Tyń qujattar jınaǵy jarııalandy

Qos tomdyqqa 1921-1923 jyl­dardaǵy ashar­shylyq tarıhyna qa­tyst­y tyń qujattar men materıal­dar alǵash ret toptastyrylyp, ǵyly­mı aına­­lymǵa engizilip otyr. Ta­­rıhı ádi­lettilikti qa­lpyna keltirýge baǵyt­ta­­lyp otyrǵan arhıv ma­man­darynyń aýqymdy ju­mysy ótken jyly mamyr aıynda qolǵa alynyp, jyl sońyna qaraı aıaqtalǵan bolatyn. Biraz ýaqyt baspada jatyp qal­ǵan kitap mesenat Ǵanı Sma­hanulynyń qoldaý kór­­setýimen ja­ryq­­qa shy­ǵyp otyr.

Arhıv derekteri halqy­myz basynan keshirgen asa aýyr náýbetter birinen soń biri jalǵasqanyn aıǵaq­taıdy. 1918-1919 jyldary Túrkistan Respýblıkasyna qarasty qazaq jerlerinde, 1921-1923 jyldary Qazaq AKSR-iniń 5 gýbernııasy men 1 ýezinde jáne 1928-1934 jyldary búkil Qazaqstanda bolǵan alapat ashtyqtan ultymyz orny tolmas shyǵynǵa ushyrady. Jınaq materıaldaryna súıenetin bolsaq, qazaq halqynyń Keńes ókimeti tusynda birneshe alapat ashtyqty bastan keshirgenine kóz jetkize túsemiz.

Sonyń biri – 1921-1923 jyldardaǵy ashar­shylyq edi. Bul asharshylyq – tek Qazaq­stannyń 5 gýbernııasy men 1 ýezin ǵana emes, keńestik Reseı Federasııasy­­nyń ­30-dan astam gýbernııasyn qamtydy. Ási­rese Reseıdiń Samara, Saratov, Povolje, Ońtús­tik Ýkraına, Qyrym, Bashqurtstan, Prı­ýrale jáne Batys Sibir aımaqta­ry ashar­shylyqtan qatty zardap shekti. Ashar­shylyq jaılaǵan osy 35 gýbernııa­ny mekendegen 90 mıllıon halyqtyń 33 mıllıony (resmı málimetterde 22 558 550 adam) ashtyqtyń aýyr zardabyn tartsa, onyń 5 mıllıonnan astamy alapat ashtyqtyń qur­bany boldy. Biraq búgingi tańǵa deıin 1921-1923 jyldardaǵy asharshylyq pen onyń saldarynan órshı túsken juqpaly aýrýlar jáne indet­terden qaıtys bolǵan adamdardyń sanyn naq­ty anyqtaǵan birde-bir zertteý ju­mysy joq. 1921-1923 jyldary Qazaq­standa bolǵan asharshylyq tarıhy – otan­dyq tarıhnamasynyń osal tus­tary­nyń birine jatady. Bul taqy­ryp ke­shegi keńes tarıhnamasynda da du­rys qaras­­tyrylmady. Zertteýshiler Aza­mat soǵy­synan keıin bolǵan 1921-1922 jyl­dardaǵy ashar­shylyqtyń basty sebepteri retinde Keńes ókimetin ornatý jolyn­da­ǵy kúres barysynda sharýa­shylyqtyń kúı­ze­lis­ke ushyraýyn, qýańshylyqty, Aza­mat soǵy­synyń qıyn­shylyqtaryn, bılik tara­pynan jiberilgen ekonomıkalyq qate­likterdi basa kórsetedi.

Qazaqstandyq tarıhnamada ashtyq máse­lesiniń sebepteri men zardaptaryn qaras­tyrǵan M.Qozybaevtyń eńbekteri joǵary baǵalanady. Akademık óziniń ǵylymı tujy­rymdary men ustanymdaryn merzimdi basylymdarda jarııalanǵan maqalalary men gazet tilshilerine bergen suhbattarynda ashyp kórsetýge tyrysqan. Ǵalymnyń ese­bin­she, 1921-1922 jyldardaǵy ashtyqtan qazaq­tar úlken demografııalyq apatqa ushy­­raǵan. Tarıhshy ǵalym T. Omarbekov ashar­­shy­lyqtyń shyǵýyna Reseıdegi Azamat soǵy­sy­nyń kesirinen qazaq dalasyndaǵy sha­rýa­­shylyqtardyń kúızeliske ushyraýy jáne tabıǵı apat, qolaısyz aýa raıynyń saldarynan týǵan jut áseri boldy degen jalpy tujyrymdarmen ke­lispeıdi. Al qazaq jerindegi HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń 20-shy jyl­daryndaǵy jut pen ashar­­shy­lyq náýbeti týraly ar­hıv­tiń buryn ǵylymı aınalymǵa tar­tylmaǵan qujattary negizinde ja­zylǵan S.Smaǵulovanyń «Ashar­shy­lyq qasireti» monografııasy ir­geli jáne alǵashqy zertteýlerdiń biri.

1921-1922 jyldardaǵy ashar­shylyq­tyń Qazaq­stan­ǵa tıgiz­gen zardabyn bilý úshin 1920 jyly jáne 1926 jyly júrgizilgen halyq sanaǵynyń máli­metterine júginýge týra ke­ledi. 1920 jyldyń 28 tamyzyna deıin júr­gizilgen demografııa­lyq sanaq bo­ıynsha Qazaq­stan­da (sol kez­degi TAKSR qu­ramyndaǵy jerlerdi qos­paǵanda) barlyǵy – 4 781 263 adam. Al 1920 jyly qazan aıy­nyń sońy­na deıin júrgizilgen aýylsharýashy­lyq sanaǵy boıynsha QAKSR boıynsha 4 369 650 adam aýyldyq jerlerde esepke alynǵan. Kórip otyrǵanymyzdaı, eki sanaqtaǵy aıyr­mashylyq – 9 833. Sol sııaqty 1920 jyly eki sanaqqa da kirmeı qalǵan, ıaǵnı sanaq ýaqytynda ýaqytsha joq bolǵan kósh­peli aýyl halqynyń sany – 157 120. Mine, osy aıyr­mashylyqtardyń barlyǵyn qosa eseptegende, QAKSR Statıstıkalyq basqar­masynyń málimeti boıynsha 1920 jyldyń kúzinde QAKSR-de barlyǵy 4 938 383 adam esepke alynǵan. Asharshylyq shyrqaý shegine jetken 1922 jyldyń qys-kóktem aılarynda 3 mln-ǵa jýyq adam ashtyq qursaýynda, 1 mln-ǵa tarta bala qaraýsyz qaldy. Ártúrli sebeptermen esepke alynbaı qalǵandar men QAKSR aýmaǵyndaǵy áskerı bólimderdegi (onyń sany bizge belgisiz) adam sanyn qosa eseptesek, 1920 jyldyń kúzinde QAKSR terrıtorııasynda shamamen 5 mıllıon adamnan kem bolmaǵan degen qorytyndy shyǵady.

ALMATY