«Túrkistan solaı týǵan» qalaı jazyldy?

Zańǵar jazýshy ocherkine arqaý etken qasıetti, tarıhy mol Qarataýdyń qoınaýynda jatqan Kókjon ólkesi janǵa da, malǵa da jaıly, jeri qunarly, neni ekseń sodan mol ónim beretin tabıǵaty baı, kórikti de shyraıly aımaq. Tastar arasynan burq-burq qaınap shyǵyp jatqan bulaqtaryndaǵy tis qarıtyn salqyn da taza, móldir sýlary qandaı ǵajap! Ystyq kúnde shóldep kelip tartyp jiberseńiz, sup-sýyq mańdaı terińiz burq ete qalady. Jan rahatyn sezinesiz.

Elimizde tyń ıgerý naýqany Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan ke­ıin-aq bastaý alǵanymen, 1953 jyldan naqty júzege asyryldy. KOKP Ortalyq komıtetiniń osy jylǵy maýsym plenýmynan keıin KSRO Mınıstrler keńesi óziniń №1570 qaýlysyna sáıkes elimizde tyń ıgerýdiń jańa sharalaryn qolǵa ala bastady. 1954 jyldyń 19 shildesin­de Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıteti men Qazaq KSR Mınıstrler keńesi «Respýblıkada 1956 jyldyń eginine arnap, tyń jáne tyńaıǵan jer­lerdi irikteý týraly», al 1954 jylǵy 19 qazanda Qazaq KSR Mınıstrler ke­ńesi «Jambyl oblysynda jańa astyq sovhozdaryn uıymdastyrý týraly» she­­­shim qabyldady. Osy qaýlyǵa sáıkes Jambyl oblysynda jer kólemi 249 myń gektar, sonyń ishinde, astyq egýge jaramdy 126 myń gektar alqapta jańadan uıymdastyrylatyn 8 sov­hozdy ornalastyrý belgilendi. Olar Talas aýdanynda «Qarataý», Sarysý aýdanynda «Túrkistan», Qordaı aýdanynda «Qordaı», Lýgovoı aýdanynda «Podgornyı», «Qoraǵaty», Krasnogor aýdanynda «Krasnogor», Shý aýdanynda «Shoqpar» jáne «Dalaqaınar» eldi mekenderi edi. Sarysý aýdanynyń Kókjon óńirindegi Úshbas, Oktıabr, Qaratas, Dıhan, Jdanov kolhozdary biriktirilip, 1954 jyly astyq óndire­tin «Túrkistan» tyń sovhozynyń irgesi qalandy. Kilemdeı qulpyrǵan jazyq­tar men qyrattarǵa túren túsip, shynjyrly aýyr temir tulpar-traktor­lar soqalaryn súıretip san ǵasyr boıy tynyshtyq qushaǵynda jatqan baı ólkeni abyr-dabyr qyldy.

KSRO Mınıstrler keńesiniń 1954 jylǵy 14 qazanda «Zapasqa shyǵa­tyn áskerı qyzmetkerlerdi aýyl­sharýa­shylyqtarynda paıdalaný týraly» arnaıy qaýlysyna sáıkes Túrkis­tan áskerı okrýginde azamattyq pary­zyn ótegen soldattar, ofıserler osy jańa sharýashylyqty tikeleı shef­tik qamqorlyqqa aldy. Sondyqtan jańa sharýa­shylyqqa «Túrkistan» aty be­rildi. (Qazir onyń burynǵy orta­lyǵy Andreevka aýyly memleket qaı­rat­keri, qazaqtan shyqqan alǵashqy taý ınjenerleriniń biri Áshir Búrkitbaevtyń atymen atalady).

Shynyn aıtý kerek, alǵashqy tyń ıgerýshiler qatarynda taza júrekti bedeldi kommýnıster men arman qýǵan komsomol jastar kóp boldy. Olarmen qabattasyp Reseıde, Belorýssııada, Ýkraı­nada sendelip jumys tappaı júr­gen toǵyshar jastar, túrmeden shyqqan, oıdan-qyrdan qashqan berekesiz jandar da jınaldy. Nesin aıtamyz, «tyń kóteremiz» degen uranǵa eleńdep, ún qosqan armanshyl jastar Qazaqstanǵa júzdep, myńdap, búkil sostav bolyp ár respýblıkadan aǵylyp kelip jatty.

Jambyl oblysynyń memlekettik muraǵatyndaǵy oblystyq «Stalındik jol», Sarysý aýdandyq «Sosıalıstik sharýa» gazetteriniń 1955 jylǵy tigin­dilerin aqtaryp, sol jyldary Sarysý aýdanyn basqaryp, Muhańnyń qasynda birge bolǵan ardager aqsaqal Aman Alpysbaev aǵamyzben jolyqtyq. Aman aǵamyzdyń aıtýynsha, uly jazýshy Muhtar Áýezov Sarysý aýdanyna 1955 jyldyń jaz aıynda kelgen. Ol kisiniń qasynda oblysty aralatýǵa Jambyl oblystyq keńesi atqarý komıteti tór­aǵasynyń orynbasary Ǵarıpjan Dosym­bekov, oblystyq gazettiń redaktory Ǵaısa Sarmurzın júripti. Qurmetti qonaqty Sarysý aýdanynyń basshy­lary aýdandyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy Shaımardan Qaldybaev, aýdan­dyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy Aman Alpysbaev, aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Igen Nurmahanov, aýdan proký­rory Ospan Saýranbaev móldir sýly kógildir Kólmeniń tusynda qarsy alyp, biraz kún eldi aralatqan. «Túrkistannyń» egin alqabynda Muhań el-jurtpen áńgi­melesip, eldiń jaı-kúıimen tanysqan.

 – Qazaqty álemge tanytqan zańǵar ­jazýshy 1955 jyly issaparmen Kók­jonǵa keldi. Qalamgerdi aýdan jáne aýyl basshylary Sholaqtaýdan keletin qara jol boıynda, Aqtoǵaı aýylyna taıaý Kólme kóliniń tusynda kútip aldy. Súlikteı qara «ZIM» mashınasy kelip toqtaı qalǵanda, dúıim halyq alǵa lyqsydy. Mashına esigi ashylyp, kólikten jymııa kúlip Muhań tús­ti. Qasynda oblystan ergen birneshe qyz­met­ker bar. Uly jazýshyny kórýge, qo­lyn alyp sálemdesýge kelgen halyq­ta qısap joq. Kópshiliktiń ózine qur­metin, kóńilin sezingen jazýshy qol soz­ǵandardyń bárimen sálemdesip jatyr. Jınalǵandarǵa rızashylyq sezimin bildirgen Muhań, tyń ıgerýshilerge degen partııa men qoǵamnyń qamqorlyǵy, jalpy Úkimettiń olarǵa degen saıasatyn qońyr, áýezdi únimen qysqasha baıan­dap berdi. Adamdarǵa shapaǵat shasha qa­raı­tyn meıirimdi kózi, parasattylyǵy, te­reń bilimdiligi, ulaǵatty sózderi kóp­ti tánti etti. Sodan keıin aýdan basshy­la­­­rynyń bastaýymen shyraıly Úshbas aýyly­nyń tusyndaǵy Shirimbet sazyna tigilgen aqshańqan kıiz úılerge bet aldy, – deıdi Aman Alpysbaev aǵamyz.

Sol saparynda jazýshy úsh kún Jon óńirinde bolyp, sharýashylyqtyń basshylary men eńbekkerlermen kezde­­sip, eginjaı men dala qostarynda bolyp, mán-jaımen tanysyp, júrgen jer­leriniń attaryn, tipti, sol aımaq­ta ósken shópterdiń, ań-qustardyń túrin asyqpaı aq qaǵazǵa túsirip, taý-qy­rat­tardy aralap, oı túıgen. Mundaǵy shy­bynsyz qońyr jazdyń, tabıǵat­tyń sulýlyǵy men keremettigine ishteı rıza bolǵan qalamger aýyldyń kónekóz qarııalarymen uzaq áńgimelesip, Kókjon­nyń kórikti taý shatqaldaryn tamsana aralapty. «Báıdibek» sazyndaǵy sýy mol bulaqtardy, bitik ósken kók shal­ǵynnan at súringenin kórip, onyń tóńi­regindegi ásem tabıǵatqa tamsana qarap, erekshe áserge bólenipti.

«Men elimizdiń tarıhynyń altyn besigi atanǵan kıeli Qarataýdyń qudi­retine tańǵalýdan ajyraı almaı kelemin. Bile-bilgenge onyń ár qoı­naýy tolǵan syr eken. Saı-salasy myń bulaq, shóbin tartsań sý shyqqan qutty ólke eken, páli. Osy bir júrekke jaqyn óńirdi aralaı júrip júz roman oqyǵandaı boldym. Anaý Jon ólkesindegi Qorǵantóbe, Qamyr áýlıe, Qaraýyl tóbeler, Sozaqtaǵy Babata, Qumkent, Sholaqqorǵan, Túkti Ázız baba áýlıe... bári-bári qupııasyn ishine búgip jatqan tylsym dúnıeler. Ashyp qalsań talaı tarıhqa keneler edik, shirkin! Qoldy bir bosatyp alyp, zertter me edi?! Jazatyn, zertteıtin dúnıe jeterlik eken...», dep armandaı attanǵan eken suńǵyla ǵalym-qalamger bul tarıhy tolyq ashylmaǵan, jumbaqqa toly óńirden. Biraq «Kósegeniń Kókjonyn, Úshbas aımaǵyn taǵy birde asyqpaı qona jatyp aralasam» degen zańǵar qalamgerdiń oıy oryndalmaı qaldy. Sirá, Muhańnyń bul armanyn iske asyrýǵa ýaqyt tapshylyǵy qolbaılaý bolǵan shyǵar.

«Sol bizdiń óńirden alǵan áseri men shabytyn sýytpaı, oblys ortalyǵyn­daǵy «Eńbek týy» (qazirgi «Aq jol») gazeti­niń redaksııasyna baryp, «Túrkistan solaı týǵan» ocherkin dıktovkamen jazyp, onyń bir danasyn oblystyq gazetke berip, Almatyǵa attanyp ketipti. Kóp ýaqyt ótpeı ol ocherki respýblıka­lyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde, sol jyly «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń on ekinshi nómirinde jarııalanady. Keıinirek shyǵarma kóptom­dyq kitaptarynyń 7-shi tomyna engizildi. Sóz etip otyrǵan ocherkte keltirilgen keıipkerlerdiń kóbi bizge tanys esimder, al birazynyń aty-jónderi ózgertilip alynǵan. Mysaly, sovhoz dırektory Grıgorıı Alekseevıch Strýkov – Alekseı Ivanovıch Strogov bolyp, aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy Shaımardan Qaldybaev Mardan Sandybaev bolyp atalsa, mehanızatorlar Novıkov, Tkachenko aǵaıyndy Flıgler, komsomoldar, tankıst Selıgorodsev, Kokarev, Popov, Popravko Anatolıı ómirdegi óz aty-jónderimen atalǵan.

Sol sııaqty Strýkovtar jolda qar astynan taýyp alyp, tiriltip alatyn «Sadaǵa» atalǵan apanyń ómirdegi shyn aty da Saqysh – Saqypjamal. Vasıa – Vasılıı Zaharovıch Mataıbaev ta, Ábish shofer – Ábish Taıkeshov (ol Sarysý aýdanyndaǵy alǵashqy shoferlar­dyń ustazy bolǵan). Sol sııaqty aýdan­dyq keńes atqarý komıtetiniń tór­aǵasy bol­ǵan, shyǵarma keıipkeri Alpys­baevtyń ómirdegi shyn aty-jóni de sol qalpynda – Aman Alpysbaev.

Sol jyldary aýyldyq keńestiń tór­aǵasy bolyp kóp jyl atalǵan óńirdiń bilgir, qadirli azamaty Jumaǵul Aha­tov qyzmet etti. Aýdandyq partııa komı­­te­tiniń hatshysy A.Sandybaev, aýdan­­dyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy A.Alpys­baev, sovhozdyń alǵashqy dırektory Valentın Strýkov, agronom Nına Ma­taıbaeva, mehanızatorlar Novıkov, V.Z.Mataıbaev, Popov, Tkachenko, Pop­ravko jáne t.b. ómirde bolǵan, kóp jyl­dar sol óńirde asa qajyrlyqpen eńbek etken tyń ıgerýshiler. Olardyń birazynyń balalary «Túrkistan» sov­hozynda dúnıege kelip, sol jerdegi mek­tepte bilim alyp, úlken ómirge qa­nat qaqty. Bul kúnderi olar ósip-ónip, ár óńirde, ár salada eńbek etip júr. Olar árdaıym Qarataýdyń Jon óńi­rin sa­ǵynyshpen eske alady», deı­tin Kókjon óńirindegi Úshbas aýy­ly­nyń perzenti, kóp jyldar aýdan basshy­la­rynyń biri bolǵan, eńbek ardageri, Sarysý aýda­ny­nyń Qurmetti azamaty, marqum Qýanysh Párimbekov aǵamyz.

Uly jazýshy Kókjon óńiriniń qatal qysyn, tyń ıgerýshilerdiń alǵashqy kúr­deli qadamdaryn, sol kezde kezdesken qıyndyqtardy bylaısha sýretteıdi: «Eki júrginshiniń kóńiline búgin elsiz qulazyǵan japan túz jáıi ábden málim. Olar bul mańnan, búgingi joldan adam mekenin kútpeıdi de. Biraq kóz ben kóńilge sonshalyq jat, jaıyn dúnıe asa sýyq tartyp, orasan ógeılik andatady. Eki urtyn muzdaq kolbasa men qara nanǵa kómeılete toltyryp alǵan Novıkov, zorǵa sóılese de, bul jol men Jonǵa qatty narazylyǵyn aıtady.

– Kúnshýaqty Qazaqstan... Jaqsy-aq eken, nesin aıtasyń!

Joldasy qostaı tústi:

– Tym qurysa Qostanaı men Pavlo­dar oblysy bolsa bir sári. Fevraldiń aıaǵynda Qazaqstannyń jyly jaǵyn­da, Jam­byl oblysynda mundaı qalyń qar, mun­daı uzaq qys bolar ma?! – dedi. Novıkovtan góri kóbirek biletin de túsi­netin qalpy bar. О́zimen-ózi oılana sóıleskendeı bolyp, biraz jaılardy taratyp aıtyp ketti.

– Ras, bıyl «otyz jyldan beri bol­maǵan aýyr qys boldy» dedi maǵan oblys qyzmetkerleri. Bul joldyń qıyndyǵyn kóp aıtysyp edi. Biraq son­da da, dál sen ekeýmiz kórgendeı, mun­shalyq qalyń qar, mundaılyq meńireý dúnıeni kútken emespin. Biz qazir «Jon» degen jerge jettik. Osy jańaǵy shyqqan órden bylaı qaraı, anaý uzaqqa ketip jatqan jota, mynaý kólbep jatqan adyrlar, tóbeler bári endi sol bizdiń bolashaq sovhozdyń jer shegine kiredi. Biraq ne kerek, áli de, Novıkov, ekeýmiz alda tatatyn ashy azap kóp. Mynaý júk, mynaý aqyryn júris, aýyr jolsyzdyq jaǵdaıynda ekeýmiz búgin túnge sheıin aldaǵy kishkene pýnktke jete alamyz dep senbeımin. Odan da asaı tús kolbasany! Maıdy jáne molyraq asa, bolmasa ózińniń motoryń da álsirep júrmesin. «Ne glýshıt motor!» Ol traktorǵa ǵana aıtylǵan emes! Qajymasqa, berilmeske, toqtamasqa sen ekeýmizge de arnalǵan uran! – dedi».

Ári qaraı ocherk avtory: «...Ol ózi Qazaqstanǵa júrerden buryn jalpy osy respýblıkanyń ekonomıkalyq, geo­grafııalyq jaılarynan ádeıilep oqyp alǵan kóp kitaptar málimetin eske túsirdi.

– Ras, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, tipti Kókshetaý, Aqmola ob­lys­tarynyń bári de bul jaqtardan sýyq. Qary qalyń, borany da kóp. Bizde mynaý qar, mynaý uzaq qys sırek bolatyn jáı! Biraq sonymen qatar ol jaqta taýlar az. Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, kóp jerinde Kókshetaý, Aqmo­lada tegis dalalar mol. Onda traktor seniń traktoryń kórgen qorlyq azapty dál mundaı kórmeıdi. Biz sııaqty po­ıyz stansasynan toqsan kılometr jer­ge or­naǵan jáne jolynyń bári taý, oı-shuńqyr, tasqııa, jar-jyra bol­ǵan sovhoz joq deýge bolady. Ne degen sóz? Bir ǵana vagondy bolashaq sovhoz ortalyǵyna jetkizý úshin ekeýmiz traktormen búgin úsh kún súırep kelemiz! Osy joldyń ári jyraqtyq, ári oı-shuńqyr, taý-tas­ty qıyndyqtary Soltústik Qazaq­stan­daǵy sovhozdarda joq deýge bolady. Biz­diń jaı­syz jaǵymyz degenim osy. Son­dyq­tan áli de basa ber, Novıkov, tar­ta ber! – dep, óziniń termosyndaǵy ystyq shaıynyń eń sońǵy krýjkesin Novı­kov­ke tóńkere quıyp berdi.

Sál tynyǵyp, tamaqtanyp boı jylytyp, sergı túsken qalpynda aýyr joldyń jolaýshylary taǵy da mımyrt júriske basty. Aıazdap qalǵan mashına shyqyrlaı shyqyrlap, syqyrlaı kútirlep, qalyń qardy jentektegen kúıde eki jaǵyna yrshyta shapshytyp, laqtyra otyryp, Jonnyń kúdir jotasymen baıaýlap tarta berdi. Bulyńǵyr kúńgirt sáýle arasynda aınala aıqyn kórinbeıdi. Surqaı aspan men aqsur dala ulasyp, kilegeı suıyq surǵylt bir boıaýǵa batqan.

Jon mańy júrginshilerge taǵy bir tyń álek ákele bastady. Burynǵy oıda, saı-qolatta kele jatqandaı emes, jotanyń ústi qatty yzǵyryq aıazdy jel ańqytýǵa aınaldy. Novıkov traktordy júrgize otyra endi jıi-jıi aýzy-murnyn ýqalaı bermese, úsinetin tárizi bar. Joldasy jel ótine tońa bastaǵan beti-murnyn saqtaý úshin syrt aınalyp, arqasymen shegine júrip, beti-qolyn ýqalaı berdi.

Jon ústi jaqynda jaýǵan qaryn qýǵylaıdy. Alys jıek qana emes, jaqyn jerlerdiń ózinde de ırek-ırek kúrtikter ústinde tútindeı, quıyndaı buralyp shalqı túsip, jaıaý boran – aq jorǵa júre bastady.

Kún anyq aıazdy, jeldi borasynǵa aınala berdi. Jonnyń qarynyń da burynǵydan áldeqaıda qalyńdaı túske­nin Novıkov túıilgen qabaqpen alystap keledi. Aıqyn jol joq. Bulardy bas­tap kele jatqan birer mashınanyń eski súrleýi ǵana. Ol keı jerlerde boran astynda basylyp qalady. Keı tustarda omyrylǵan tomar-tomar qar kesekterin, úlkendi-kishili qıyrshyqtaryn kórsetip qoıady. Keshke de, tańǵy eleń-alańda da, qazirgi jaıaý boranda da jat joldaǵy jatyrqaǵysh jolaýshy-traktorshyny bastap kele jatqan soqyr jol osy.

Jon endi birazda keı tustarda jaqpar tastardy, qatparly qatar tóbelerdi, sırek butalardy jıiletti. Boran qara tas­tan da, qaltyldaǵan tikendi sheńgeldiń ústi-basynan da, baýyrynan da uıtqyp ótip jatyr. Novıkovtiń kózi tek qana alda, soqyr jolda bolatyn»...

Jazýshy sýrettegen bul kórinister sol kezdegi Kókjon aımaǵyn kóz aldy­ńyzǵa keń polotno retinde ákeledi. Ony erekshe bir sezimmen qabyldaısyz. Rasyn aıtý lázim, alǵashqy kezde tosyn qıyn­dyqtar az bolmady. Jergilikti turǵyndar yǵysyp, syrttan kelgen «qonaqtarǵa» oryn berdi. 1954-1955 jyl­dary qys pen kóktem aılarynda sol óńirden 90 shaqyrym jerdegi Sholaqtaý eldi mekeniniń (qazirgi Qarataý qala­sy) temirjol beketinen qurylys materıaldary men traktor-mashınalar, soqalar men tuqym sepkishter tasylyp, 1955 jyly kóktemde erlikke teń qyzý eńbek bastalyp ketti. Qysqa merzimde 4 páterlik 12 aǵash úı, eki páterlik 6 úı turǵyzylyp, vagon úıler men palatkalar bolashaq sovhoz ortalyǵy bolady degen Andreevka aýlyna qoıyldy. Kóp ýaqyt ótpeı uıymdastyrylǵan 6 traktor brıgadasy tyń ıgerýdi bastap ketti. Ǵasyrlar boıy mop-momaqan bolyp buıyǵyp jatqan ólke qaınaǵan eńbek maıdanyna aınaldy. Árıne kópshilik bolǵasyn, tyń ıgerýshiler arasynda alasy da, qarasy da bar edi. Biraq alǵa qoıylǵan uly maqsatty oryndaý úshin 18 ultty quraıtyn tyń ıgerýshiler jergilikti halyqpen tize tirese eńbek etti. Sóıtip, birinshi jyldyń ózinde on eki myń gektar jerge arpa-bıdaı egilip, ár gektar egistikten 20-25 sentner ónim alyndy. Mundaı ónim buryn oblys kóleminde birde-bir sharýashylyqta bolmaǵan edi. Odan keıingi jyldary da bul shuraıly óńir Otanymyzdyń qambasyna mol astyq quıyp, el ekonomıkasyn nyǵaıtyp, ósýine óz úlesin qosty.

Oblysta 1953 jyly egis alqaptar kólemi 428 myń gektar bolsa, 1960 jyly 908 myń gektarǵa jetti. Astyqtyń jalpy túsimi 1954 jyly 308,1 myń tonnadan 1960 jyly 526,8 myń tonnaǵa deıin ulǵaıǵan. Taǵy bir este ustar derek, 1956 jyly Qazaqstanda tuńǵysh ret mıllıard put astyq memlekettik qambaǵa quıyldy. Buǵan jambyldyq dıhandar da qomaqty úles qosyp, sol jyly memleketke 25 mıllıon put astyq satty.

Qarymdy qalamger Muhańnyń «Túr­­kistan solaı týǵan» ocherkiniń ja­zy­lý tarıhy osyndaı. Zańǵar jazý­shynyń Sarysý aýdanyndaǵy qazy­naly Qarataý tósindegi Kósegeniń Kók­jony aımaǵynda uıymdastyrylǵan «Túrkistan» (qazirgi Áshir Búrkitbaev keńshary) sharýashylyǵy týraly ja­zylǵan shejirege teń ocherki sol óńirdiń eńbekkerlerine úlken maqtanysh, tyń ıgerýshilerge arnap soǵylǵan máńgilik eskertkishterge teń ádemi dúnıe.

Sodan beri qansha jyl ótse de zań­ǵar jazýshynyń sol óńirge arnaıy kel­genin, aıtýly kórkem ocherk jazǵa­nyn túrkistandyqtar (qazirgi Á.Búrkit­baev aýylynyń turǵyndary) árdaıym maqtanyshpen eske alyp otyrady. Jazý­shynyń esimi sol aýyldaǵy orta mektepke berilgen. Ony jyl saıyn birneshe ondaǵan túlek bitirip, bilimge sýsyndap, qanattary qataıyp myna keń ómirge joldama alady. Bul kúnderi olar óz jú­rek­teri qalaǵan mamandyqty tańdap, eli­mizdiń halyq sharýashylyǵynyń ár sala­synda qajyrly eńbek etip júr. Sol Muhtar Áýezov atyndaǵy orta mek­­tep­tiń kóp túleginiń biri ekenimdi men de júregimniń bir túkpirinde erekshe maq­tanyshpen saqtap júrmin. О́mir jal­ǵasyp jatyr...

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,

Jambyl oblysynyń Qurmetti azamaty