Bizdiń Saıyn

Aıta keteıik, bul kórip otyr­ǵanymyz – «Úzeńgi joldas». Po­ıyz ishinde jazýshylar Juma­baı Shashtaıuly men Saıyn Mu­rat­­bekov suhbattasyp otyr. 2000 jyldary «Qazaqstan» arnasynda túsirilgen baǵdarlamaǵa qazaq mádenıeti men ádebıetiniń kóptegen talantty ókili qonaq boldy. Talaı klassıkterdiń syrly suhbaty osy poıyz ishinde aıtyldy. Sodan beri Ulttyq arnanyń «Altyn qorynda» saqtalǵan bul jaz­­balar búginde halyqqa ashyq usy­nyla bastady. Mine, biz Saıyn­­­men osylaı kezdestik.

«Tátti tamuqqa» balanǵan jazý­shylyqty jazýdyń mehnatyn óz boıynan ótkergen, sezingen shyn jazýshylar ǵana túsinse kerek. Áıtpese, ádebıetti, tek shabytpen ólshesek, bul bir rahat ómirdeı kó­rinedi. Saıyn da solaı deıdi.

«Jazýshylyq jol ońaı bolmaıdy. Ol úlken azappen, qınalýmen keledi. Kez kelgen jaza bastaǵan adam­nyń aldynda «Osy jazǵanym durys pa, burys pa? Áńgime me, joq pa? Jarııalaı ma eken?» degen syn­dy qanshama kúdik turady. Al sonyń barlyǵyn birtindep, ár kún, ár aı, ár jyl saıyn jańartyp otyr­masa, jazýshy bolý múmkin emes».

Iá, ádebıettiń álimsaqtan bergi negizgi sharty – kórkemdik hám «ar­dyń isine» adaldyq. Alaıda ádebı ómirdiń ár kezeńinde jalpy jazýǵa degen jaýapkershilik te, kózqaras ta ózgeretinin baıqadyq. Oǵan keshegi qazaq ádebıetiniń altyn dáýiri men qazirgi ahýal dá­lel. Árıne, jalpy jazýda shyn talanttar men kem talanttardyń árqashan bolatyny anyq. Desek te ár ýaqytta ádebı ómirdi tarazylap, ekshep otyratyn bir klassık kerek sııaqty. Álqıssa.

«Alǵash «Meniń qaryndasym» degen áńgime jazdym. Osy bir táýir áńgime bolady-aý dep oıla­dym. Adam keıde ishteı sezedi ǵoı. Eń aldymen, «Lenınshil jas» gazetine apardym. Sonyń bólim bastyǵy, qazir belgili aqyn, atyn aıtqan yńǵaısyz bolar, jaraıdy, másele onyń atynda emes. Biraq sol kezdegi jalpy tártip solaı bo­lý kerek. Álgi kisi bir aptadan keıin kel dedi, on bes kúnnen keıin kel dedi, aqyry bir aıdan keıin be, eki aıdan keıin be, aldyna kelgen soń: «Áı, ákelshi, seniń áńgimeńdi ózim oqyp kóreıin, dep bastady. Men «Bıyl qysqy demalysta úıge qaıtqanymda» dep birinshi jaqtan jazamyn ǵoı. Sodan shorshyp túsip: «Áı, sen nemene Gorkıısiń be, birinshi jaqtan jazatyn? Ol Gorkıı ǵana birinshi jaqtan jaz­ǵan. Sen kimsiń?» dep ózimdi sóge bastady. Eki-aq sóılemdi oqydy. «Mynaýyń bolmaıdy» dep oqymaı qaıtaryp berdi».

Ádebıettiń máńgilik taqyryby adam deımiz. Qalam ustaǵannyń bári ómirdi jyrlaıdy. Al ózimiz júrgen myna dúnıeni, qońyr tir­shilikti kórkem ádebıette sýretteý úshin, árıne ómirdi bilý kerek. Ekibastan. Saıyn da solaı deıdi.

«Aqyrynda «Meniń qaryn­dasym» 1957 jyly «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń birin­shi sanynda jaryq kórdi. Ol kezde men aýylda júr edim. Teatr­lyq oqýdy tastap, aýylǵa kettim. Nege ekenin bilmeımin, aýyl­ǵa qaıtýym kerek boldy. Sebep – ómirdi bilmeımin. Áńgime jaz­ǵym keledi – ómirdi bilmeımin. Mek­tepte oqyp júrgende aýyl adamda­rynyń qur júrgen-turǵanyn ǵana kórippin. Al kolhozdyń sıstemasy qalaı? Kim, qalaı basqarady? Aýyldyń ómirin jazý úshin osynyń bárin jaqsy bilý kerek qoı. Sosyn, eń bolmasa aǵaıyn-týǵanymnyń qa­laı tirshilik etetinin, qaıda tura­tynyn kóreıin dedim».

Keıde jazýshynyń jazýy men bolmysy uqsamaı jatady. Al shyǵar­mada sezimtal, shynaıy Saıyn ómirde de sondaı eken deı­siń. Sabyrly, asyqpaı aqyryn ǵana sóıleıdi. Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıtetine kezekti ret oqýǵa tapsyryp, Qazaq ádebıeti jazbasynan úsh alyp, túse almaı qalypty. Sonda jazýshy qys boıy jazýmen otyryp, mekteptiń emlesin umy­typ, qaraıyp qalǵanyn aıtady. Qyzyq. Klassıktiń ózi erejeni bilmeı, qaraıyp qalǵanyn esh qym­synbastan áńgimelep otyr. Bul da shynaıylyq.

Muqaǵalıdi bárimiz jaqsy kóremiz. О́leńi úshin. Aqyndyǵy asqan Muqaǵalı tutas bir dáýirdeı sezildi. Jalyndaı sharpyp, ós­keleń aqyndardy ózine eliktetti. Sol Muqaǵalı Jazýshylar odaǵy­nan «qýylǵanda» ádebı ómirde bir silkinis bolǵandaı áser etti. Qalyń oqyrman, árıne «japa shekken» aqynǵa jaqtasyp, ádiletsiz sheshimge balap, túrli áńgimeler tarady. Aqtalýlar da boldy. Jalpy, Muqaǵalıdiń Odaqtan shyǵýynyń ańyzy qaısy, aqıqaty qaısy? Aqyn­­nyń hám ádebı ómirdiń kóńil kúıine áser etken bul oqıǵa Saıyn­nyń da esinde.

«Qaıtqan adamdy jamandaýǵa bolmaıdy. Biraq Muqańnyń kishkene yzamenen Jazýshylar odaǵyna kelip, keıde aqsaqaldardy julqyp ketip júrgen kezin men ózim kórdim. Temirǵalı Nurtazındi meniń kózimshe jelkesinen alyp, súıregen. Múmkin baıaǵy stýdent kezinde bir ókpeleri boldy ma, bil­meımin. Men ara túsip edim, meni de ıterip jiberdi. Bir kúni Ánýardy (ol kezde Jazýshylar odaǵynyń basshysy bolatyn) kele jatqan jerinen jaǵasynan alyp: «Bir sil­kip óltire salaıyn ba, ıttiń balasy» degeni bar».

Muqaǵalıdiń osyndaı kózine kóringendi jelkeden túıreı jóne­letin ǵadetine shydaı almaǵan bas­shy­lyq aqyrynda Odaqtan shy­ǵarady. Oǵan sol kezdegi úshinshi hatshy Oljas Súleımenov qol qoıyp­ty. Al Odaq basshysy Ánýar Álim­janov qoryqqan bolý kerek deı­di jazýshy.

Jaqsy jazǵannyń bári jaqsy adam ba degen saýal ádebıet ále­minde árqashan qoıylyp keledi. Árıne, oǵan jaýap ta ártúrli, kóz­qaras ta birdeı emes. Bálkı, bul sa­ýaldyń ózi qate shyǵar. Aqı­qatynda, jer basyp júrgen bárimiz jaqsy adam bolýǵa umtylamyz. Desek te, jazýdaǵy minez avtordyń bolmysynan alys ketpese kerek-ti. Qatyp-semgen, kekshil júrekten názik lırızm qaıdan shyqsyn. Saıynnyń da tabıǵaty bar jazýynan kórinip tur. Oqyrmandy baýraıtyn da sol Saıynnyń syr­shyldyǵy, qarapaıymdylyǵy, ná­ziktigi, shynaıylyǵy. Al jazý­shynyń ózin osy bolmysymen kórý, sózin tyńdaý, oıyn bilý, mi­ne­zin baıqaý, mahabbatyńdy tip­ti údete túsedi.

Aıta keteıik, bul jyldary Saıyn Muratbekov aýyryp júr­gen-tin (alaıda áńgime barysynda asa bilinbeıdi, erkin otyr). Jazý­shy araǵa eki jyl salyp, ıaǵnı 2007 jyly ómirden ótti.

Qyryq bes mınýttyq bir ǵana suhbattan alǵan áserimizdi «Bizdiń Saıyn» dep atadyq. Oqyrmanǵa jazýshynyń náp-názik lırıkasyndaı jyp-jyly estile me degen jaqsy bir nıet edi.