«Dender» degen ataý qalmaqtyń ba, álde mońǵoldyń ba, áıteýir bireýiniń, «tóbe, bıiktik, qaraýyltóbe» degen sózinen shyqqan eken deıdi. Soǵan qaraǵanda qazaǵymyzdyń tabany tıgenshe bul aımaq talaı quqaıdy basynan keshirgen keıipte. Sodan baqsaq, bul ańyzdyń túpki tórkini ataqty batyr Jıembet jyraýdyń «Jotasy bıik, Denderim» dep jyrlaǵan dáýirinen de áride jatyr.
Birde osy eldiń ataqty bir baıynyń Jaýhar atty qyzynyń otaýynyń syrtyna bireý dúbirlete jetip, atyn mamaaǵashqa asyǵys-úsigis baılaı salyp, kıizúıge tosynnan kirip keledi. Ishte qannen-qapersiz otyrǵan qyz sasqalaqtap, kıinip úlgere almaı qalady. Ári úıde jalǵyz edi.
Qyz alǵashqyda ańyryp qalady. Jigit kóz qaratpastaı asa kelbetti eken. Sonymen birge burynnan tanys emes úıge basa-kóktep kelgenin qyz, tipti batyrlyqqa balaıdy. О́ıtkeni baı ákesiniń buıryǵy boıynsha jigit túgili oǵan ózi quralyptas qurbylarynyń ruqsatsyz qatynasýy da ońaı emes-ti. Jigittiń álde bilmestigine, álde kórgensizdigine ishinen shamdana tursa da, shala-pula qymtanyp úlgergen qyz ádep saqtap:
– Tórletińiz, – deıdi de shyǵa jónelip, ákesine jetedi.
Áńgimeni estigen ákesi burq-sarq ashýlanyp, «bul qaı basynǵandyq» dep, jandaıshaptaryna álgi jigit otyrǵan qyz otaýynyń syrtyn qyl arqanmen shyrmatyp baılatady. Keregeni kóterip tastaı ma dep qaýiptenip, qazyqpen ábden bekitip, baılaýda turǵan aıǵyryn pishtirip jiberedi. Bul baıdyń «qyz ústine basa-kóktep kirgendi saǵan kórseteıin» degen emeýrini edi.
Bir kún ótedi, jigitten ún shyqpaıdy. Eki kún ótedi. Kún bolsa ystyq. «Tym bolmasa sý suramaı ma, bul miskin» dep endi baıdyń ózi qobaljı bastaıdy. Baılaýdaǵy aıǵyr da úshti-kúıli joq. Baı qyz otaýynyń shyrmaýyn jyldam sheshtirip, esikten engende, úıde eshkim joq ekenine tań-tamasha qalady. Osy kúnnen bastap qyz minezine kúrt ózgeris enip, tomaǵa-tuıyq kún keship, azyp-toza bastaıdy. Kúndiz-túni kóz aldynan kórkem jigittiń kelbeti bir ketpeı qoıady. Qyz kúrsinisi kúsheıedi. Bir kúni tús kóredi. Túsinde álgi jigit aıan beredi:
– Jaýhar, seniń ákeń jaılap otyrǵan Jamantaý – jaman taý emes, zamannyń taýy. Asty-ústi tunǵan baılyq. Ony alýǵa seniń ákeńniń ómiri jetpeıdi. Kóńili tar adam eken. Endi onyń burynǵy bar zamany zar zaman bolady. Eliń aldyńdaǵy altyn zamanǵa jetkenshe talaı taıǵanaqtan ótedi, oǵan seniń ǵana atyń jetedi. Men Máten degen áýlıe edim. Saǵan áýlıelik darytqaly kelip edim, ákeń kedergi boldy. Biraq saǵan erteli-kesh bul qasıet qonady, sen endi áýlıelik jolǵa túsesiń. Saǵan ákeńniń baılyǵynyń esh qajeti joq. Sen elińe-jerińe qyzmet et, aýyrǵandy emde, aldaǵyny bolja, jerińniń qadyr-qasıetin saqta, qazaǵyńnan basqaǵa taptatpa, baılyǵyn tárk etkizbe. Seniń ár lebiziń, ár qımylyń, tipti kóz jasyńa deıin halqyńa paıda ákeledi. Seniń áýlıeligińe jurtty sendirý úshin taý basyna túnde janyp, qasyna adam jaqyndaǵanda qozǵalyp, qashyp júretin «Dender» atty ǵajaıyp tas laqtyrdym. Sol tasty sen ábden qartaıǵanda baryp qolyńa túsiresiń. Sol kezden bastap elińde keremet zaman ornaıdy. Zamannyń nıeti qaraısa, Dendertas tyǵylyp qalady. Zamanyń buzylmasyn!
Jaýhar tańerteń turǵan boıda Jamantaýǵa bet alady. Qasyna ergen qurbylaryna kórgen túsin aıtyp, keri qaıyrady. Artynan shaýyp kelgen ákesine qustaı ushyp jetkizbeıdi. Boıyna bir qasıettiń shyndap qonǵanyn sezgen Jaýhardyń kókeıinen baıaǵy sulý jigit ketpeı qoıady. Kúndiz kúrsinedi, túnde «túsime kirse eken» dep tileıdi. «Kózime bir kórinseńshi» dep suraıdy. Qyzdy ǵashyqtyq derti ábden meńdegen edi. Qylarǵa amaly joq qyz dıýanalyq kún keship, el ishinde aıtqany aıdaı kelip, boljaǵany bolyp, qolushyn tıgizgen aýrý adam qulan-taza jazylyp, «Qyz áýlıe» atanyp júre beredi. Áýlıeligine senbegenderge «maǵan dendertasty ákelip berińder», deıdi. El bolyp, túnde janyp, adam jaqyndasa qasha jóneletin jarqyraýyq tasty ustaı almaı, aqyry ózderi sharshap, qyzdyń keremetine amalsyz den qoıady eken.
Baı ákesi bir jutta bar malynan aıyrylyp, baıǵus halge túsedi. Buryn bir kóldi taýysatyn tabyn-tabyn jylqydan tuqymdyqqa ǵana mal qaldy. Bir shúkirshiligi «Qyz áýlıe» óziniń erekshe qasıetimen el shetine jaý kirgizbeıdi. Buqaranyń baılyǵyn taý astyna jasyryp ustaıdy.
Ǵashyǵyna kóńili jetse de, qoly jete almaǵan, eli múlde júdegen «Qyz áýlıe» bir kúni bir tóbege shyǵyp alyp, «mundaı áýlıelik maǵan nege kerek» dep kókiregi sherge tolyp, eńirep jylaıdy. Biraz ýaqyttan keıin basyn kóterse, aldynda jarqyrap aıdyn kól jatyr. Bul «Qyz áýlıeniń» óziniń kóz jasynan jaralǵan kól edi. Onyń Kúrkireýik, Sarqyraýyq degen bulaqtarynan quıylyp jatqan sýy men balshyǵyna «Qyz áýlıe» emdik qasıet qosqanda, aýrý-syrqaýly jurt japyrlasyp kelip, álgi «Tuzdybulaqtarǵa» shomylyp jatty. Myna kóriniske kóńili toǵaıǵan «Qyz áýlıe» aınalasyna qarasa, mańaıy malǵa tolyp, eli eńsesin kóterip qalǵandaı eken. Alaqanynda baıaǵy kórkem jigit Máten aıtqan «Dendertas» jarqyrap tur. Jarqyraýyq tasty alaqanyna salyp júgirip kele jatyp, «Máten! Máten! Men Dendertasty ustadym!» dep qýanǵannan júregi jaryla aıǵaılady.
Jolynda tompaıyp jatqan jataǵan tómpeshikten bir qarııa shyǵa kelip:
– Men mundamyn, Jaýhar! Dendertasty elińe shashý etip shash! Bul – baılyǵyńnyń nury, baqytyńnyń jyry! – deıdi de joq boldy.
«Qyz áýlıe» qushaǵyn jaıǵan boıy oǵan qoly sál jetpeı turyp qaldy.
– Men qaıttim! Men qaıtemin, Máten?!
– Bizdiń ómir boıy bir-birimizge qolymyz jetpedi. Endi sen de menen qolsozym jerden alystama! – degen kúńgirlegen daýys estildi beıit basynan.
«Qyz áýlıe» biraz ańyryp turǵannan keıin Máten sáýegeıdiń aıtqanyn qalt etkizbeı oryndap, eline Dendertastan shashý shasha bastady. Dendertas taýsylar emes. Bar jurtqa úlestirip boldym-aý degen shamada ózi de baryp, Máten zıratynan onsha alystaı almaı jerastyna kirip joq boldy.
Erte zamanda elin eljireı súıgen eki jas – Jaýhar men Máten áýlıe atanyp, olardyń beıiti qalyń jurt bas ıetin qasıetti orynǵa aınaldy. Áne, anaý kórinip turǵan tóbe – baıaǵyda «Qyz áýlıe» tilek tilegen, keıin halqymyzdyń qadirmeni Dinmuhamed Qonaev kelip qonaqtaǵan tór, búginde «Dımashtóbe» atalady. Anaý jarqyrap kórinip jatqan «Qyz áýlıeniń» kóz jasy – ataqty Inder kóli, jergilikti jurttyń tilimen aıtsaq – «Tuzbulaq».
Odan keıin Qazaqstanda teńdesi joq «Muzqudyq»! Bul oqpan sekildi tabıǵı qudyqqa eshqashan kún túspeıdi, muzy erimeıdi. Jergilikti turǵyndar qaı zamannan beri qajetine jaratyp kele jatyr! Ańyzdyń aıtýy boıynsha bul Muzqudyq Jaýhardyń Mátenniń endi taptyrmaıtynyna kózi jetip, kóńili múlde sýynǵanda paıda bolsa kerek.
Árirekte Máten beıiti, odan soń «Qyz áýlıe» jatyr máńgi tynystap. Sodan taýǵa shyǵatyn jolmen sál kóterilseń, shyǵys bette muqym qazaqtyń qaısar aqyny Mahambet pen sańlaq Syrym batyrdyń ózi bata alǵan Malaısary bıdiń mazary kózge shalynady. Osydan Jaıyq ózeniniń boıyna bet bursań, aldyńnan qyryq shaqyrymdaı jerden arqaly aqyn Murat Móńkeuly «shyǵyp qarsy alady».
Al Dendertas she? Ańyz boıynsha Dendertastyń kólemi asa úlken bolady eken. Sony tazalaı kelgende, ishinen qyz-kelinshekterge saqınalyqqa ǵana jaraıtyndaı jarqyraýyq tas shyǵady deıdi. Sondyqtan el arasynda:
«Dendertasty tapqan da baqytty, taqqan da baqytty» degen sóz bolǵan. Eldiń Jamantaýdy jaǵalaı qonýy da osy baqytty tasqa bir taban jaqyn bolsam degen nıetten bolar, bálkim. Bul taýdan Mendeleev kestesindegi kenderdiń 13 túri shyǵady. Eli eshqashan kedeıshilikke ushyrap kórgen emes. Bul sol Dendertastyń áli ashylmaı jatqan keremeti desem, táńiri bergen táýelsizdiktiń beıbit zamanynda Dendertas qaıta tabylyp, eline sónbes nur-sáýle shasha beretinine esh kúmánim joq.
Qoıshyǵul JYLQYShIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
Atyraý oblysy
