Samarqaý ádebıet sanany tejeıdi. Janartaý ádebıet jańa ıdeıalardy oıatady. Ádebıettiń óz tilimen aıtsaq, aqyn – barlyq syzdaǵan jaranyń aýzynda bolýy kerek.
Jahandanýdyń jańa dáýirinde, sıfrlar sıvılızasııasynda kitaptyń oqylý-oqylmaýy – úlken máselege aınalǵan. «Baqýatty adamdarda úlken kitaphana, kedeı adamdarda úlken teledıdar bolady» degen sóz bar.
Moıyndaýymyz kerek, qysqa kúnde qyryq túrli arzan aqparatqa «toıǵan» oqyrman kórkem ádebıetten kádimgideı alystap barady. Ádebıetti tipti, áleýmettik jeliniń deńgeıimen ólsheıtinder de joq emes. Bul – qaýipti úrdis.
Biz qalaı desek te, ulttyq ıdeologııanyń negizinde salmaqty ádebıet jatatynyn umytpaýymyz kerek. Kez kelgen halyqtyń bolmysyn, minezin, tilin sol ulttyń ádebıeti qalyptastyrady. Ult óz kemshiligin de tól ádebıetinen izdeıdi.
Biz nege áli kúnge deıin Abaıǵa aınalyp soǵa beremiz? Qansha zaman ótse de ne úshin Shekspır shetke shyǵyp qalmaıdy? Sebebi olar – ulttyń aınasyna aınalǵan temirqazyq tulǵalar. О́tkenimizge kóz salyp, baǵytymyzdy baǵdarlaǵymyz kelse, qashanda klassıkterdiń shyǵarmalaryna úńilip otyrýymyz shart.
Al endi qazaq ádebıeti búgin qalaı qanat jaıyp kele jatyr, onyń kórkeıýine nendeı yqpal ete alamyz degen suraqqa kelsek, túıindi túıtkilder, tolǵaqty máseleler aldymyzdan az ushyraspaıdy.
Sapasyz aýdarmadan bastap, kitap dúkenderindegi qazaqsha kitaptardyń sırek qatary, balalar ádebıetine qosylyp jatqan jańa týyndylardyń azdyǵy, shyn talanttardyń kóleńkede qalyp, «shıraq qımyldaıtyndardyń» shyǵarmalary oza shaýyp turǵany jasyryn emes.
Árıne, bul seńdi birden buzý ońaıǵa soqpaıdy. Degenmen biz bolashaq jańa qazaq ádebıetiniń qarqyndy damýyna barynsha qoldaý bildirýimiz kerek.
Joǵarydaǵy jaıttardy saralaı kele, bıyl tuńǵysh ret «Aıboz» ulttyq ádebı syılyǵyn taǵaıyndap otyrmyz. Jeti atalym boıynsha beriletin syılyqtyń ár jeńimpazy 5 mln teńgeden enshileıdi.
Ras, keıingi ýaqytta ádebı syılyq degendi qoǵam ártúrli kóńil kúıde qabyldaıtynyn bilemiz.
Biri – ol jerdegi ádiletsizdikti sóz etse, ekinshisi – arzanqol dúnıelerdiń alǵa shyǵyp ketkenine narazy. Al endi biri – salyqtan tólenetin syılyqtyń, ony jeńip alǵan júldegerdiń shyǵarmasy jeńil bolmaýyn, konkýrstyń ashyq ótýin talap etip jatady.
Talap-tilektiń barlyǵy oryndy, jón dep esepteýimiz tıis.
Desek te, arǵy tarıhqa barmaı-aq, Alash kezeńinde úzdik romandarǵa báıge jarııalanyp, «Qamar sulý», «Qalyń mal» sııaqty klassıkalyq shyǵarmalar dúnıege kelgenin umytpaǵanymyz durys. Árıne, ol qarjyny zamanynda ataqty Atymtaı jomart, ultshyl azamattar bólip otyrdy. Bizdiń búgingi bul qadamdarymyz da sondaı júıeni bolashaqta júzege asyrýǵa degen áýelgi baspaldaqtar dep qabyldaý kerek.
«Aıboz» ádebı syılyǵy tyń týyndylardyń ómirge kelýine dańǵyl jol ashady dep senemiz. Jalpy, Eýropada bolsyn, Amerıkany alaıyq, damyǵan elderdiń kóbinde kórkem shyǵarma aıryqsha baǵalanady. Keńes dáýirinde de aqyn-jazýshylarymyzdyń oı eńbekterine qalamaqy jaqsy tólendi. Jalpy, shyǵarmashyl qaýymdy yntalandyrý arqyly biz kórkem oılaı alatyn, rýhanı dińgegi berik, aıtar oıy tereń jas urpaq qalyptastyramyz. Ulttyq ádebıetke salynǵan búgingi ınvestısııa – erteńgi bolashaq kepili.
Adamzat tarıhynda nebir uly oqıǵalar boldy. Áskeri jer qaıystyrǵan uly ımperııalar saltanat qurdy. О́rkenıetter qanat jaıdy, mádenıetter toǵysty. Biraq solardyń barlyǵynyń úni bizge ádebıet arqyly jetti.
Bir sózben aıtqanda, ulttyń jany da, jady da – ádebıet.
Al endi «Aıboz» syılyǵynyń ereksheligi degenge kelsek, shyǵarmanyń tiline, qalamgerdiń jas ereksheligine shekteý qoıylmaıdy.
Máselen, Maǵjan babamyzdyń:
Túrkistan – eki dúnıe esigi ǵoı,
Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoı.
Tamasha Túrkistandaı jerde týǵan
Túriktiń Táńiri bergen nesibi ǵoı» degen
nemese Qasym atamyzdyń:
«Eı, tákappar dúnıe,
Maǵan da bir qarashy.
Tanısyń ba sen meni,
Men – qazaqtyń balasy»
degen bir ǵana shýmaǵy bizdiń búkil arǵy-bergi tarıhymyzdy aıqyndap, ulttyq rýhymyzdy áli kúnge deıin oıatyp keledi.
Biz osyndaı súbeli de salmaqty, ózekti de ómirsheń týyndylardyń, ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa jetetin ishki qýaty mol, klassıkalyq shyǵarmalardyń jazylýyna oń yqpal etýimiz kerek.
Sonymen qatar biz ár atalym boıynsha janrǵa da shekteý qoımadyq. Qazaq ádebıetinde fantastıkalyq shyǵarmalar az. Úlken-úlken romandar da sırek jazylady. Keıingi ýaqytta poema, ballada janrlary da kenjelep qaldy. Atalǵan joba osy máselelerdiń óristeýine ózek bolsa deımiz.
Taǵy bir aıta keterligi, «Aıboz» syılyǵyn jeńgen shyǵarmalar saıtta ashyq jarııalanatyndyqtan, el nazaryndaǵy jańa týyndylar ádil baǵalanady dep esepteımiz.
«Aıboz» syılyǵynyń basqa da birqatar ereksheligi bar. Ulttyq ádebı syılyqqa birneshe jańa atalym qosylyp otyr. Aıtalyq,
«Úzdik proza»,
«Úzdik poezııa»,
«Úzdik dramatýrgııa» sııaqty dástúrli atalymdardan bólek,
«Úzdik komıks»,
«Úzdik balalar ádebıeti»,
«Úzdik ádebı aýdarma»,
«Úzdik kitap dızaıny»
syndy nomınasııalar engizildi.
Búginde álemdik kitap naryǵyna kóz júgirter bolsaq, mazmunnyń tereńdiginen bólek kitaptyń syrtqy kórkemdigi, muqabasynyń ásemdigi, tipti qaǵazynyń sapasy da erekshe mańyzǵa ıe. «Úzdik kitap dızaıny» atalymy otandyq kitap saýdasyndaǵy osy bir olqylyqtardyń ornyn toltyrsa deımiz. Túsinikti tilmen aıtqanda, birinshi kitaptyń syrtyn sata bilýimiz kerek. Árıne, mazmundyq sapasynyń tereń bolýy talas týdyrmaıtyny sózsiz.
«Úzdik ádebı aýdarma» atalymy da kóp báıgelerge qatystyryla bermeıdi. Oılap qarasaq, klassık aqyn-jazýshylarymyz Abaıdan bastap barlyǵy derlik aýdarmashylar. Biz solardyń sapaly tárjimalary arqyly álemdik jaýhar týyndylardy oqyp óstik. Kásibı aýdarmanyń orny bólek. Ondaǵy qyrýar eńbek pen qajyr-qaıratty bizdiń qoǵam durys baǵalaǵany jón. Bolashaqta álemdik bestsellerlerdiń qazaq tilinde kórkem tárjimalanýyna osy «Aıboz» syılyǵy zor yqpal etedi dep nyq senimmen aıta alamyz.
«Úzdik komıks» atalymy da – dál solaı. Kún saıyn tanymaldyǵy artyp kele jatqan ári balalar men jasóspirimderdiń súıip oqıtyn dúnıesine aınalyp úlgergen bul janrda sheteldik emes, ózimizdiń otandyq týyndylardyń kóp bolýy óte mańyzdy. Jas urpaq qyzyǵyp oqıtyn sapaly, maǵynasy baı qazaqsha komıkster kitap dúkenderinde suranysqa ıe bola bastasa – bizdiń o bastaǵy maqsattarymyzdyń birte-birte oryndalyp kele jatqandyǵy dep esepteımiz.
Sonymen qatar kelesi jyldan bastap Mádenıet jáne sport mınıstrligi qazaqstandyq jas jazýshylar men aqyndar úshin Prezıdenttiń arnaıy ádebı syılyǵyn taǵaıyndaýdy kózdep otyr.
Syılyq 18-29 jas aralyǵyndaǵy jas qalamgerlerge «Proza», «Poezııa», «Dramatýrgııa», «Balalar ádebıeti» nomınasııalary boıynsha buryn jarııalanbaǵan shyǵarmalary úshin tabystalady.
Odan bólek bıyl «Jańa qazaq ádebıeti» serııasymen kitaptar jaryq kórgeli otyr. Bul serııamen buryn shyǵarmasy esh jerde jaryq kórmegen jas avtorlardyń týyndylary iriktelip, 3 myń tırajben basylyp shyǵarylady.
Taǵy bir jobamyz – danabala.kz portaly. Bul portalda balalarǵa arnalǵan barlyq shyǵarma jarııalanatyn bolady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń kitap oqıtyn ult qalyptastyrý baǵdarlamasyn biz árdaıym nazarda ustaýǵa tıispiz.
Jalpy, shyǵarmashylyq adamyna kóńil bóletin, shabyt syılaıtyn, jaǵdaı týǵyzatyn túrli qadamǵa barýdan memleket utylmaıdy.
Bir ǵana shyǵarmasymen óz ultyna, týǵan halqyna eńseli eskertkish ornatqan aqyn-jazýshylar tarıhta az emes.
Bolashaq qazaq halqyn dúnıe júzine tanymal etetin tyń týyndy búgin jazylmaıdy dep kim aıta alady?
Sol uly shyǵarmany túpnusqadan oqýǵa umtylǵan álemniń qazaq tilin ǵumyrly etpeıtinine kim kepil?
Kóbelektiń qanatynan týǵan tolqyn alyp muhıttardy shaıqaıdy.
Bizdiń shyǵarmashylyqqa beretin búgingi serpinimiz erteńgi álemdik klassıkanyń irgetasy ekenine shyn senýimiz kerek.
Aqynynyń qalamyn qadirlegen, sózdiń kıesine sengen jurt ozady, jazýshysynyń jaǵdaıyn oılaǵan ulttyń bolashaǵy kemel.
Álemdi ózgerter áıgili shyǵarmalar áli de qazaq topyraǵynda dúnıege keledi.
Jańa qazaq ádebıetiniń jolaıryǵyndaǵy búgingi sapar sátti bolsyn!
Talantty jazýshylarymyz ben arqaly shaıyrlarymyzdyń qalamyna shabyt tileımin!
Dáýren ABAEV,
Mádenıet jáne sport mınısti
