Stalındik repressııa kesirinen qazaqtyń 60 myńnan astam kózi ashyq, kókiregi oıaý sanaly azamaty adam qolynan ajal qushty. Qalǵany sýyq Sibirge jer aýdarylyp, balasy jetim, áıeli jesir, satqynnyń syńary atandy. Sondaǵy olardyń aıyby oqyǵany, Otanyn súıgeni edi. Keńes dáýirinde júrgizilgen solaqaı saıasattyń eń soraqysy – osy, otar ultty buǵaýda ustaý edi. Kózin baılap, qulaqkesti qul etip, bas kóterer azamattaryn qýǵynǵa túsirý arqyly halyqty tusaýda ustaǵysy keldi. Árıne, keıin tarıh qansha ádiletti bolǵanymen, sol alyptardyń ókinishin qaıtara almady. Repressııa qurbandarynyń basym kópshiligi aqtalǵanymen, ulttyń jan jarasy jazyla qoıǵan joq. Qarańyzshy, Maǵjan Jumabaev, Shákárim Qudaıberdiuly, Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Baıtursynuly syndy dańqty babalarymyz qurban boldy. Bular eldiń aqyl-sanasy bolatyn. Sol kesapatty kezeńniń qaıǵysyn kótergen, muńyn shertken Almaty oblysynyń Talǵar aýdanyna qarasty Jańalyq aýylynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzeı bar. Biz sol mýzeıge baryp qaıtqan edik. Joǵarydaǵy oı sodan týyp otyr. Halyqtyń kóz jasyna shomylǵan muralar janyńdy ezedi. Endigi áńgime solar jaıynda.
Jańalyq aýyly kúlli qazaqqa qasiretti tarıhymen tanymal. О́ıtkeni bul jerde saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan tórt myńnan astam sheıittiń súıekteri kómilgen. Biraz jyl buryn munda memorıaldy eskertkish taqta ornatylǵan edi. Endi mine, osy aýmaqtan zulmat jyldardy eske túsiretin jádigerlerge toly mýzeı ashyldy. Aldaǵy ýaqytta bul aýmaq úlken memorıaldy keshenge aınalmaq. О́ıtkeni «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy». Azattyq úshin arpalysyp ótken babalar rýhy táýelsiz el urpaqtary jadynda máńgilikke saqtalady.
Tarıh betterin qaıta paraqtaıtyn bolsaq, halqymyzdyń basynan ótken nebir zar zaman eske túsedi. Ásirese keńestik kezeńdegi náýbet jyldar ult bolashaǵyna balta shapty. Qoldan jasalǵan asharshylyq saldarynan mıllıondaǵan adamnyń ómiri qıyldy. «Halyq jaýy» degen jeleýmen júregi ultym dep soqqan Alash qaıratkerleri atyldy. Qara kózden jas aǵyzǵan azaly kúnderdiń aqıqaty azattyqtyń nátıjesinde ǵana urpaqtar jadynda jańǵyrýda. Bul mýzeıdiń basty maqsaty da sol – qasiretti salmaqtap, jastardyń sanasyna sińirý.
Atalǵan nysandy jádigerler jınaqtalǵan oryn ǵana emes, keleshekte úlken ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınaldyrý kerek sekildi. Osy oraıda «Ádilet» tarıhı-aǵartýshylyq qoǵamy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty birqatar jumys atqarǵan eken. 1989 jyldan beri stalınızmniń halyqqa jasaǵan qylmysyn áshkerelep, jazylmaı qalǵan aqtańdaqtardy tarıh sahnasyna qaıta shyǵarýda sińirgen eńbekteri zor. Máselen, Jańalyq aýylynda atylǵan adamdardy alǵash ret zerttep, olardyń súıekterin tapqan da osy qoǵam músheleri.
Shynynda, bul taqyryp tóńiregi jan-jaqty zerttelgenimen, munda oqıǵalarǵa kináli adamdardyń aty ashyq aıtylmaıdy. Nege? Táýelsizdikke deıin, táýelsizdikten keıin shyqqan kitaptardyń ishinde kóptegen saıası ári tarıhı qateler bar. Nelikten? Qazaq dalasyndaǵy ashtyq, repressııa, bulardyń barlyǵy – otarlaý saıasaty mehanızmi. Revolıýsııaǵa deıingi ashtyq, qýǵyn-súrgin patshanyń otarlaý saıasatynyń josparly túrdegi áreketi desek, 30-jyldardaǵy qasiretti oqıǵalar keńestik júıedegi otarlaý saıasatynyń basty baǵyty.
Bul jer qazaq tarıhynyń qasiretin aıǵaqtaıtyn kıeli oryn. Munda halqymyzdyń betke ustar qaımaqtarynyń eńbegi jatyr. Ahmet Baıtursynuly, Oraz Jandosov, Sanjar Asfendııarov, Temirbek Júrgenov, Jumat Shanın sııaqty Alash zııalylarynyń tizimderin jalǵastyrsaq, júregimiz qan jylaıdy. Kórinister óte aýyr, derekter de oqyrmannyń kóńilin qulazytady.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzeı úsh zaldan turady. Birinshisi, «1916-1986 jyldar aralyǵyndaǵy qýǵyn-súrgin tarıhy» dep atalady. Onda Jetisýdyń perzentteri, qazaqtyń zııaly qaýym ókilderi – Ilııas Jansúgirov, Muhametjan Tynyshbaev jáne taǵy basqa qaıratkerlerdiń fotosýretteri men qujattary qoıylǵan. Sonymen qatar Almaty oblystyq polısııa departamenti arhıvinen alynǵan tutqyndarǵa qatysty istiń kóshirmelerin kórýge bolady. Tórt jerden ornatylǵan dıoramada stalındik lagerlerde jazalanǵandardyń ómirleri beınelengen. Atylǵan adamdardyń jeke zattary da qasiretti tarıhtan syr shertip tur.
Budan keıingi «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» zalynda 4 125 adamnyń aty-jóni mármár tasqa qashalyp jazylypty. Olardyń qysqasha ómirbaıandarymen kelýshiler jan-jaqty tanysa alady. Úshinshi zalda «Ádilet» tarıhı-aǵartýshylyq qoǵamy jáne onyń qyzmetine qatysty eksponattar qoıylǵan. Qoǵamnyń uıytqy bolýymen jaryqqa shyqqan «Azaly kitaptyń» toǵyz tomy jurtshylyqtyń nazaryn ózine aýdarmaı qoımaıdy.
Mýzeıdiń qaı tusyna kóz salsańyz da keshegi saıası repressııada qurban bolǵan qaıratkerlerdiń rýhy Alashtyń búgingi urpaqtarymen únsiz syrlasyp turǵandaı. Mýzeıdi aralaǵan árbir adam olarǵa taǵzym etip, bolashaqtyń jarqyn bolýyn tilep qaıtady.
Qandaı jyly sóz jazsaq ta, qazaq tarıhyndaǵy bul qasiretke beıjaı qaraýǵa, sanamyzdan óshirýge bolmaıdy. Ashy tarıhymyzdy bilmeý – táýelsizdik qadirin túsinbeýmen para-par. Endeshe, urpaq sanasynda ótken dáýir tarıhyn jańǵyrtý, halyq zııalylaryn jadymyzdan bir sát te shyǵarmaý – barshamyzdyń ult aldyndaǵy azamattyq boryshymyz. Sizdiń de, bizdiń de.
