Qara taban, qandy jol

Ata sózi balaǵa mıras eken,

Aıtylǵan soń eskermeı

qalmasa eken.

«Ashtan ólgen kisiniń molasy joq»,

 Deýshi edi osy maqal ras eken.

Molasy qaıdan bolsyn kómgen

jan joq,

Aýyryp óz úıinde ólgen jan joq.

Aýyrdy dep aýyzyna sýsyn berip,

Taza arýlap qolynan

kómgen jan joq, 

–  dep bastalǵan qasiret tolǵaýyn ári qa­raı oqyǵan saıyn oqıǵanyń qaıǵysy qalyńdap, saýatsyz jasalǵan reforma kesirinen ashtyqqa ushyraǵan el bas aýǵan jaqqa tentirep, olar ketken soń qaraıyp jurty qalǵany jaıly zar eńirep bylaı dep tolǵapty:

Qaraıyp jurttar

qaldy orynynda,

Kıimsheń tiri kúngi porymynda.

 Boranda taý panalap yǵyp kelip,

 О́lgen maldaı jartastyń

 qorymynda.

Sonyń bárin kózimen kórgen qart biz,

Qara taban, qandy jol joryǵynda.

Qalǵany hali bitip, jolda óldi,

Shyqqany sandalyp kep jonda óldi.

Manaǵy el tabam dep shyqqan jaıaý,

Júre almaı qańǵyp júrip,

ol da óldi.

 Salyq taýyp, sala almaı

qashqan óldi,

Arasynda momyndar bosqa óldi.

 Aqymaqtyń asyra silteýimen,

Halyqqa jany ashıtyn

dos ta óldi,

Qorada mal, qaltada pul taýsylyp,

Eldiń bári aqyrynda ashtan óldi...

* * *

Joǵarydaǵy «Qara taban, qandy jol» atty qasiretti jyrdyń avtory – 1878 jyly týǵan Ahmetbek Baısalbaev degen adam eken. Ákesi Baısalbaı Mekkege qajylyq saparynda qaıtys bolǵan. Ahmetbek bala kúninde aýyl moldasynan oqyp qara tanyǵan, qazirginiń tilimen aıtqanda kózi ashyq, kókiregi oıaý, zaman aǵymyn baǵamdaı biletin salıqaly tulǵa bolypty. О́z úıinde jeke kitaphana ashyp, aýyl jastaryn jınap oqý-bilimge talpyndyrǵan. Osy jastardyń biri – qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili bolǵan Ǵabıden Mustafın atamyz.

Sondaı-aq Ahmetbek aqyn qazaq­tyń belgili azamaty Sáken Seıfýl­lınmen de tamyr-tanystyǵy bolǵan deı­di biletinder. О́ıtkeni jalyndy jazýshynyń «Tar jol, taıǵaq ke­shý» atty memýarlyq týyndysynda Ahmetbek Baısalbaevtyń aty atalyp, túsi tústelse, kóp jyl Qaraǵandy qala­synda turǵan Alash arystarynyń kózin kórgen qalamger Jaıyq Bek­tu­rov «Qara taban, qandy jol» tol­ǵaýynyń avtory jaıly kóp izdenip, Baısalbaevtyń uly Janaıdardan aqyn­nyń fotosyn taýyp alǵan. Bul foto qazir biz barǵan aýdandyq mýzeı­diń ishinde ilýli tur.

Úlken jazýshy Ǵabıden Mustafın óz esteliginde: «Ahmetjan aqynnyń týǵan jeri Qyzylqaıyń (Bereznıakı) aýy­ly. Osy toǵaıdy meken ete otyryp ol kisi eldi otyryqshylyqqa bastap, egin salýdy úıretti. El ishinde óte bedeldi bolǵan, aýzyna kisi qaraǵan, tili ótkir aqsaqal shala belsendilerdiń halyqqa qııanatyn qatty sógip, synaǵany  úshin 1937 jyly atylyp ketti» deıdi.

Osy oraıda, ataqty jazýshynyń «sha­la belsendilerdiń halyqqa qııana­tyn qatty sógip, synady» degeni myna biz sóz etip otyrǵan jyry bolsa kerek. Osy jyr tolǵaýdyń sońyn aqyn atamyz:

Kempir menen shaldy aıtyp,

ne qylaıyn,

Jazyǵy joq kók órim jastar óldi.

 Belsendiler peregıpti qolmen

jasap,

Halyqtyń osymenen tapty jaıyn.

Qyrylǵan jalpaq elge qazaly kim?

Joldyń boıyn qan qylǵan

jazaly kim?

Tabany qap-qara bop qańǵyp ólgen,

Qazaqtyń balasyna azaly kim?

– dep aıaqtapty. Mundaı jyr jazǵan adam ol kezde atylmaı qaıtedi. Tipti bul kisiniń kózin joıǵan soń ókimet onyń urpaǵyn da qýdalaǵan. Qıyn jyldardan aman qalǵan aqyn urpaq­tary qazir Germanııada, Almaty jáne Qara­ǵandy óńirinde turyp jatqan kórinedi.

Ahmetbek aqyn jaıly tııanaqty zerttegen jazýshy Jaıyq Bekturov Qaraǵandy oblystyq  «Ortalyq Qa­zaq­stan» gazetiniń 1989 jylǵy 19 qań­tar kúngi sanynda jarııalaǵan «Ah­metbek aqyn» atty jaz­basynda qyzyq derek keltiripti.  «Istochnık» deı­tin búrkenshik aty bar bir shpıon-ósek­shi aqynnyń 1932 jyly jazǵan joǵa­rydaǵy «Qara taban, qandy jol» tolǵaýyn astyrtyn tıisti oryndarǵa udaıy jetkizip otyrypty. Ony shala saýatty bireý oryssha aýdaryp tıisti orynǵa tapsyryp otyrǵan. Sóıtip Ahmetbek Baısalbaev atylǵan.

Keıin zamannyń beti beri qaraǵan jyldary J.Bekturov aqsaqal Baısal­baev­tyń jazyqsyz atylǵany týraly dálel-­derekter keltirip, oblystyq, respýb­lıka­lyq tıisti mekemelerge úzdiksiz aqyn­dy aqtaý jaıly hat joldaıdy. Bul is óz nátıjesin berip 1967 jyly 26 qań­tar kúni «Qara taban, qandy jol» tol­ǵaýynyń avtory aqtalǵan.