Qazaq óleńiniń kósheli kóshindegi kórnekti aqyn Ulyqbek Esdáýlettiń shyǵarmashylyǵyn bóle-jara áńgimeleýdiń reti kelip tur. Sebebi, aqynnyń el aldynda esep beretin mereıtoıy atalyp ótýde. Sonaý bir alysta qalǵan alpysynshy jyldardyń aıaǵynda ózim qyzmet isteıtin «Lenınshil jasta» 9 synyp shákirtiniń toptama jyrlary jarq ete qalǵany kúni búginge deıin esimde. Sodan beri aqyn shyǵarmashylyǵynan kóz jazyp qalǵanym joq. Ondaǵan kitaptary jaryq kórdi. Shalqar shabytpen jazylǵan jyrlary maqtaý men marapattan kende emes. Daryndy aqynnyń shyǵarmashylyǵyn baǵalaý da sátimen jalǵasty. Oqýshy óleńderiniń respýblıkalyq gazette jarııalanýy, árıne, tosyn oqıǵa bolatyn. Bala aqyn esiminiń tańǵaldyra elge tanylýy sol kezde bastalǵan. Al alǵashqy jınaǵyna sát sapar tilep, batasyn bergen ataqty aqyn Qadyr Myrza Áli bolsa, «Juldyz jaryǵynyń» tusaýyn qazaq lırıkasynyń marqasqasy Qýandyq Shańǵytbaevtyń kesýi, al tańdamaly shyǵarmalarynyń qos tomdyǵyna qazaq ádebıetiniń klassıgi Ábish Kekilbaevtyń egilip-tógilip alǵysóz jazýy ǵajap emes pe?! Has talanttyń tanylýy, mezgilinde baǵalanýy – oǵan Memlekettik syılyq berilýi der edik.
Aqyn óleńderi ómir týraly tolǵanystarǵa toly. Oqyrman janyn tebirenter, kókiregine sáýlesin seber jyrlary jeterlik. San qyrly áleýmettik-qoǵamdyq tirshiliktiń qubylystary aqyn óleńderinde ózgeshe órnektelip, ónege alarlyq, sabaq bolarlyq sarynda jazylǵan. Ulyqbektiń azamattyq bekzat beınesin, ómirge, qoǵamǵa kózqarasyn óleńderinen oqyp, kóńilińe toqısyń.
...Naızaǵaı namys –
Qazaqqa bitken shamshyraq!
Alashqa bitken tamshy baq!
Namysyń tiri turǵanda
Buıym bolyp pa,
Basyńa túsken san synaq!
Erkin oıly eren aqyn aıtar sózden tosylǵan, týrasyn aıtýdan taısalǵan emes. О́lip ketse de ótirik aıtpaýǵa, shyndyqty shymyldyq ishinde jasyryp ustaýǵa ar-uıaty jibermeıtin, adaldyq pen adamgershilikti ardaqtap, el-jurtynyń ótpeli kezeńdegi qınalys-ýaıymyn, qoǵamdaǵy kesirli keleńsizdikterdi jan-jaǵyna jaltaqtamaı, qorqyp-úrikpeı óleńderine arqaý etip, aqıqattyń ala jibin attamaı ashyp, ashynyp aıtyp júrgeni jurtshylyqqa jaqsy málim. Naǵyz aqyn úshin ómir ótkelderiniń qaltarys-bultarysynyń «bári ýaıym, bári kúmán, bári muń». О́ıtkeni, abyz Abaı aıtpaqshy, oıly adamǵa tynysh tirshilik buıyrmaǵan. Sol sebepti, Ulyqbektiń jany mazasyz, oıy onǵa bólinip, el men jeriniń taǵdyryna alań kóńiliniń typyrshýyn basa almaı álek. Sondaǵy oılaǵany qara basynyń qamy emes, qaıran qazaǵynyń búgingi hal-kúıi. Ultynyń ýaıymy janyn jegen aqynnyń aıtar ýáji ýdaı ashy. Ol el-jurtynyń aldyndaǵy óziniń perzenttik paryzyn, jaýapkershiligin umytqan emes. Aqyn ózin-ózi tergep-tekserip: «О́mir, saǵan keldim-kettim, sonda neni tyndyrdym?» dep tótennen saýal tastaıdy.
Myna bir óleń shýmaqtary shyndyqtyń betin ashyp tur emes pe?!
...Jaǵympaz ben jemqorlar jazady zań,
Kele me oǵan, kelmeı me, qazaq yzań?
...Myna qoǵam barady qaıda bettep,
Aýyldardy qurta ma paıda joq dep?
...Ultym menen urpaǵym bas ıetin,
Uǵymdardyń umytsaq qasıetin,
Aıtylmaǵan sózdiń de atasy óler,
Atasy ólse – kim jerlep, tas úıetin?
Endi birde jasyqtyǵymyzǵa, kónbistigimizge jany kúıip, kemshiligimizdi betimizge basady:
...Jeme-jemge kelgende,
Jaǵymyzdy asha almaı,
Záremizdi basa almaı,
Úreı býyp, ún óship,
Ashylǵandaı aldan quz,
Bizder buǵyp qalǵanbyz.
El degende ózegi órtengen aqyn alashynyń qıtyǵyna tıip, merez minezinen arylýǵa jol kórsetip, jón siltep otyr.
Ulyqbek óz oqyrmandaryna usynǵan ondaǵan kitaptarynan tańdap alyp jaryqqa shyǵarǵan qos tomdyǵyna «El men Jer jyrlary» degen anyqtama beripti. Osy biraýyz sóz aqyn shyǵarmalarynyń negizgi mazmunyn, óleńderiniń el-jurtynyń júregindegi sózin aıtýǵa arnalǵandyǵynyń belgisi.
Táýelsizdik! Bostandyq! Azattyǵym!
Baǵa jetpes baǵymsyń ǵajap qunyń.
Sham jaryǵy túser me óz túbine,
Jemisińdi tatar ma qazaq búgin?
Táýelsizdik! Azattyq! Bostandyǵym!
Atyń ozsyn báıgege qosqan búgin.
О́ziń ǵana qaıtaryp beretuǵyn,
Ádildik pen shyndyqtyń qashqan qunyn!
Qazirgi kezeńniń túıtkildi tustaryn, áleýmettik ádiletsizdik keselderin aqyn boıamasyz kórsetýge, shart júginip otyryp shyndyqty aıyzyńdy qandyra aıtýǵa asyq. Kezeńniń keseldi kórinisteri, ýaqyt tynysy kóńilin alańdatqan Ulyqbektiń sózi senimdi, dáıegi derekti, kókeıińe qona ketedi. Bul oraıdaǵy óleńder toptamasy búgingi qoǵamnyń shyndyǵyn shertken qazaq poezııasynyń shoqtyqty shyǵarmalary, súbeli oljasy sanatynda.
...Tóreleri – toıymsyz,
Tóleńgiti – tobasyz,
Eldiń isi degende,
Elp etpeıtin erinshek,
Jurttyń isi degende,
Jalt beretin jasqanshaq,
Ulttyń úni degende,
Selt etpeıtin seskenshek,
Ar namysy – átkenshek,
Kejegesi – kótkenshek,
Oıanar ma uıqydan,
Keńirdekten shap bersek!
Osyndaı jat qylyqty jan-júregimen sezinip, ultynyń keleńsizdikke urynbaýyn kóksegen kóregen aqyn tańdaǵan jolynan taıǵan emes, adaldyqtyń aq jolynan adasqan emes. Joǵarydaǵy óleń joldary sol sózimizge naqty dálel. Al jalpy, Ulyqbek aqynnyń óleńderi ulaǵattylyǵymen qymbat. Ol el basyna túsken aýyrtpalyqty aıtyp qamyǵa bermeı, óter-keter ótkinshi zamannyń jeteginde ketpeı, táýekel kemesine minip, jelken kóterýge úndeıtin ómirsheń óleńderdi az jazǵan joq. Sonyń bárin suryptap, oılana oqyp, ómir-tirshiligimizdiń irgetasyna aınaldyrýǵa asyǵýymyz kerek shyǵar degen pikirdemiz. Oqyǵan saıyn dalanyń jýsanyndaı jupar ıisti jyrlaryna qalaı ǵashyq bolyp qalǵanyńa óziń de qaıran qalasyń jáne sonyń syryn bilýge yntyzar bolasyń.
Ulyqbektiń barsha aqyndyq qyryn ashyp kórsetý bir maqalanyń boıyna shaq kelmes. Tipti, oǵan tutas bir monografııa arnalsa da shyǵarmashylyǵynyń oıshyldyq, shynshyldyq, sýretkerlik syndy basty qasıetterin tolyq ashyp kórsettik deý kúpirlik bolar edi. Onyń túpki sebebi – aqynnyń jyrdarııasynyń aýqymdylyǵy men salmaqtylyǵynda, tereńdigi men zerendiliginde, qupııalylyǵy men qubylysynda jatyr. Myna jalǵan ómirdiń jumbaq syryn ashýǵa qansha umtylsaq ta, báribir túbine jetkizbeıtini aıan. Ulyqbektiń aqyndyq qyry men syryn búgi men shigine deıin qaldyrmaı ashyp berý múmkin emes. Biz sol telegeı teńiz jyrdyń bet perdesin ashyp, kózge shalynar, kóńilge qonar, sanaǵa sińer, jetemizge ileser oı-tolǵamdarynan syr tartsaq ta táýbe demekpiz. Ras, aqyn óleńderiniń ishki máni men mazmunyna oı júgirtip, zeıin qoıyp zerttesek, kóp qyrlaryna qanyǵamyz. Aıtalyq, óleńderiniń tilińdi úıirip áketetin sóz boıaýynyń alýan túrliligi, meıirińdi qandyratyn oı-maqam mánerliligi, jan-júregińdi baýrap alatyn názik te suńǵyla sezimtaldyǵy, kóńil tolqynyn basatyn samaldaı sabyrlylyǵy, sanańdy saralaıtyn aqylgóıligi – mine osy sııaqty qısyndy qyr-syry arqyly arqaly aqynnyń talantyn tanısyń. Kóńil túkpirinde jasyrynǵan kóp jumbaq syrdyń kómbesin ashyp, dúnıe dıdarynyń keremet kelbetine suqtanyp, sheksiz shattyqqa kenelesiń. Oılantatyn, tolǵantatyn kesteli, kemel jyrlary jan shólin qandyryp, sulýlyǵymen sýsyndatary sózsiz. Toryǵýdyń tutqynynan bosatyp, keń tynysty erkindikke, keńistikke shyǵaratyn shaıyrdyń ózekjardy óleńderi bir sát qytymyr qystan kógildir kóktemge kezikkendeı áserimen áldıleıdi.
Júreginen jyr tógilgen aqyn áste jylaýyq óleń jazbapty. О́r rýhty, qaısar aqynnyń keı-keıde kezigetin kóńilińdi bosatyp, júregińdi jylatyp, janyńdy syzdatyp – ótkinshi ómirdiń ókinishti sátterin óshpesteı órnektegen óleńderi de tazalyǵymen tańdandyryp, qaıǵyrtýdyń ornyna qanattandyryp, shuǵyladaı shýaǵyna shomyldyryp, dertińe daýa bolatyn sıqyry bar. Endeshe, ómirin óleńge arnap, ǵajap ǵazaldar jazyp, el-jurtynyń ańsar-armanyn, murat-maqsatyn óleńde órnektegen Ulyqbek ulyq aqyn.
Myna bir mysqaldaı mysaldardan jigerińdi janıtyn sara sózderdi estip, eriksiz es jııýǵa májbúrsiń:
О́z jerińe óziń bı bol,
Muń jutpa,
Týra qara ar-namysqa, shyndyqqa.
Erkindiktiń esiginen erkin kir,
О́zińdi óziń baılap bermeı quldyqqa.
Kúmiljime, kóter basty joǵary,
Jańǵyryqsyn azattyqtyń ór áni...
Taǵy birde aqyn táýelsizdikti táý etip, jigerlenip, jelpinip, jaqsy kúnderdi jaqyndatý jolynda janqııarlyq qaraket jasap, eli úshin kúresetin er azamattar qataryn túzýdiń qajettigin qaperimizge salady:
Jaqsy da bolsa óz elim,
Jaman da bolsa óz elim,
El degende ózegim
О́rtense de tózemin, – dep aqyl qosady.
Osyndaı qýatty, lepti marjan sózderden tizilgen jyr joldary janyńdy jasantyp, Otan taǵdyry tolǵantyp, ulttyq namysyńdy oıatýǵa arnalǵan. Ulyqbektiń ultymyzdyń qany men janyna sińgen, sana-sezimin tárbıelegen ar-ojdan, aqyl-parasat, qajyr-qaırat syndy ulyq qasıetterin dáripteı otyryp, oqyrman qaýymǵa oı salýdy kózdegen tolǵamdy óleń sózderi qandaı keremet.
Senem men, senem,
Qaıtadan qyzyr qonady.
Qadiri qashqan
Qasıetti qazaq jerine.
Tula boıyn sóz sıqyry bılegen aqyn sózden ot jaǵyp, oshaq laýlatyp, oq janyp, jebe zaýlatqan aqyn «sózden ýlanyp, sózden bal ishtim» dese ımandaı ılanasyz. Qaıran aqynnyń qolynan odan basqa ne kelsin! Alaıda, atam qazaqtyń mirdeı sózi arqyly alashtyń mereıin asyrǵan semser sózdi shaıyrdyń shyndyqqa ara túsip, adaldyqtyń aq jolyn jyrlaýy beker emes. Jalyndy sózi jurtynyń júregine jetip, ultynyń uranyna aınalyp jatsa aqynnyń armanyna jetkeni emes pe?! Odan artyq, odan qymbat baqyttyń keregi qansha!
Kórkem ádebıet qaı zamanda da qoǵamǵa, ómir-tirshilikke halyqtyq kózqarasty bildiretin shynaıy shyǵarmalar arqyly baǵalanyp kelgeni belgili. San ǵasyrlar ótse de halyq jadynda jattalyp qalǵan, búgingi kúnniń de kádesine jarap júrgen kóne jyr-dastandardy, án-kúılerdi qumarta oqyp, súısine tyńdap kelemiz. Bul bolsa, el men jurttyń júregindegi syryn, oı-armanyn taýyp aıtyp, sózin sóıleý árbir qalamgerdiń murat-maqsaty ekendigin eske salatyn ómirlik ónege. Mine, Ulyqbek aqynnyń shyǵarmashylyǵy da osy baǵyttaǵy tabystarymen qýantyp júr. Oıshyldyq, syrshyldyq sezimderge jany baı aqyn óleńderiniń aıryqsha ynta-yqylasqa bólenýiniń syry osy qasıetinde. Izgilik pen zulymdyq, adaldyq pen aıarlyq máńgi maıdandasyp, arbasa, arpalysa aıqasýyn toqtatqan emes. Osy oraıdaǵy aqynnyń kózqarasy, dúnıetanymy óleńderinde ózgeshe syr-sıpatymen daralanyp turǵanyn baıqaımyz. Ol ne aıtyp, ne jazsa da óz sózi, óz pikiri, óz toqtamy. Qalypty oı, qalyptasqan qaǵıdatty qaıtalaýdan qashqaqtap, úzbeı izdenis arqyly sony soqpaq tabýǵa talpynýy men yntyzarlyǵynyń jemisti jeńisi. Ulyqbektiń ultymyzdyń uıaty, erekshe eren aqyny bolyp qalyptasýyna jol ashqan osy ustanymy.
Erekshe bir eskerte ketetin jaǵdaı, keńestik kezeńniń talaptaryna tabynyp, óleńderine ońaı jol ashylýyn qalamaǵan biregeı aqyndardyń biri – Ulyqbek. Aqynnyń qoǵam ózgerip, zamannyń jańalanýyn janymen sezip, kókirek kózi ashylyp, kóregendik tanytýy tańǵalarlyq. Qanshama óleń jazyp, kitap shyǵarsa da, onyń ishinen sham alyp izdeseń de bıliktegi partııa men basshylyq týraly birde-bir óleńin tappaısyń. Esesine sol tustaǵy qoǵamdaǵy qaıshylyqtar, ıdeologııadaǵy ılanymsyz, saıasattaǵy saıaz qaǵıdattar, áleýmettik tirshiliktegi teńsizdikter aqyn nazarynan tys qalǵan kezi joq. Shyǵarmashylyq ómiriniń sol baǵyty búginderi de jalǵasyn tabýda. Onyń aıqyn mysaldary retinde Ulyqbektiń Jeltoqsan kóterilisi, Jańaózen oqıǵasy kezinde jany kúıip, aqtaryla jazǵan jaýyngerlik jyrlary. Azattyq alsaq ta turmys taýqymetin tartyp, berekesi qashqan jurtshylyqtyń kóńil kúıin beınelep, jyr tolǵaýdan tartynǵan emes. Ulyqbek aqyn óleńderiniń ózegi ómir ótkelekteri men zamandastar taǵdyry. Onyń kózi kórip, jany sezip otyrǵan halyqtyń muń-muqtajyn, arman-ańsaryn júreginen ótkizip, túsinip-túısinip, tolǵana jyrlaýy azamattyq paryzyna adaldyǵy dep qabyldaımyz. О́mirdiń beımálim betterin ashatyn jańa turpatty, sony sıpatty óleńderimen erekshe turǵan eren aqyn týyndylarynyń tartymdylyǵy kórkemdiligi men shynshyldyǵynda. Al Abaı óleńderiniń ómirsheńdigi, onyń oı-tolǵamdarynyń qazirgi kúnniń de sherin shertip, ýaqytpen úndesýi, Ulyqbek syndy syrbaz aqyndardyń da sol jolda jolyǵysyp, til tabysa ketýi ǵajap emes pe?!
Jalpy, Ulyqbek óleńderiniń ózgeshe sıpattaryna toqtalsaq, tómendegideı oılarymyzdy ortaǵa salar edik. Birinshiden, aqyn óleńderiniń órnektiligine dálel bolatyn tiliniń shuraılylyǵy, seziminiń sulýlyǵy, sózderiniń sazdylyǵy, obrazdarynyń oılylyǵy ekendigin aıryqsha atap ótemiz. Ekinshiden, oıy men seziminiń seriktese úılesim tabýy, ómir qubylystaryna kózqarasy men paıymdaýynyń jańasha, ózgeshe, ózinshe ekendigi. Júregin jaryp shyqqan, kókireginen quıylyp túsken aqyn óleńderiniń salǵan jerden sanańdy nurlandyryp, asaý ózen ıirimindeı úıirip áketetin sıqyrly syry. Úshinshiden, óleńderiniń tabıǵılylyǵy, jyrlarynyń jaratylysynda oı men sezim dombyranyń qos shegi, toǵyz pernesindeı juptasyp, jarasyp, kúmbirlete kúı tókkendeı – úndese ketetin qasıeti. Tórtinshiden, taǵdyrdyń taıǵaq joldaryn keshken alash kósemderi – óleń keıipkerleriniń bet-beınesin óleńde órnekteýi de ózgeshe. Júregi jyly, jany jaısań adamdardyń asyl beınesin, qadir-qasıetin sózben beıneleýi keremet. Keıipkerleriniń jandy beınesi birden kóz aldyńa kele qalýy sózimen sýret salǵan aqynnyń aıryqsha daryndylyǵynyń dáleli. Besinshiden, aqynnyń ádebıettegi ár kezeńniń, ár tolqynnyń óz sózi, óz qoltańbasy bolýǵa tıis ekendigin esinde ustap, talap pen talǵam bıiginen tabylýy. Osy arqyly ol ulttyń rýhanı qazynasyna olja salýda. Altynshydan, aqyn óleńniń qadirin arttyratyn sheberlik qyrlaryna jetik. Ulyqbek jyrlarynyń órimin kelistirip turǵan onyń tabıǵı jarasymy: serpindi yrǵaq, samaldaı saz, tosyn teńeý, utqyr uıqas, oqshaý oı, móldir sezim syndy tórt qubylasy teń, poezııaǵa qajetti jabdyqtarmen jaraqtandyrǵandyǵy. Al pishimine oraı sezimge sýarylǵan oı, saǵynyshqa aınalǵan muń óleńderiniń óńin ashyp, syryna suqtandyryp tursa, bul janmen sezinip, sanamen saralaýdyń jemisi.
Ádette, ádebıettanýshylarǵa ilese bizder de aqyn týyndylaryn taqyrypqa bólip, jiktep, daralaı qarastyryp jatamyz. Shyndyǵynda, taqyryp bireý-aq, al onyń qyry men syry san alýan. Iаǵnı, óleń ómirdiń baıany. Al aqyn óz jyrlaryn oqyrmanǵa jetkizý úshin oı-maqsatyn ár qyrynan alyp aıshyqtaýǵa, syr sabaqtýǵa tıis. Endeshe, bul taqyryp emes, ártúrli ádebı ádis-tásil. Osy pikirimizge súıene otyryp biz Ulyqbektiń shyǵarmashylyǵyn bólip-bólshektemeı ómir jyry dep qarastyryp otyrmyz. Al Ulyqbek aqyn óleń-jyrlarynyń altyn arqaýy – adaldyq, adamgershilik, izgilik, ımandylyq, arlylyq syndy qazaqtyń qasıetti jansaraıyn dáripteý. Oıy ozyq, sanasy sergek oqyrmannyń janyn baıytyp, sezimin sáýlelendiretin aqyn óleńderi ózine ólerdeı ǵashyq etedi desek asyryp aıtty demessiz. Aqynnyń dúnıe-tirshiliktiń tylsymyn tanyp, oılanyp-tolǵanyp, qyr-syryn túsinýińe jol ashar jyrlaryn et-júregiń eljirep qabyldaryń kúmánsiz. Aqylǵa syıymdy, kóńilge qonymdy, qııalmen qanattas, ómirmen ózektes óleńder jazǵan aqyndy qalaı maqtasaq ta jarasyp turary aqıqat. Qysqasy, Ulyqbek aqynnyń jibek jipteı tógilgen esil óleńderin esiń ketip oqısyń, san syryn kókeıińe toqısyń. Al basqa birde-bir aqynnyń aýzyna túspegen oı tolǵaýyna qarap, ony jańashyl aqyn deımiz. Shynaıy qundylyǵyn júregińmen sezinbeı de tereń boılap túsinbeı turyp, tek bógde bireýlerdiń aıtqanyna aldanyp maqtaı salý uıat nárse. Bizdiń pikirimizdi aqyn shyǵarmalarynyń kórkemdigine, aýqymdylyǵyna, shynaıy sheberligine kózimiz jetken soń ǵana talantyna taǵzym etýimiz dep bilgeısiz. Osylaısha Ulyqbek aqynnyń óleńderin baǵalaý barysynda jańasha oı-pikirimiz ben ózindik paıymdaýymyzdy jetkizýdi nıet ettik. Másele, sóz oınatýda emes, ár oıyńnyń mán-mańyzyn tereń túısinip, jyr joldaryna jan bitirý. Bul qısyndy da bizdiń Ulyqbek umyt qaldyrǵan emes. О́leń órnekterinde áýen, yrǵaq, uıqas úsheýi úndesip jatsa ǵana oı men sezimniń sánin keltiretinin, sózder úndesip baryp, úılesim taýyp óleńge aınalatynyn aqyn esinen shyǵarmaýda. О́leń tógiler kezde aqynnyń oı-sezimi qanat baılap, kókke ushyp, qııan kezip ketetini aıan. Shyǵarmashylyǵy sharyqtap, shabyt ústinde otyrǵan aqynnyń sóz óneriniń – poetıkalyq álemniń kórkemdik kógine kóterilýi zańdy qubylys. О́leńderin oqı otyryp aqynnyń osyndaı alapat kúı keshkendigin seze qoıamyz.
Qazaq eliniń shyraıly shyǵysy – Ulyqbektiń kindik jurty Zaısan óńirin ózim de kórgenmin. Tabıǵat kórinisteri kóz jaýyn alatyn aımaqty aralaýym qadirli dosym, kórnekti jazýshy Kádirbek Segizbaıulynyń elý men jetpiske tolǵan mereıtoılary tusynda bolatyn. Ulyqbek óleńderindegi kóńilge qonǵan kórkem kórinister, Ábish aǵa Kekilbaev aıtqandaı, kózime ottaı basylǵan. О́tken kúnderdi eske túsirgen óleńderdi qalaısha qumartyp oqymassyń! Týǵan jerine tartqan tamasha aqyn aıaýly atamekeniniń ózen, kól, taý, tipti, shópteri men gúlderin de ısin esine alyp, sýretshiniń tilimen óleńderine kóshirgen. Muny siz óleńderdi oqı otyryp, sol tabıǵattyń ortasynda júrgendeı sezingen sátte oıyńyzda juptaısyz. Tabıǵattyń tirshiligin adamnyń jaratylysymen astastyra qarap, ony bar jan-tánimen sezingen aqynnyń mezgilsiz solyp qalǵan gúldi kórgende et júregi eljirep, egilip óz ómiri solyp bara jatqandaı kóńil kúıge bólenýi oqyrmanǵa oı salatyn óleń. Myna bir shýmaq óleń osy pikirimizdi tiriltip tur:
Aqyn ba shabyt otynan,
Janyp bir, erip ketpegen?!
Adam ba táıir, sulýlyq
Sanasyna áser etpegen?!
Al adam men tabıǵattyń týystyǵyn aqyn bylaısha aıǵaqtaǵan:
Tabıǵatta sezim joq dep oılaman:
Ol da – aqyn!
Biler muny boılaǵan.
Aqynyńdy aqyn etken tabıǵat,
Kez kelgende mundaı sana bolmaǵan...
О́zi aıtqandaı, Ulyqbekke aqyndyq qasıet syılaǵan tabıǵat ekenine shúbásiz senesiń. Sebebi, onyń sózi tunyp turǵan tabıǵat sýretteri.
...Balaýsa gúldiń búrshigin,
Kók monshaq dersiń, qarasań...
...Kún eridi nurly erninen ýyz tamyp...
...Kúnniń nury oıatqan soń qytyqtap...
...Qońyraýyn qaqsyn tańda sezimim...
...Qımastyqpen Alataýǵa asylyp,
Jylap turǵan bulttar emes, jaz ba eken?!
...О́psin meni appaq erni Aıdyń da,
Umyt bolsyn bir sát barlyq qaıǵym da.
Men jataıyn rahattan talyqsyp,
О́zim týǵan tabıǵattyń qoınynda.
Tabıǵat pen týǵan jerin jarystyra jyrlaǵan aqynnyń bul saladaǵy óleńderi kól-kósir. Eli men jerine tabyna, tamsana júreginen tógilgen óleńderin qara sózben qaıtalap aıtsaq ajaryn qashyryp, sýretin solǵyndatyp, aıtar oıyn arzandatyp alarmyz. Ony ońasha otyryp oqýyń kerek, zerin zerdeńe toqýyń kerek. Birer mysal:
...Júregim týǵan jerdi saǵynǵanda.
Erıdi Samarqannyń kók tasyndaı.
Bir shókim Zaısanymnyń topyraǵyn
Bermeımin altynǵa da atbasyndaı.
...Aýyl osy,
Uıam osy men ushqan.
Artyq maǵan jerdegi bar qonystan.
Meniń izim bar álemdi sharlap kep,
Aýylymnyń kóshesimen toǵysqan.
...Sulýmen tuńǵysh súıisken jerim,
Bal tatyp qaldyń, tilimde.
Boz jýsanyńnan bir ıisker me edim,
At tusap, aıly túnińde?..
Ulyq aqyn Ulyqbektiń «jastyq shaqtyń dýyldap ótken dýmandy kezinde» pendeshilikke boı aldyrǵany, janyn jegen keıipkeriniń kinásiniń kóptigin bile tura «ony sanaýǵa qudaıym ýaqyt tappasyn» dep albyrt sezimi men órtteı ókinishin aǵynan jaryla aıtyp salatyny bar. Adaldyqqa júginip aıarlyqtan arylýǵa umtylǵan, ar-uıatty kıe sanaǵan sanaly adamnyń salaýatty tilegine rıza bolasyń. Jalpy, óleń keıipkerleri qaı máselede de úlgi-ónege kórsetip, ar tazalyǵyn dáriptep, jan dúnıesiniń náziktigine súısindiredi. Osy turǵydan alǵanda myna bir shýmaqtar ár adamnyń júregine shoq túsirip, sónip qalǵan sezimin alaýlatyp, jan jarasyna shıpa bolatyndaı áserli.
Sol bir ándi sen maǵan jyrlamashy,
Jatyr onda mahabbat muń-nalasy.
Syzdatady sezimder qaıta oralsa,
Aıqaspaıdy kirpigim tún balasy.
Sol bir ándi sen maǵan jyrlamashy,
Jatyr onda jastyqtyń jylnamasy.
Sónip qalǵan janartaý qaıta oıanar,
Qaıta ashylar júrektiń bir jarasy.
Jyrlamashy sen maǵan sol bir ándi,
О́zge áýenge burashy dombyrańdy.
О́tken dáýren – ushpa bult, keldi, ketti,
О́tken dáýren – qyzǵan shoq, sóndi, qaldy...
Sózimizdiń sońyna qaraı, aqyn shyǵarmashylyǵynyń bıik belesi bolǵan «Kıiz kitapqa» azdy-kem toqtala ketpesek qııanat bolar. Al «Kıiz kitap», aqynnyń óz sózine súıensek, qazirgideı jer-álemde jahandaný jaǵadan alyp, ulttyq bolmysymyzǵa qaýip tóndirip turǵan kezde qazaqy tamyr men rýhty oıatyp, jan dúnıemizdi dúr silkindirýge arnalǵan shyǵarmalar shoǵyry. Bul ózi negizinen jańasha shyǵarmashylyq izdenistiń máýeli jemisi. Ol jeke-jeke jyrlardan, on san oı tolǵaǵan óleńderden bas qurasa da bir ǵana maqsatty kózdegen kıeli kitap. Eń basty maqsaty – eldiń erteńine degen seniminiń shańyraǵyn shaıqaltpaý. Qoǵamdaǵy tóńkeris, ómirimizdegi ózgeris sana-sezimimizge silkinis jasaǵanyn jan dúnıesimen túsingen soń da Ulyqbek aqyn jańasha jol izdep, sony soqpaǵyn taýyp qazaq jyrynyń sarynyn jańǵyrtty. Ulttyq ıdeologııamyz – ulttyq muratymyz kóshbasshy bolsa ǵana maqsat-muratymyzǵa jetemiz. Al bul kitaptaǵy óleńder – kórkemdik kóriginiń shyńdalý sharyǵynda qaıralyp, sheberlik shyńyna kóterilgen aqyn shyǵarmashylyǵy qazirgi qazaq poezııasynyń úzdik úlgisine aınalǵany aqıqat. Kitaptaǵy qyzýly, yrǵaqty, mándi, mánerli, oıly, otty, jalyndy jyrlar janyńdy arbap, nebir qııalǵa ılandyryp, sezimińdi silkindirip, kóńil túkpirindegi arman-tilegińdi oıatyp, lázzat besiginde terbetip, jansaraıyńdy jarqyratyp, nurlandyryp jiberetin qýat-qudiretke toly. Kezinde Memlekettik syılyq berilgen «Kıiz kitap» qazaq ómir-tirshiliginiń, jan dúnıesiniń, zamandar daýylynda zardap shegip, zorlyq kórip, qoǵamdyq qubylystardyń quıynyna kómilgen qıly kezeńder men búgingi táýelsizdikti enshilegen ýaqytta túrli túıtkilderdi basynan keshirip jatqan halyq taǵdyryn ásireboıaýsyz, shyndyǵyn kólegeılemeı, barynsha batyl, barynsha ádil, barynsha kórkem oıǵa, selkeýsiz sezimge orap, jamıǵatqa júrek sózin jetkizgen aqıqat aınasy.
Qoryta aıtsaq, Ulyqbektiń erke nazdy, sylqym sazdy, úkideı úlpildegen, jan jadyratyp, qaı-qaıdaǵy qaıta oralmas ómir ótkelderin esińe túsiretin názik sezimge toly lırıkalary qandaı keremet. Jaquttaı jarqyraǵan jyr marjandaryn qansha oqysań da qumaryń qanbaıdy. Iá, jalpaq eldiń kókeıkesti oı-arman, maqsat-muratyn kórkem kestelep, aıshyqtap aıtý jóninen Ulyqbek shabytyna qamshy saldyrǵan joq. Kókirek kózi dúnıe qubylystaryn, tasada jatqan tylsym syrlaryn qııadaǵyny shalatyn qyransha kóre qoıatyn jáne ony júrekke jetkize jazatyn kórnekti aqyn. Ol óziniń aqyndyq talantynyń taltúsinde qazaq poezııasyna sińirgen súbeli úlesine saı madaq pen marapattyń shapaǵatyn kórip júr. Ulyqbek Esdáýlet syndy sańlaq aqynnyń qazaq óleńine qosqan mol murasyn túgel qamtyp, taldap-tarazylaý, baǵalaý qomaqty ǵylymı monografııanyń mindeti.
Qýanyshbaı QURMANǴALI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
ALMATY.
