Sýretterde: Qalı Jantileýov; Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeı qoryndaǵy Qalı Jantileýovtiń dombyrasy. Kúıshi bul dombyrany 1945-1976 jyldar aralyǵynda ustaǵan.
Qalı Jantileýovtiń ómir jolyn saralap qarasa, kóptegen zamandasy sııaqty úlken sahnaǵa shyqqanǵa deıin jáne keıin dep bólýge bolady eken.
Deıin
Jantileýdiń Qalıy 1902 jyly burynǵy Ishki Bókeı ordasy, Qamys-Samar qısymy, №10 aýylda dúnıege kelipti. Ákesi baıdyń malyn baqqan joq-jitik adam eken. Qalıdyń Baqtygereı, Ádil atty aǵalary bolǵan. «Basqa baýyrlaryna qaraǵanda Qalı sotqarlaý, ónerge de jasynan qumar bolyp ósedi. Alty jasynda qolyna dombyra ustap, jeńil áýen tartady. Jastaıynan izdenip, eldegi Toǵaıbaı, Jumataı, Alabastyń Qalıy, Tólepbergen, Meketaı sııaqty dombyrashylardan Qurmanǵazynyń «Teris qaqpaı», «Adaı», «Túrmeden qashqan» kúılerin úırenedi. Bozbala shaǵynda Qalıdyń ánshilik aty da shyǵa bastaıdy. Musa degen bolys ónerli jasty ózine delbeshi qylyp, Toǵaıbaı degen dombyrashyny kómekshi etip, barǵan jerinde án saldyryp, kúı tartqyzyp júredi. Ol kezde Qalı «Oı, tentek», «Áraınam», «Úlken Aıdaı», «Kishi Aıdaı» ánderin sheber oryndaıtyn. Toǵaıbaımen birge júrgen kezinde Qalı odan kóp kúı úırenedi» dep jazady Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııasynyń professory mindetin atqarýshy Tmat Merǵalıev óz esteliginde.
«Ánshi bala» Qalıdyń ómirin kúrt ózgertken bir oqıǵany Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Qarshyǵa Ahmedııarov jazyp qaldyrǵan. Ol bul áńgimeni ustazynyń óz aýzynan estigen:
«12-13 jas kezimizde Oqap (Qabıǵojın) ekeýimiz bir taılaqqa mingesip, qazirgi Taıpaq aýyly, Andreı bazaryna bardyq. Taılaqty satyp, alǵashqy ret kostıým kıdik. Osyndaı kóńildi turǵan shaǵymyzda arba jekken aq ingendi jetektegen bir jigit bazardy aralap, keshke Dına men Mámenniń kúı tartysy bolatynyn habarlap ótti. Arbaǵa bıdaıyq salyp, ústine tekemet tastaǵan, onyń ústinde maldasyn quryp, qolyna úkili dombyra ustaǵan Dına otyr eken. El-jurt oramalǵa túıip aqsha laqtyryp jatyr. Keshte Oqap ekeýimiz kúı tartys ótetin álgi baı adamnyń úıine kelip, úlken ónerge kýá boldyq.
Birinshi bolyp Dına qolyna dombyra aldy, eki qoldyń qubylmaly qaǵys, qımyldarymen tyńdaýshylaryn tańǵaldyrdy. Biraz ýaqyt kúı saıystan soń Dına úıiniń jaǵdaıymen jol júrip ketti. Áıel balasyna taǵdyr osylaı buıyrǵan ǵoı. Al Mámen baısaldy bappen tańǵa kúı tartyp, kópshilik káýsárin bir keneltti...»
Mine, sol kúnnen bastap Oqap pen Qalı án salýdy qoıyp, kúıge kóshipti. Qalıǵa naǵashy bolyp keletin Mámen jıeninen bilgenin aıamaǵan. Mámenniń óz shyǵarmalary – «17 jyl», «Aqsholpan», «Qaıǵyly qara» bizge osy Qalı arqyly jetken.
Zertteýshiler kúıshiniń 1925 jyldan bastap atqa minip, aýylda jańa qurylǵan ókimetke belsene qyzmet etkenin, júrgen jerinde jastar arasynda oıyn-saýyq uıytqysy bolǵanyn jazady. Osylaısha 1930 jyldary Qalıdyń naǵyz dombyrashylyq aty el arasyna keń taraıdy. 1934 jyly Qazaqstanda óner sheberleriniń birinshi baıqaýy ótkende bala dosy Oqap Qabıǵojın ekeýi báıgege qatar túsipti. Bir qyzyǵy, Oraldaǵy irikteýde kúı ónerinen Oqap birinshi oryn alsa, sol 1934 jyly Almatyda ótken ónerpazdardyń 1-sletinde Qalı úzdik shyǵypty.
«Meniń astanaǵa baryp, elge tanylýyma sol kezdegi aýylkeńes tóraǵasy Begeshov Quspannyń yqpal, kómegi mol boldy», dep eske alady eken Qalekeń keıin.
Keıin
Qalı Jantileýov ómiriniń ekinshi kezeńi osylaı bastalǵan.
«Mine, maýsymnyń 14 kúni birinshi respýblıkalyq baıqaý bastalyp ta ketti. Drama teatrdyń sahnasynan nebir baltańdaı ánshiler men barmaǵy maıysqan kúıshiler ótip jatyr. Kezek Qalıǵa da keldi. Ol dombyrasyn sál kóterińkirep burady da «Adaı» kúıin ekpindete tarta jóneldi. Zal ishi ushqan shybynnyń dybysy estiletindeı tym-tyrys. Keń dalada erkin jortqan at tuıaǵynyń dúbiri me, zorlyqshyldarǵa degen halyqtyń yzaly úni me, áıteýir dombyranyń kómeıinen san qubylǵan jigerli qatqyl ún ústi-ústine tógilip jatyr. Zaldy kernep samǵaǵan kúı sazy qalyqtap baryp bitken kezde tyńdaýshylar dý ete tústi. Ústi-ústine soǵylǵan qoldar qaıta shaqyryp, Qalıdy sahnadan jibermeı qoıdy. Qazylar músheleri de (synshylar alqasy) Qalıdyń dombyrashylyq ónerine razy boldy», dep jazady Tmat Merǵalıev.
Qalıdyń asqan oryndaýshylyq sheberligi jaıly akademık Ahmet Jubanovtyń ózi: «Qalı – borandatqan tez ekpindi kúılerdiń oryndaýshysy. «Adaı», «Teris qaqpaı» sııaqty kúılerdi áli kúnge Qalıdyń ózindeı eshkim tarta almaıdy desek ótirikshi bolmaımyz. Ol sonymen qatar, «Balamaısan», «Naýaıy» sııaqty ándetken kúılerdi de syzyltyp-aq oryndaıdy», dep jazǵan edi. Baıqaýda birinshi, ekinshi oryn alǵan dombyrashylardan 25 kisi fılarmonııada qurylǵan ansamblge qaldyryldy. Bul orkestrdi Ahmet Jubanovtyń ózi basqaratyn edi. Aıta keteıik, sol ujym keıin Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestrine aınaldy.
Kúıshiniń Almatyǵa kelýimen onyń ustazdyq qyzmeti de bastalypty. «Qazaqstannyń tórt buryshynan jınalǵan dombyrashylardyń bárine ustaz boldy», deıdi Qalıdyń shákirti, keıin ataqty óner qaıratkerine aınalǵan Qarshyǵa Ahmedııarov. Jasy 30-dan asqan shaǵynda ǵana kásibı óner ortasyna kelgen Qalı Jantileýov nota saýatyna, kásibı jolǵa tereń boılaǵan. «Qalekeńnen sabaq alǵan qazaq óneriniń qaımaqtary Shamǵon Qajyǵalıev, Nurǵısa Tilendıev, Erkeǵalı Rahmadıev, Habıdolla Tastanov, Qubysh Muhıtov, Fýat Mansurov dúnıejúzilik deńgeıge kúı bulaǵynyń tunyǵynan nár alǵandyqtan jetkeni de aına qatesiz dálel» – bul Qarshyǵa aǵamyzdyń baǵasy.
Budan keıin Qalekeńniń aldyn kórgender qatarynda – Rústembek Omarov, Ázıdolla Esqalıev, Rysbaı Ǵabdıev, Baqyt Qarabalınalar atalsa, 1970 jyldary Qarshyǵa Ahmedııarov, Shámil Ábiltaev, Sádýaqas Balmaǵambetov, Aıtjan Toqtaǵan sekildi myqtylar Qalı Jantileýovtiń tikeleı shákirti atanyp, 20-dan astam kúıdi kúıshiniń ózinen alypty. Qalekeńniń aldyn kórgen keıingi býyn Tuıaq Shámelov, Abdýlhamıt Raıymbergenov, Kárıma Saharbaeva, Aıgúl Úlkenbaevalardyń da osaly joq qoı.
Qalıdyń qazasy
Kúıshi Qalı Jantileýov mándi de maǵynaly, uzaq ómir súrgen adam. 1942 jyly respýblıkanyń eńbek sińirgen ártisi atandy. 1954 jyly Qazaq KSR-iniń halyq ártisi ataǵyn aldy. «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattaldy. О́miriniń sońynda óz qalaýy boıynsha týǵan jeri – Jańaqala óńirine kelip, aýylda turdy. 90 jyldyq toıynyń bel ortasynda ózi bolyp, el-jurtynyń qurmetin kórdi. 1993 jyly ómirden ótken kezde qart kúıshini aqyrǵy saparyna attandyrý erekshe saltanatpen ótipti.
«1993 jyly ómirden ótkende ustazymdy sońǵy saparǵa shyǵaryp saldym. Oral qalasynda mýzyka ýchılıshesinde memlekettik emtıhanǵa kelgen edim. Tańǵy 6-da sol kezdegi oblys ákimi Jaqypov Qabıbolla telefon shalyp, Qalekeńniń dúnıe salǵanyn estirtti. Almatydan orkestrdiń bas dırıjery jáne kórkemdik jetekshisi Aıtqalı Jaıymov bastaǵan top keldi. Keıingi urpaqqa úlgi bolsyn dep jazyp otyrmyn: Qalekeńdi jerlegen qaraly jıynnyń ózi uly kúıshige úlken qurmetti kórsetti», dep eske alady Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Qarshyǵa Ahmedııarov.
...Qos at jekken arbaǵa Qalekeńniń súıegi salynyp, qaraly kósh qabirge qaraı jyljydy. Kósh basyndaǵy par attyń jeteginde tul erttelgen taǵy bir sáıgúlik ilesti. Bos erdiń qasyna qart kúıshiniń talaı jylǵy serigi – E.Romanenko jasaǵan alt dombyrasy ilingen. Qaraly halyq zırat basyna jetkende bar jasaýymen tigilgen kıiz úı kórindi. Qart kúıshiniń aqyret sapary osylaısha ulttyq naqyshpen, salt-dástúrmen kómkerilip jatty. Marqumnyń denesi máńgi mekenine jaıǵasyp, jerlengen soń halyq Qarshyǵa Ahmedııarovtan kúı surady. Qarshekeń qara dombyrany qolǵa alyp, Dáýletkereıdiń «Jigerin» jylap otyryp tartypty. «Sol kezdegi halyqtyń yqylasyn osy kúnge deıin sezinemin. Kúıshige týǵan jerdiń, halyqtyń, tyńdaýshysynyń yqylasynan artyq ne bar!», dep jazdy keıin esteliginde professor.
Mýzeıdegi dombyra
Búginde Jańaqala aýylyndaǵy balalar saz mektebi Qalı Jantileýovtiń atynda. Tiri kezinde ózi turǵan kóshege de Qalekeńniń esimi berildi. Aýdan ortalyǵyndaǵy kúıshiler alleıasynda Qurmanǵazy, Dına bastaǵan kúı alyptarynyń qatarynda músini de tur. 2002 jyly kúıshiniń ǵasyrlyq mereıtoıy qurmetine Jańaqalada respýblıkalyq kúıshiler baıqaýy uıymdastyryldy. Sol jıynǵa arnaıy kelgen áıgili Ábish Kekilbaı:
– Qazaqstanda qala kóp, jańasy bar, eskisi bar, biraq Jańaqaladaı jer joq. О́ıtkeni qaq tórinde qazaqtyń bes uly kompozıtory turǵan birde-bir qala Aýstrııada da, Germanııada da, Polshada da joq. Men biraz eldi araladym. Bethoven jalǵyz tur. Gaıdn jalǵyz tur. Mosart jalǵyz tur. Qazaq dalasyndaǵy kúıdiń astanasy – Jańaqala! – dep shabyttana shalqı sóılegen edi-aý!
...Oral qalasyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine kirgen adam qazaqtyń uly kúıshileriniń saýsaq tańbasy qalǵan dombyralar múıisin kórer edi. Osy múıiste Iesin máńgi joqtap turǵan muńdy aspaptyń biri – Qalı Jantileýovtiki.
– Áli esimde, 1977 jyly mýzeıdiń tapsyrmasymen Almaty qalasyna bardym. Sol saparda Qalı aǵaıdyń úıine baryp, osy dombyrasyn alyp edik. Muny qazaqtyń dástúrli mýzykalyq aspaptarynyń maıtalman sheberi Qamar Qasymov jasaǵan. Úni ǵajap! Qalekeń ol dombyrany bizdiń qolymyzǵa birjolata ustatarda, jan joldasymen qımaı qoshtasyp, sońǵy ret kúı tartyp berýge yńǵaılana berdi. Kishkene sábı nemeresi janynda balbyrap uıyqtap jatqan. Kempiri: «Eı, balany oıatasyń ǵoı... Qoısańshy!» dep toqtaý salǵysy kelip edi. «Eshteńe etpes» degendeı ym qaqty da dombyranyń qulaǵyn burady. Bul kúıshiniń shaý tartqan shaǵy edi. Biraq dombyra qaǵysyna qaraǵanda, jasy jetpisten asty deıtin emes. Bir kórgende dombyraǵa úılese qoımaıtyndaı gúrzi qoldary, salaly saýsaqtary kóz aldymda kúrt qubylyp, júıtkı jóneldi. Qurmanǵazynyń «Aman bol, sheshem, aman bol», Mámenniń «Qarajan hanym» kúılerin tartty, – dep eske alady búginde Oral qalasynda turatyn mýzeı salasynyń ardageri Sara Tanabaeva.
P.S. Bıyl Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdanynda qazan aıynda kúıshi-dombyrashy, Qazaqstannyń halyq ártisi Qalı Jantileýovtiń esimin ulyqtaýǵa arnalǵan «Dúldúl dombyra» atty respýblıkalyq dombyrashylar baıqaýy ótedi. Halqy Qalıdy umytpaıdy.
Batys Qazaqstan oblysy
