kesse, qalǵandaryn ár túrli jylǵa sottap, keńestik lagerlerge qamady nemese soǵysta qıraǵan qalalardy qalpyna keltirýge jiberdi. «...Keı-
bireýleri ǵana uzaq tekseristen keıin úılerine qaıtaryldy. KSRO-Germanııa qatynasy tarıhyn zertteýshi G.Kókebaeva 1945 jyldyń qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha KSRO-ǵa oralǵan 1 368 849 tutqynnyń qatarynda
23 143 qazaq bolǵan dep kórsetse, áskerı tutqyndar taqyrybyn alǵashqy bolyp kótergen Reseı zertteýshisi V.I.Zemskov 1946 jyldyń 1 naýryzyndaǵy jaǵdaı boıynsha atalǵan sanattaǵy qazaqtardyń sany 24 448 bolǵanyn anyqtaǵan, alaıda olardyń qanshasy keńes lagerine túskeni, qanshasy elge oralǵany osy kúnge deıin belgisiz. Nemis tutqynynda bolǵan keńes adamdary uzaq jyl boıy kúdikti elementter bolyp sanalǵandyqtan, turǵylyqty jerge oralǵandarǵa tólqujattyń ornyna arnaıy kýálik berildi jáne basqa oblys, aýdandarǵa shyǵýǵa tyıym salyndy».
Boranquldyq Márden Aqorazov 1911 jyly burynǵy Gýrev oblysynda dúnıege kelgen. 1942 jyly 17 naýryzda Jılokosınskıı áskerı komıssarıaty arqyly áskerge shaqyrylyp, soǵysqa deıingi 2 aılyq daıarlyqtan ótkennen keıin, 29-shy gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń sapynda Smolensk túbindegi shaıqasta tamyz aıynda nemis tutqynyna túsedi. Odan keıingi úsh jyl ómirin Eýropa elderiniń áskerı tutqyndar lagerlerinde ótkizedi. Amerıka-aǵylshyn áskerleri tutqynnan bosatqannan keıin, keńestik 300-den astam adam, Fransııanyń Marsel qalasynan kememen 10 kún júzip Ystanbul qalasyna jetken. Ol jerden taǵy da kememen Qara teńiz arqyly Odessa qalasyna baǵyt alyp, 1945 jyly 8 mamyr kúni Odessa portynan túsken sátte barlyǵyn tutqyndap, Ýkraınanyń Jıtomır qalasyndaǵy arnaıy qyzmet bólimine súzgiden ótkizýge tapsyrylady. Jylǵa jýyq tergep-tekserýden keıin Reseıdiń Irkýtsk oblysynyń Cheremhovo qalasyndaǵy lagerge 6 jylǵa aýyr jumystarǵa jegiledi. «Lagerdiń kolonııa bastyǵy adamgershiligi mol, meıirimdi adam bolyp shyqty» deýshi edi Márden ákem» dep eske alady balasy Sandybaı. «Kolonııa bastyǵy meni 1949 jyldyń kókteminde demalys berip, 1 aıǵa aýylǵa jiberdi. Áskerge alynǵannan beri azapty jyldar men aýyr kúnderdi bastan keship, araǵa jeti jyl salyp aǵaıyn-týmamen qaýyshtym. Soǵystan keıingi eldiń jaǵdaıy óte tómen eken. Aýyldyń erkek kindiktisiniń kóbi soǵystan oralmaǵan. Oralǵandarynyń ózi soǵysta alǵan jaraqattarynan kembaǵal. «Meniń balamdy, baýyrymdy, kúıeýimdi, ákemdi kórmediń be?» dep úıge kelýshilerdiń qarasy kóp. «Qutty qonaq kelse qoı egiz tabady» degen, úıdegi jalǵyz qoı egiz týǵan eken. Joqshylyq ýaqyt, ákem eki qozysyn soıyp, kórshi-kólemdi shaqyryp jiberdi. Qarlyǵash anań qozylardyń terisin ılep, daıyndap qoıǵan edi. Demalysym aıaqtalǵannan keıin qarakól eltirisin ózimmen birge ala kettim. Kolonııaǵa barǵan soń qundy sanalatyn qarakól eltirisin lager bastyǵyna syıǵa tarttym. Syılyǵymnyń kómegi tıgen bolýy kerek, 1950 jyldyń basynda bastyǵym jaza merziminen erte bosatyp, birjolata elge de oraldym-aý» dep áńgimesin aıaqtapty ulyna maıdanger.
Uly Otan soǵysynyń ardageri Márden Aqorazov 1975 jyly 19 mamyrda qaıtys boldy.
Burynǵy áskerı tutqyndar «jazasyn» ótep elge oralǵannan keıin de únemi baqylaýda boldy. «Nemistiń tutqynynda bolǵan», «satqyn», «saıası senimsiz» degen sózder aldarynan shyǵyp otyrdy. 9 mamyr merekesine, ujymdyq, mekteptegi kezdesýlerge shaqyrylmaı, qyzmetten de shettetildi. О́zderiniń kinásizdigin dáleldeı almaı, kópshiligi ómirden pushaıman kúıde ótti. Taǵdyrdyń tálkegine ushyrap, tiri bolǵan soń ǵana jer basyp júrgen osy bir jandarǵa 1985 jyldan bastap jylymyq kelgendeı boldy. Olardy Uly Jeńistiń 40 jyldyǵy qarsańynda ǵana ár túrli dárejedegi «Otan soǵysy» ordenimen kesh te bolsa marapattaı bastady.
«2020 jyldyń 24 qarashasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa týraly» №456 Jarlyǵyna qol qoıdy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan ártúrli toptardaǵy azamattardy tolyq aqtaý baǵytynda Mańǵystaý oblysy ákimdigi janynan óńirlik komıssııasynyń 11 jumys toby qurylyp, óz jumysyn bastap ketti. Qurylǵan komıssııa tobynyń ishinde «1939–1945 jj. fashıstik Germanııa, Fınlıandııa jáne basqa Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan qazaqstandyq áskerı tutqyndardy, sondaı-aq «Túrkistan legıonynda» ýaqytsha bolǵan qazaqstandyq áskerı tutqyndardy aqtaý boıynsha zertteý, qorytyndy jáne usynystar daıyndaý jónindegi» jumys toby bar. Qazaqstandyq áskerı tutqyndardan basqa aldymyzda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qylmysty bolyp aýyr jazaǵa kesilgen jáne ár túrli jylǵa sottalǵan adamdardy da anyqtap, tolyq aqtaýǵa usyný mindeti tur.
Kıikbaı JAÝLIN,
saıası ǵylymdar doktory, professor
Jánibek NAÝAROV,
ólketanýshy
Aqtaý
