Eski dáýir esteligi

Kóne zamannyń kúıin shertken qarııa­daı Tańbaly shatqaly talaı syrdy baýyryna basyp jatyr. Almaty-Bishkek kúre jolymen saparlaǵanda Tarǵap aýy­lynan óte Degerestiń tusynan Qopa mekeni shyǵady. Bul jol Qopa temir jol beketinen asqannan keıin jýsan ıisi ańqy­ǵan betegeli beldermen Ańyraqaı jazyǵyna aparady. Jol boıyna birneshe sýótkel kópir salynǵan. Qarabastaý aýy­lynan ótkennen keıin «Tańbaly» mem­lekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-murajaıynyń aýmaǵy bas­talady. Uly dala elindegi aty álemge áıgili tarıhı orynnyń biri – osy Tańbaly shatqaly.

Ejelgi Jetisýdy ár kezeńde mekendegen baǵzy jurttyń turmys-tirshiliginen, nanym-seniminen habar beretin muralar jıyntyǵy Almaty qalasynan 170 sha­qy­rym soltústik-batys­ta ornalasqan. Bul tóńirek Má­ti­bulaq selolyq okrýgine qaraıdy. Qorǵalatyn aımaqtyń jalpy aýdany 3 800 gektardy quraıdy. Onyń 900 gektaryna arheologııalyq oryndar kiredi, al aralyq bóligin 2 900 gektarda ornalasqan búkilálemdik «Mádenı mura» tizimine engen eskertkishter alyp jatyr. Sonymen qatar eskertkishtiń aralyq aımaǵyna jalǵasqan «Tańbaly» saparshy ortalyǵy úshin 24 gektar jer telimi bólingen. Bul ǵımaratta meke­meniń bas keńsesi ornalasqan.

Bul aýmaq beınebir ashyq aspan astyndaǵy alyp kórme ispetti. Tańbaly shatqa­ly es­te joq eski zamannan qalǵan já­digerlerdiń kóp shoǵyr­la­nýymen erekshelenedi. Sony­sy­men de biregeı. Munda ártúr­li dáýirge tán júzden astam eskertkish bar. Olar – qola dáýirinen bas­tap bizdiń zama­nymyzǵa deıingi ǵasyr­lardy jáne keıingi jyl sanaýymyzdy qamtyǵan qonystar, molalar, ertedegi tas qashalǵan oryndar, petroglıfter jáne ǵıbadat ǵımarattary. Bári úsh myń jyl boıy osy jerdi mekendegen ertedegi jáne keıingi kezdegi halyqtardyń tarıhyn naqtyly kórsetetin arheologııa keshenin quraıdy. Mundaǵy negizgi jádiger – jaq­par tastar betindegi úsh myńǵa jýyq petroglıf. Jartasqa qa­shap salynǵan sansyz sýret galereıasy negizi­nen qola dáýirine tán.

IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura­lar tizimine engizilgen osynaý baǵa jet­pes qundylyqty saqtaý úshin 2003 jyl­­dyń qaza­nynda Úkimet qaýlysymen «Tań­baly» memlekettik tarıhı-mádenı já­ne tabıǵı qoryq-murajaıy qury­lyp, ǵylymı-zertteý jumys­tary júrgizildi. Ǵylymı qyzmet­kerlermen birge qoryq­shylar, ınjenerler, ekskýrsovodtar jáne týrıstik baǵyttar boıynsha gıd­terdi biriktirgen shtat birlikteri bólin­di. Qarabastaý eldi meke­ninde sapar­shy ortalyǵy salynyp, onda tasta­ǵy sýretterdiń naqty kóshirmeleri men beıitterdi qazý kezinde tabylǵan qysh qumy­ra, ydystar men turmystyq buıym­dar, taǵy basqa jádigerler kórmege qoıyldy.

Qarabastaýdaǵy bas keńse ǵımara­tynda spýtnıktik baılanys ornatylǵan. Qazirgi zaman talabyna saı qural-jab­dyqtarmen, qoryqshylar dúrbimen, minis attarymen qamtylǵan. Qoryq-murajaıdaǵy mamandar týrıs­terdi qa­byl­dap, týǵan ólkeniń ótkeninen, rýhanı áleminen áserli áńgime ótkizedi. Tań­balyǵa sheteldikter de kóptep keledi.

«Tańbaly» murajaıy BUU Damý baǵdarlamasyna saı grant ıelenip, sol qarjyǵa alty qa­natty bes kıizúı tigilgen. Tipti týrısterdi qabyldaıtyn etno­aýyl da ashyl­ǵan. Sondaı-aq mun­da etno­aýyldy jáne osyndaǵy kúzetshiler úıin elektr qýa­tymen jabdyqtaý úshin kún sáýlesi men jel­den qýattanatyn 5 kılo­vattyq derbes elektr stansasy ornatylypty. Etno­aýyl osy­laı­sha Birikken Ulttar Uıy­my Damý baǵdarlamasynyń Qa­zaq­­standaǵy bólimshesiniń qol­daýy­men bıoalýantúrlilik pen ekojúıelerdi saqtaý jobasy aıasynda júzege asyryldy. Ańy­raqaı jazyǵynyń shatqaldy shetin­de qaz-qatar tigilgen alty qanat­ty aqshańqan úıler kózge alys­tan shalynady. Búginde qoryq-murajaıdy tama­shalaýǵa kelgender aldymen osynda aıal­dap, tańbaly tastarǵa saıahatyn qazaqtyń ult­tyq salt-dástú­rimen tanysýdan bastaıdy.

Eskertkishterdi túpnusqa qal­­­­­­­pynda saqtaý – qazirgi tań­­da ózekti máseleniń biri. Kóp­te­gen tarıhı-mádenı mura adam­­­dardyń jaýapsyzdyǵynan óz­ge­­risterge ushyrap, keıbir jaǵ­daıda joıy­lyp ketý qaýpi tónip otyrady. Ýaqyt taby da tas­ty óz degenine salyp, taý jynystary jarylyp, keı tustary mújilip tur. Ashyq dalada ys­tyq-sýyqtan, jaýyn-shashynnan tas­taǵy sýrettiń kóbi kómeskilengen. Osy oraıda jergilikti turǵyndardyń da tarıhı-mádenı muralardy zaqym keltirýden qorǵaýǵa úles qosqany quba-qup. Eskertkishterdi saqtaý eldiń, bútin halyqtyń baǵa jetpes asyl qazynasy ekenin jas urpaqtyń sanasyna sińirip, óz eliniń ótkenine janashyrlyqpen qaraıtyn ultjandy etip tár­bıe­leýdiń mańyzy zor. Bul maq­satta oqýshy ekskýrsııalary uıymdastyrylyp turady.

Tarıhı-mádenı eskertkish­terdi qor­ǵaý, zertteý jáne nası­hat­taý – memlekettik deńgeı­de at­qa­rylyp jatqan is. Mura­­jaıdyń jartas sýretterin qal­py­na kel­ti­rý jáne ǵylymı zertteý, qor saqtaý bólimi osy ba­ǵytta tyńǵylyqty jumys is­teý ústinde. Mamandar jyl saıyn ar­he­o­logııalyq zertteýler arqyly Tań­baly aýmaǵynan jartas sýretteri men qorǵan-qabirlerdiń, turaqtardyń or­nyn taýyp, zerttep, tizimge alyp ke­ledi. Ǵylymı qyzmetkerler Tańbaly shatqalynan bólek Aqqaınar, Shamalǵan mańdaryn­daǵy arheologııalyq oryndarda zertteý jumystaryn júrgizedi.

Tańbaly shatqaly alty topqa bóli­nip, ár top boıynsha týrısterge kórse­tý baǵyttary belgilengen. Ony túgel aralap shyǵýǵa shamamen tórt saǵat­taı ýaqyt ketedi. Qoryq-murajaı aýma­ǵynda avtokólikpen júrýge tyıym sa­lynǵan. О́ıtkeni mehanıkalyq kólik dúri­l­iniń ózi qundy jádigerge áser etýi múmkin. Sondyqtan kelýshiler kóligin turaqqa qaldyryp, jaıaý barady. Shatqaldaǵy taram-taram súrleýmen júrip otyryp, baǵzydan qalǵan biregeı murany qolmen ustap, kóńilge túıýdiń áseri teledıdar men kitap-jýrnaldan kórgen­nen áldeqaıda ózgeshe. Jartas beti­n­e qashalǵan óner týyn­dylary ejel­gi babalardyń oı-sanasy, tirshiligi, qor­shaǵan ortamen baılanysynan maǵlumat beredi.

Máselen, tastaǵy «Kún bas­ty» men «Aı basty» sýrette ekeýin aınala on eki adam qor­shap, bılep júr. Neshe myń jyl ótse de, kom­pozısııa ana­daı­dan kózge anyq kórinedi. Kúnge tabynýshylardyń sany dál 12 bolýy tegin bolmasa kerek. Jyldyń 12 aıdan turatynyn, adamnyń jasy 12 jyl saıyn bir múshelge tolyp otyratynyn Uly dalada ǵumyr keshkender baıaǵyda-aq topshylaǵan-aý degen oıǵa jeteleıdi. Sol sııaqty buǵy, qaban, taýteke, buqa, qulan beıneleri, toptalyp ań aýlaý sáti, jylqyny júgendep miný, tý ustaǵan salt atty, eki dóńgelekti arba jegilgen túıe sııaqty kórinister óte ertede bederlengen. Keıingi túrki dáýirinde jańartylǵan keskinder de kezdesedi. Ár sýrette belgili bir mazmun bar. Otandyq ǵalymdardyń pikirinshe, Tańbaly shatqalyndaǵy petroglıfterde qazaq óner tarıhynyń, qazaq fılosofııasynyń bastaýy jatyr.