Tipti soǵystan qaıtqan kókórim balalarǵa «joǵalǵan urpaqtar» aty tańylyp, olardyń qaıtadan qalypty ómirge beıimdele almaıtyny jaıly boljamdar jasaldy. Erıh Marııa Remarktyń «Batys maıdanynda ózgeris joq» kitabynda Birinshi dúnıejúzilik soǵystan zardap shekken adamdar jaıly ashy shyndyq aıqyn kórinis tapty. Qan-qasap maıdandy jyly jaýyp qana qoımaq bolǵan saıasatkerler josparynyń kúli kókke ushyp, jazýshy maıdannyń adam rýhanııatyna keltirgen teńdessiz shyǵyny men zııanyn áshkereledi. Fransýz aqyny Pol Elıýar óreskel zulymdyqqa qalamymen qarsy shyǵyp, «Erkindik» atty óleńi uranǵa aınaldy. Pablo Nerýda bolsa adam erkindigi men beıbitshilik úshin jan-tánimen kúres júrgizse, Federıko Garsıa Lorka Ispanııanyń jergilikti otarlaýshylarynyń qolynan qaza tapty.
Osy bir alasapyran dáýirde Iran poezııasy da óziniń jańa kezeńin bastan keshti. Nıma Iýshıdj qalyptastyrǵan aq óleń (shere naý) formasy ózine deıingi ǵazal, arýz, másnavı úlgilerin buzyp, poezııaǵa jańa tynys ákeldi. Fransýz mektebinde bilim alyp, jasynan Eýropa mádenıetimen tereń sýsyndaǵan Nıma jyrlary alǵashynda qarsylyqqa ushyrap, gazet-jýrnaldarǵa jarııalanýǵa tıym salyndy. Ýaqyt óte kele óskeleń urpaq aqynnyń tereńdik pen ózgeshelikke sýarylǵan jyrlaryna úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Aq óleń túrin jalǵastyrýshy Ahmed Shamlý, Ferýh Ferızat syndy esimder kópshilikke keńinen tanyldy. Solardyń biregeıi – Sohrab Sepehrı.
Sohrab Sepehrı erte kezden Batys aqyndarynyń daqpyrtymen tanys boldy. Ol 1928 jyly Tegeran men Isfahannyń ortasyndaǵy Kashtan qalashyǵynda dúnıege keldi. Ákesi memlekettik qyzmetker bolǵanymen, ádebıet pen ónerge sheksiz qumar bolatyn. Sohrabty poezııa men sýret ónerine, mýzykaǵa erte qyzyqtyrǵan da ákesi edi. Kóp qyrly ákeniń boıyndaǵy qasıeti balaǵa berilip, Sohrab aqyndyqpen qatar sýret salýmen, aǵash oıý ónerimen, fılosofııa jáne mıstıka, oıshyldyqpen shuǵyldandy. Aǵylshyn, fransýz syndy shet tilderin meńgerý arqyly Eýropa poezııasy men túrik modernızmi hám Maıakovskııdiń jańasha óleń úlgisimen tanysty.
Sýdy laılamaıyq.
Tómende kepter sý iship jatqan sııaqty.
Iа, alys toǵaıda shymshyq mamyq júnin jýyp
jatqan bolar?
Bálkim, aýylda bireý kózesin sýǵa
toltyryp jatyr ma eken?
Sýdy laılamaıyq.
Múmkin, aǵyn sý júrektiń qaıǵysyn shaıý úshin
aq qaıyńnyń túbine aǵyp barar?
Álde dárýish kepken nanyn sýǵa salyp,
jibitip otyr ma eken?
Sulý áıel ózenge keldi.
Sýdy laılamaıyq.
Sulý júzi nurlanyp ketti.
Sý qandaı dámdi!
О́zen qandaı tunyq!
(túpnusqadan aýdarǵan Aınash Qasym)
«Sý» atty óleńnen aqynnyń tabıǵatqa degen sheksiz mahabbaty men tazalyqqa degen qushtarlyǵy bilinedi. Aqyn qasań túsinikter men arzanqol sózderdi poezııaǵa engizbeıdi. Ne nárseni de ústinen, joǵary bıiktikte ornaǵan shúńirek kózqarasy arqyly saralaıdy.
Sohrab Injildegi «Balalar sekildi bolyńdar!» degen ósıetti oryndaýdy ómir boıy maqsat tutyp, jan dúnıesin sábı kúıinde saqtaı bildi. Ol úshin gúldiń qýraýy, jándikterdiń jaralanýy, butaqtyń synýy aýyr tragedııa bolatyn.
Bilerim, eger de julsam ǵoı shópti,
Sol sátte ólemin.
Ushamyn sheksizdikke deıin,
búkil qanatymmen.
Qarańǵylyqtan da kóremin joldy...–
dese, endi bir óleńinde:
Sýdy laılamańdar, múmkin kóldiń tómen jaǵynda, kógershin sý iship jatqan bolar... – deıdi.
Birde osy óleń joldaryn synǵa alǵan Irannyń belgili synshysy aqynǵa ýáj aıtyp, «Amerıka Vetnamǵa bomba tastap, aýyr apat ornap otyrǵanda seniń bala sekildi kógershindi baqylap otyrǵanyńa jol bolsyn!» degen pikir bildiredi. Al Sohrab bolsa synshyǵa baýyrmal kúıde: «Qymbatty baýyrym! Adamdar aldymen kógershinge qurmet kórsetip úırenbese, Vetnamdaǵy soǵys túgili, dúnıedegi barlyq nársege nemquraıly qaraıtynyna shúbám joq» dep jaýap qatady.
50-jyldardyń sońynda aqyn kórgen álem edáýir keńeıe tústi. Eýropa, Japonııa, Úndistan elderine saıahattap, ózine jańa qurlyq ashady. Shetel tilderin odan ári meńgere túsip, Úndistanǵa saparynda dzen-býddızm fılosofııasymen shuǵyldanady. Sonymen birge japon tilin úırenip, klassıkalyq japon poezııasy jaýharlaryn parsy tiline aýdarýǵa kúsh salady. 1961 jyly memlekettik qyzmetti birjola tastap, tek shyǵarmashylyq eńbekke qulash urady. Kitaptary men salǵan sýretterin satyp, azdy-kópti tabyspen qarabaıyr ǵumyr keshedi.
Tutas adamzatty denesindegi múshesindeı kóretin názik aqyndy birde Irannyń belgili óner qaıratkeri úıine shaqyrady. Áńgime ústinde jerde órmelep bara jatqan taraqan kórinip, ony álgi adam aıaǵymen myjǵylamaq bolady. Osy kezde meıirimdi aqyn shyryldap qoıa beredi: «Dostym! Sen taraqanǵa tek ony bólmeńde kórgiń kelmeıtini jaıly aıtýǵa haqyń bar, alaıda myjǵylaýǵa haqyń joq». Munan soń taraqandy aqyryn qolǵa alyp, terezeden shyǵarǵan aqyn kózine jas alyp: «Eger onyń aıaǵyn syndyrsań, ol qaıtpek? Álemde taraqandardyń hırýrgi joq qoı. Múmkin bul taraqan bir otbasynyń óbektep kútip otyrǵan anasy shyǵar...» deıdi kúńirenip. Keıbir adamdar úshin joǵarydaǵy oqıǵa kúlki shaqyrýy múmkin. Biraq aqyn úshin mahabbat, tabıǵat, tazalyq, gúl, úılesim syndy jalǵan dúnıeniń qoqysynan qorǵaıtyn asyl uǵymdar asa baǵaly edi.
Bir kúni
bir kúni kelemin qolǵa alyp joldaýdy,
Tamyrlar arqyly túsirip jaryqty,
aıqaıǵa basamyn:
«O, uıqy toly sebetter!
Senderge alma ákeldim,
kúnniń qyzyl almasyn!».
Kelemin,
qaıyrshy alaqanyna bir shoq salamyn bórtegúl,
alapes sulýǵa syılaımyn jap-jańa syrǵany,
Zaǵıpqa: «baqqa qarap tańdaný ǵajap emes pe?» deımin.
Iá, Sohrab Sepehrı paıǵambarlar sekildi barsha ǵalamdy qarańǵylyqtan jaryqqa, jónsiz uıqydan ómirge, ádiletsizdikten arlylyqqa qaýyshtyrýdy arman etti. Osy ǵıbratty jolǵa ár mınýtyn sarp etken aqyn ómiriniń sońynda qaterli isikke shaldyǵyp, aýrýhana tósegine tańyldy. Biraq bul synaq onyń jigerin jasyta almady. Ol máńgilik ómirge attanar aldynda da ómirdiń teńdessiz sáýlesi men tabıǵattyń jan tebirenter sulýlyǵyn rahattana aıtyp jymııýdan bir de aınyǵan joq...
