Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jańa dáýirdegi japon aqyny Masaoka Sıkıdiń «Basıo qaıtqan kúninde» atty óleńi bar-tyn.
Basıo qaıtqan kúninde.
Minájat etýge barmastan –
Jalǵyz qalyp qurma jedim...
Osylaı deıdi sabazyńyz. Keıingi tolqynnyń shuńǵyma áserine qarap, Basıoniń ózinen sońǵy aqyndarǵa qanshalyqty yqpal etkenin ańǵarýǵa bolady. Tipti Japon poezııasynda Basıoǵa deıingi dáýir, Basıodan keıingi dáýir qalyptasqandaı.
Basıo – han ordasynan góri dárýishtikti qolaı kórgen Saıge sekildi uzaq saparǵa attandy. Jan serigi qustar men orman, gúlder men shópter, ińirler men jartykesh aı. Sirá, adam ózine jaqyndaý úshin tabıǵatqa jaqyndaýy lázim. О́ıtkeni tabıǵat bóten sóılep tunyq oıdy laılamaıdy, toǵyshar nıetke barmaıdy.
Tún. Tuńǵıyq qarańǵylyq.
Sezemin, jyly uıasyn joǵaltyp,
Jylaıdy áldeqaıda
balshyqshy qus...
Birde shaıyr kókala kóktemniń zyrǵyp ótkenine, kóktemge uqsas jastyq ǵumyrynyń sýsyma jibekteı syrǵyp joǵalǵany nazdanady, ishqusa bolady.
Kóktem ótti.
О́ksıdi qustar. Balyqtyń kózinde
tolǵan jas jyltyrar.
Basıoniń adam janyna tereń dendeıtin joljazbalarynyń bir parasy proza túrinde jazylǵan. Munda aqyn aǵynan jarylyp, bulaqsha tasyp aǵyp keń kósiledi. Biraq túpki jumbaǵyn ashýdan aýlaq, danalyǵyn oqyrmanǵa jaıyp salýdan alys. «Turaǵymdy qalaı tastaǵanym jaıly» atty jazbasynda dárýishtik ómiriniń bir bólsheginen syr sýyrtpaqtaıdy.
«Onda-munda júrip, turaq tabylǵan jerdi pana ettim, al qys túskende Tatıban kóshesindegi úıge qonystandym.Endi, mine, Mýsýkı men Kısaragıdiń jaryq aıy jyraqta qaldy. Nárkes jyr damyl alyp, búgin osymen jetti degendeı tilimdi baılaıdy, biraq túsiniksiz sezim jan dúnıemde oınaq salyp, kóz aldymda buldyraǵan saǵymnan júregimdi poezııa órti qamap alǵanyn uqtym. Mine, qoldaǵy asataıaǵyma senip, júz shaqyrymdaı jolǵa belbeýimdi myqtap býyp taǵy da turaǵymdy tastap baramyn. Kózim jetken bir dúnıe – kórkem sezimderimmen aqyr sońynda taǵdyr maǵan qaıyrshylyqtyń tozǵan tonyn jamylýdy jazypty».
Jazbadan aqynnyń jan dirili, shynaıy aqyndyq bolmysy ashylady. Jalǵyzdyq pen tana monshaq jyrdan óńgeni murat tutpaǵan dárýish dúnıe masaǵyna kóz quıryǵyn da salmaıdy. Dúnıeniń arzan múlki aqylyna serik, rýhyna dárý bolmasyn erte ańǵaryp, es jıǵandaı.
Dúnıeden bezýshilik joly marjandaı tizilgen saıaq danalarǵa tán qasıet. Ústine alaqandaı oramalyn orap alyp, Ulybrıtanııanyń májilis zalyna kirip bara jatatyn Mahatma Gandıdiń dýana bolmysy keıbir eýropalyqtardyń kúlkisin shaqyrǵan. Qyrshańqy tildi Ýınston Cherchıll «Úndistannyń júregine» qarap: «Vıse-korol saraıynyń bapaldaqtarymen jartylaı jalańash qalpynda joǵary kóterilip kele jatqan búlikshi zańger, qazir Shyǵysta keńinen taraǵan tıp – paqyr keıpindegi, «Qosylmaý» jáne azamattyq baǵynbaý kampanııasyn basqaryp júrgen Gandıdiń túri korol-ımperatordyń ókilderimen teń dárejede kelissózder júrgizý úshin mazasyzdyq pen jıirkenýshilik týdyrady» dep edi-aý. Al ómiriniń sońynda týǵan úıinen bezip, kezbelik ǵumyrdy ańsaǵan Tolstoı taǵylymy sanada daraqtanady. Buǵan bóshke ishin panalaǵan Dıogen men kóshe boıyna shyǵyp tilinen danalyq sýburqaǵyn shapshyta shashýdan óńgeni bilmegen Sokratty qosa alamyz. Oqyǵan, kókirek aspany kógildir adamnyń kózge kórinip, qolǵa ustalatyn materıaldyq qundylyqtardan alys ketýi rýhtyń joǵary órlegeni dep biler edik. Qaı salany da batpaqqa batyryp, paıda kózimen jerdi burǵylaıtyndar dúnıege jaqyn adamdar. «Mashaqattyń basy – dúnıege qyzyǵýshylyq». Dúnıege qumar adamnyń minezi ornyǵýy qıyn, tipti múmkin de emes. Minezi turlaýsyz adamnan ulttyq murat, adamgershilik murat týmaıdy.
«Mine, qaraǵaı. Uzyndyǵy on shaqty sıaký shyǵady, tómengi butaqtary árige jaıylǵan. Joǵarǵy butaqtary ózge tekshe qabattarǵa ilingen, qylqandary jasyl hám qalyń. Bizde kimde-kim shuǵynyq gúldi súıse, eń tańǵalarlyq túrlerin jınap alyp, onymen bir-birine maqtanysyp bálsinedi, al kim baqytgúlin ósirse, ózge kópe-kórneý gúlderge kekete qarap, ózara jarysqa túsedi. Qurma, mandarın sekildi basqa jemisterge kelsek, olardyń tek jemisterine ǵana qarap, eshkim butaǵy men japyraǵynyń qalybyna nazar salmaıdy. Alaıda tek qaraǵaı ǵana butaǵynda qyraý jatsa da ǵajaıyp kóriniste turady, barlyq jyl mezgilinde qylqandary jap-jasyl, ár mezgilde ózinshe jaıqalady. Bo Letıan: «Qaraǵaı ózindegi eskilikti óshirip otyrady, sodan da myń jyl jasaıdy» degen edi. Qaraǵaı qaraǵan jandy raqattandyryp qana qoımaıdy, ıesiniń jan dúnıesindegi muńyn seıiltedi, sol sebepten de adamdar aǵash túbinde uzaq ómir tilep minájat etedi».
«Seıskıý baǵyndaǵy qaraǵaıǵa madaq» atty jazbada Basıo bıik qaraǵaıǵa tesilip san túrli oıǵa beriledi. Bir ǵana tabıǵat perzentiniń bolmysynan alýan-alýan sezim sabaqtaıdy. Birde ol barlyq tabıǵat múshesiniń dosy sekildi kórinedi. Olarǵa jan berip, syrlasýǵa shaqyrady. Bir óleńinde:
O, oıanshy, oıan!
Meniń jan joldasym bol,
Uıqydaǵy kóbelek! – deıdi.
Shaıyr júregine árbir dernásildiń jaýyn sýyna malshynǵany, raýshan gúlderiniń doly jelmen jyǵylǵany, súıkimdi alqapqa mezgilsiz qar jaýǵany, bári de jińishke sezimmen áser etedi.
Sý sondaı sýyq!
Uıqyǵa jata almas shaǵala,
Terbelgen tolqynda.
Mine, onyń nazarynan uıqyǵa jatqaly otyrǵan shaǵala da tys qalmaıdy.
Gúl kúltesinde,
Qozǵalar bir ara. Tıispe oǵan
Torǵaı dostym!
Basıoniń dostary tek ósimdikter men jándikter emes, ol jol boıy ózindeı kezbelermen jolyǵyp, dıdarlasyp, áńgimelesip otyrady. Birine baýyr basyp, birin qoshtasarda qımaı dal bolady. «Batystaǵy shalǵaı jerge ketken dosyma» atty óleńinde ordaı muńnyń taby bilinedi.
Batys pen Shyǵys
Ekeýiniń de qaıǵy men qasireti bir,
Ekeýin de sýyq jel birdeı tońdyrar...
Basıoniń Todzıýn degen kári dosy bolypty. Alys-alys joldardyń birinde taǵdyrlary toǵysyp, uzaq túnderde dúrkin-dúrkin syr shertisipti. Enokı taıpasynan shyqqan Tıýdzıýnnyń atasy Katatadaǵy Omı aýylynyń ataqty dárigeri bolǵan desedi. О́miriniń jetpis ekinshi kúzinde keýdesin kórikteı zil basqan Todzıýn qarttyǵyna moıynsunbaı, shalǵynda jatyp aspandaǵy aıǵa ǵashyq bolyp, gúlder men qustardyń sulýlyǵyna jas kúnindegideı emirene esi ketipti. Shópterdiń shyǵyna masattana úńilip, sońǵy ajal sáti jaqyndasa da rýhy saf taza, shirkeı tımegen balań qalpynda saqtalypty. Dosy jaıly jazbasynda Basıo tebirene sóıleıdi, tolǵap jazady.
«Onyń jan dúnıesi bu dúnıeniń qıys joldaryn jatsyndy. Búkil dúnıe syı-qurmetinen bas tartyp, jolǵa asataıaq jonyp alyp, tirlik úshin qam qylýdan bezindi. Paqyr sol tusta elýden jańa ǵana asyp edi. Qaladaǵy baspanasyn taýdaǵy lashyqqa aıyrbastap, qolynan qalamy túspeı, ústelden bas almaı jan qumarymen ómir súrdi. Osylaı on jylǵa deıin jalǵasyp, jazǵany men syzǵany júk arbaǵa tolatyndaı kólemge shyqty. Bıva kóliniń boıynda dúnıege kelgen edi, Shyǵys alqapta óziniń sońǵy kúnderin ótkizdi. Qalanyń dúnıaýı dańǵazasymen ómir súretin dárýishter, Todzıýn sekildi jaqsy ómirden bezgen uly dárýish bolýy tıis qoı».
Basıo dosy jaıly áserli jazbasynyń sońyna úsh qatar qoshtasý jyryn qaldyrady.
Dóńgeleıdi jaryq aı,
Bizge estelikke qaldyryp,
Tórt buryshty ústeldi.
Todzıýn dosynyń jazý ústeli men tolyqsyǵan tompaq aıǵa qarap tolqyp otyryp jazǵan bolar aqyn. О́mirdiń bir sátinde kúlisken, muńaıysqan, dúnıeniń jalǵandyǵy men ótkinshiligin aıtyp jipsigen janarǵa jas alysqan qaıran dos, ǵazız dos ushqan ınelikteı jylt etip joq bolǵanda qobyz keýde kúńirenbeı qaıtsin?! Ońashalyqtyń taqsiretin tartyp, elsiz lashyqta japadan-jalǵyz torǵyn aıǵa muń shaqqan Basıoniń bolmysyn sezine alar ma edińiz? О́zińizdi onyń ornyna qoıyp kóre alarsyz ba?!
Zertteýshiler Basıo orta boıly, dóńgelek júzdi qalyń qas pen shyǵyńqy muryndy symbatty jan bolǵan desedi. Býddalyqtardyń zańy boıynsha shashy taqyr, densaýlyǵy júdeý bolyp, ómir boıy asqazan jumysy buzylýynan azap shegipti. Árkimge jazǵan hattarynan Basıoniń salmaqty, ustamdy, erekshe qamqor, dosqa adal ári jomart bolǵanyn baıqaımyz. Alaıda kórkem minezi men asqan talantyna qaramastan ol ómir boıy qaıyrshylyqtan qutyla alǵan joq. Qaıyrshylyq qamyty aqynnyń jan dúnıesine syzat saldy degenge, óz basym, senbes edim. Onyń qanatty júregi qarshyǵa qustaı jelip, Fýdzı taýynyń tóbesindegi sharby bulttardyń ústinen tómen túspese kerek.
