Qazaqtyń baǵa jetpes qazynasy – saz óneri men sóz murasyn jınaqtap, shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı jurtqa jetkizýdi murat etken Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Qazaq áýenderi» aksıonerlik qoǵamy dańqty qalamger Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyq mereıtoıyn atap ótýdi Alashtyń ortalyǵy bolǵan, jazýshynyń kindik qany tamǵan áıgili Arqa óńirinen bastap, Semeı qalasynda ótkizýiniń de sımvoldyq máni bar. Onyń Prezıdent sheshimimen burynǵy Semeı oblysynyń qaıta qalpyna keltirilip, jańadan Abaı oblysy bolyp qurylýymen oraılas kelýi de – ıgiliktiń nyshany. Bul mereıtoılyq saltanatty kesh bir jaǵynan Abaı oblysy qurylýynyń betashary ispettes is-shara boldy desek te jarasady. Mereıtoılyq jıynǵa elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev arnaıy kelip, toı shymyldyǵyn quttyqtaý sózben ashyp berdi.
Kemeńger jazýshynyń dúbirli merekesine oraılastyryla uıymdastyrylǵan ádebı-mýzykalyq konsertti ótkizýde qalamger shyǵarmashylyǵy men ondaǵy ózekti oılardy negizgi jeli etip aldyq. Saltanatty keshtiń basty ereksheligi de osynda.
Kesh basynda jazýshy ómirinen syr shertetin derekti fılm kórsetilip, saltanatty is-shara ári qaraı án men kúıge ulasty. Munda negizinen Muhtar Áýezovtiń ómirine qatysty, ol súıip tyńdaǵan, ózi oryndaǵan ánder men kúılerge basymdyq berdik. Álemdegi áıgili tulǵalardyń M.Áýezov týraly aıtqan sózderin keltirip, akterlerdiń qatysýymen shaǵyn qoıylymdar qoıdyq.
Bul rette M.Áýezov tulǵasyna taǵzym etýmen birge, onyń ónegesinen taǵylym alý, jurtshylyqqa kemeńger bolmysyn jańa qyrynan tanytý, danalyq bıigine úndeý murat etildi. Soǵan saı utymdy forma taýyp, sahna tili, mýzyka sazy, ádebıet arnasy arqyly kórermen júregine áserli túrde jol tabýǵa tyrystyq.
Sonymen Muhtar Áýezovtiń tulǵalyq bolmysynyń qalyptasý barysyn baıyptasaq, onyń úsh qaınardan bastaý alyp, nárlenip kemeldengenin baıqaımyz. Onyń alǵashqysy – qazaqtyń telegeı-teńiz aýyz ádebıeti men túrki-musylmandyq dinı tanym qaınary bolsa, ekinshisi – uly Abaıdyń ónegesi. Al úshinshi qazynaly bastaý – Batys mádenıeti týdyrǵan mol rýhanı mura. Uly Muqań osynaý úsh qaınardyń qazynasyn meılinshe tereń ıgerip qana qoımaı, ony sheberlikpen sıntezdep, biregeı rýhanı ónim týdyra bilgen. Osy arqyly ózi de shyrqaý bıikke samǵaýmen birge, qazaq kórkem oıy men mádenı óresin de sol bıikke kóterdi. Oǵan jazýshynyń sońynda qaldyrǵan telegeı-teńiz eńbegi kýá.
Jazýshynyń qazaq aýyz ádebıetiniń san salaly janrlaryn qarastyrǵan zertteýleri, proza salasyndaǵy tyrnaqaldy týyndylary, áıgili klassıkterdiń kórkem shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarýy, uly Abaı shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty zerdelegen ǵylymı-zertteý eńbekteri jınalyp kelgende basty, negizgi maqsatty – Abaı kemeńgerliginiń qyryn kórkemdik turǵydan ıgerýdi, ulylyq bolmysyn somdaýdy, adamdyq jolyn kópke ónege etýdi kózdeıdi. Qarymdy qalamger osynaý armandy ańsaryn, ózi amanat dep qabyldaǵan ádebı uly mıssııasyn artyǵymen oryndap shyqqan.
«Zer qadirin zerger biledi» degendeı, uly oıshyl, danyshpan Abaıdyń syryna tereń boılap, jumbaǵyn sheshe alǵan. «Abaı joly» – bolashaq qazaq joly ekendigin tııanaqtaǵan.
Saltanatty keshte zańǵar jazýshy týraly osynaý tolǵamdy tujyrymdy arqaý ete otyryp, ony óner tili arqyly kópke jetkizýge talpynys jasaldy.
Kez kelgen halyqtyń jan dúnıesi men tól dúnıetanymyn aına-qatesiz beretin qudiret – halyq ánderi men kúıleri. Áýezov óz ultynyń bitim-bolmysyn tanýda, Abaı jumbaǵynyń kiltin tabýda án-kúıge júgingenin kózkórgender men jazýshy murasyn zertteýshiler biraýyzdan rastaıdy. Osyǵan oraı saltanatty keshte shyrqalǵan halyq áni «Eki jıren», «Ǵaını», «Ahaý, Semeı!», Qalqanyń áni «Qalqa», Aqylbaıdyń áni, Shámshiniń áni «Aqmańdaılym», Abaıdyń áni «Tatıananyń haty», sondaı-aq Qurmanǵazynyń kúıi «Saryarqa», Abaıdyń kúıi «Tory jorǵa» kezdeısoq tańdalǵan joq. Bular – Muhtar Áýezovtiń súıip tyńdaǵan án-kúıleri ǵana emes, onyń jan dúnıesiniń tereń túkpirindegi tebirenisteri men arman-ańsaryn ańǵartatyn syrly áýender.
Bulardy Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Ramazan Stamǵazıev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri Gúlmıra Sarına, Erkin Shúkiman, Erlan Rysqalı, Nurjan Janpeıisov, Mádenıet salasynyń úzdigi Sáýlejan Taqzııa syndy ánshiler tamyljyta oryndady. Osy rette kezinde Muhtar Áýezovtiń ózi de Aqylbaıdyń ánin oryndap, ony Kúlásh Ahmetovaǵa, Ermek Serkebaevqa úıretkenin aıta ketken jón.
Jan-jaqty zerdelengen konsepsııaǵa negizdelgen, Áýezovtiń tulǵalyq bolmysyn arqaý etken mazmundy da maǵynaly kesh Mirjaqyp Dýlatovtyń «Alash marshy» ánimen túıindeldi. Júsipbek Aımaýytovtyń sózine jazylǵan asqaq rýhty ándi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erkin Shúkiman, «Dala úni» akapellasy jáne Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılıshesiniń hory oryndady.
Alash arystary Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýlatov, Muhtar Áýezov uly Abaı atyn ıelengen Semeıdegi osy saltanatty kesh ótken teatrdyń kezinde irgetasyn qalap edi. Endi, mine, táýelsiz eldiń azat urpaqtary solardyń esimderin ulyqtap jatyr. Qazaq mundaıda «ornynda bar ońalar», «óshkenim jandy, ólgenim tirildi» deıdi.
Uly Abaıdyń, Shákárimniń, Muhtardyń kindik qany tamǵan kıeli topyraq áli de talaı ulylardy dúnıege keltiredi.
Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyq torqaly toıy bıyl elimizde keń kólemde atalyp ótip, ári qaraı ulasa beredi. Týǵan jeri Semeıdiń Abaı atyndaǵy qarashańyraǵynan bastalǵan merekelik is-sharalar sanaly ǵumyry ótken, shyǵarmashylyǵyna shabyt bergen Almaty qalasynda, zeńgir kóginde táýelsizdiktiń týy jelbiregen elordada jalǵasa bermek.
Endeshe, aqyl, oıdy, kemeńgerlik pen parasatty, zııalylyqty ulyqtaǵan sol merekede bas qosýǵa jazsyn! Ulylyqpen tildesý, sol deńgeımen úndesýge bastasyn!
Ǵalymjan О́TELBAIULY,
«Qazaq áýenderi» AQ prezıdenti
