Tarıhtyń kóz jasy

Ǵalymdardyń aıtýynsha, qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq­tar­dyń sany 5 mıllıonnan kem emes. Elimiz 1997 jyldan beri jyl saıyn jappaı saıası qýǵyn-súr­gin jáne 1931-1933 jyldar­da­ǵy ashar­shylyq qurbandaryn eske alyp, ártúrli shara uıymdasty­ryp keledi. Mundaǵy maqsat – ja­zyqsyz jurtty aqtap alý, ta­rıh­­tyń qateligin moıyndaý ári jas­tardyń sanasyn silkindirý. Biz úshin bul ýaqyt tarıhtaǵy eń ergejeıli betterdiń biri. Muny keshegi arystardyń túrmedegi sý­ret­terinen-aq baıqaýǵa bolady.

Atalǵan dóńgelek ústeldi Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi, Til­derdi damytý jáne muraǵattar bas­qarmasy jáne elordanyń mem­lekettik arhıvi uıymdastyrdy. Sol surapyl jyldarda qaza tap­qan­dardy eske alýǵa tarıhshylar, muraǵatshylar, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik jáne Nur-Sultan qalasy boıynsha óńirlik komıssııanyń músheleri, depýtattar jınalyp, esti áńgime órbitti.

Tarıhshylardyń buǵan deıin­gi keltirgen deregine súıensek, sta­lındik rejim jyldarynda 100 myńnan astam qazaqstandyq qýǵyn-súrginge ushyrap, árbir tórtinshi bóligi atylǵan. Qazaq zııa­lylary da osynaý jaýyz ke­zeńde óziniń jarqyn ókilderi – Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeı­ha­nov, Turar Rysqu­lov syndy bir­qatar alyptarynan aıyrylyp, rýhy qulady. Jappaı qýǵyn-súr­ginnen basqa qara orman halyq asharshylyqtan zardap shegip, jal­py sany úshten birge deıin qysqardy. Oılaýdyń ózi aýyr.

Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń mú­shesi, professor Búrkitbaı Aıaǵan ta­rıh­tyń joǵalǵan betterin qal­pyna keltirý jumystary barysynda anyqtalǵan tyń derekter­ge toqtalyp, qýǵyn-súrginge ushy­raǵandar týraly sumdyq máli­metter keltirdi.

«Muraǵattar tolyq kópshilik­ke jarııalanǵan soń, halyqtyń jú­regi qars aıyrylady. Biz­diń buryn bilgenimiz ázirge qol­ǵa tús­pegen qujattardaǵy málimet­termen salystyrǵanda eshteńe emes. Shekara qyzmetiniń ofıseri tikeleı qatysqan, tarıh rasta­ǵan bir ǵana faktini mysalǵa kel­tireıin: Almaty oblysy bo­ıynsha Qytaımen shekaradan 700 adam, negizinen áıelder men balalar ót­pek bolǵan. 25 adamnan turatyn shekara otrıady bul topty, óz sózimen aıtqanda, «Keńes shekarasyn kesip ótýge jol bermeı» túgeldeı joıa­dy. Nemese, mine, Karlagtan jer­gilikti ofıserlerdiń jeke qoltań­balary bar, «olar saǵat 10-12-ler aralyǵynda úkim­derin oryn­dap, tústen keıin adam­­dar­dy atýdy jalǵastyrdy» dep habar­laǵan. О́lim paraqtary qosa berilgen. Eń aýyry onyń ishin­­de qarapaıym adamdar da bar: sha­rýalar, jumysshylar, mu­ǵa­­­limder degendeı…», dedi pro­­fes­sor. Ǵalymnyń aıtýynsha, ko­mıssııanyń jumysy naqty qory­tyndy shyǵarylǵansha jabyq esik jaǵdaıynda ótip jatyr.

Qazaqstan aýmaǵynda qansha adam qýǵyn-súrginge ushyrady? Eń jıi estiletin san – bir jarym mıllıon adam. Rasynda, qazirdiń ózinde komıssııanyń qolynda bar derek boıynsha 5 mıllıonǵa jýyq adam qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Budan da kóp bolýy múmkin. Qupııaly qujattar tolyq qolǵa túskenshe baǵa berýge bolmaıdy.

«Kóptegen adam sot boldy dep oılaıdy, joq, kóbine sot bolmaǵan. Al jazyqsyz sottalǵandardyń artynda tergeýsiz, tipti bapsyz otbasylar jatyr. Jumysymyz jalǵasqan saıyn qýǵyn-súrginge ushyraǵandar kóbeıe me dep qorqamyn. Júzdegen muraǵattyq is áli kúnge deıin «qupııa» degen aıdarmen saqtalyp tur», deıdi Búrkitbaı Aıaǵan.

Sarapshynyń tujyrymda­ry boıynsha qýǵyn-súrgin kezeń-kezeńimen jasalǵan. Aldymen zııaly qaýymnan bastaý alǵan páleket, ulttyq-demokratııalyq partııalardyń múshelerinen, odan keıin ujymdastyrý dıirmenine túsken jumysshy tabynan, qara­paıym sharýalarǵa deıin tazartý naýqany júrgizildi.

Sharaǵa qatysqan ǵalymdar, stalınızmdi aqtaý – asa qaýipti nárse degen toqtamǵa kelip otyr. Júıeniń adamgershilikke jatpaı­tyny shyndyq. Stalınızmdi nası­hattaýǵa tyıym salý úshin qan­daı da bir sheshýshi sharalar qa­byldaý qajet. Stalınızm – tota­lıtarızmniń bir bóligi, ony joq­qa shyǵarý úshin keıbir qu­jat­tardy qabyldaıtyn kez kelgen de syńaıly.

Jalpy, qýǵyn-súrginge ushy­raǵandardy aqtaý áreketteri 90-jyl­dardyń basynan bastaý aldy. Sodan keıin biraz qujat ja­rııa­landy, biraq áskerı tutqyn­dar taqyryby ashylmady. Deni orys tilin bilmegendikten ba­ǵyt-baǵdarsyz atylsa, alǵash ret qarý alǵan bozbalalar da bos­tan-bos tutqynǵa alyndy. Olar ashtyq, deportasııa týraly aıtty, biraq eshqandaı nátıje bermedi. Postkeńestik kóńil kúı tym kúsh­ti boldy. Qazir bul máselemen res­pýblıkalyq komıssııa, 10 shaǵyn komıtet, óńirlik ókildikter aınalysýda eken. Is muqııat júrgi­zilse, ádildikti qalpyna keltirýge múm­kindik mol.

Iá, muraǵattardyń kómegi edáýir. Tarıhshylardyń aıtýyn­sha, Bas prokýratýranyń muraǵa­tyn­da, UQK, Ishki ister mınıstrli­gi­niń muraǵattarynda jumys iste­gen, biraq qujattar tolyq emes. О́lim jazasy shamadan tys bıýrokratııasyz júzege asyrylǵan. Qazaqty qynadaı qyrǵan qasiretti jyldardyń tańbasy júrekten ońaı óshpesi anyq. Bul – tarıhtyń kóz jasy.