Belgili jazýshy Mamytbek Qaldybaı 34 kitaptyń avtory. Onyń shyǵarmashylyq ómirinen Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly týraly «Umytylmas kezdesýler», «Ataq pen shataq», «Men – halqymnyń Baýyrjanymyn» kitaptarynyń alatyn orny erekshe. Tómende qalamgerdiń Baýkeń ómirinen syr shertetin jańa týyndylaryn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
Túsinisý
– Kelesi suraǵymdy qoıýǵa ruqsat pa? – dedim jyldam sóılep.
– Ruqsat.
– Dıvızııa komandıri bolǵan alǵashqy kúngi kóńil-kúıińizdi bilsem dep edim.
– Bul tilegiń oryndy. Tyńda. Dıvızııa komandıri boldym. Dıvızııanyń shtab bastyǵy menen on jas úlken Kalýgın degen óte bilimdi kisi eken. Meni mensinbedi. Mensinbegenniń sazaıyn tartarsyń, dep ishime túıip qoıdym. О́tirik kúlip júr. Kúlli buıryqty, aqpardy sol jazady. Men qol qoıamyn.
– E, bir aqymaq kelipti ǵoı, bylaı jaza salaıyn, ne túsiner deısiń? – degen oıda. О́zi buıryq jazyp úırenip qalǵan, urysqa qatyspaıdy.
Qaraǵym, buıryq jazý basqa da, soǵys basqa. Túsindiń be? Onyń oıynsha, men ne jazsa da qol qoıa beretin kórinemin.
Birinshi ret qujattardy alyp keldi. Bala jigit kezimdegi ustazym Dúısekeńe (Dúısenǵalıǵa) uqsap, qolyma qyzyl qalam alyp, ákelgenderin bulaı emes, bylaı dep túzettim. Sóıtse de ishinen: «Bir komandır keledi, ketedi. Mynaý da jaqynda solardyń kebin qushady» – dep oılap júr. Soldattarǵa da jan kerek. Bul qalady dep ony syılaıdy.
Bir ózenniń jaǵasyna jete toqtadyq. Biz ary ótemiz deımiz, nemister jiberer emes. Joǵary jaq: «О́tkin! О́tkin!» – dep ámir etip jatyr. Eki ottyń ortasynda qaldyq. О́zi tıtimdeı ǵana ózen, tereńdigi tizege jetedi. Biz jaqtaǵy jaǵa tómen de, nemister jaǵyndaǵy jaǵa bıik. Ekeýiniń araqashyqtyǵy 200, 300 metrdeı. Tómenniń aty tómen, joǵarynyń aty joǵary eken. Joǵarydaǵylar tómende ne bar ekenin kórgish keledi ǵoı.
– Alǵa! Alǵa! – asyra silteýshilik, qaraǵym, soǵysta da boldy. Qyp-qyzyl qyrǵyn. Komandashy telefonmen meni sybap jatyr. Men de alǵa dep komandırlerimniń apshysyn qýyryp jatyrmyn. Odan ne ónedi?
Sen soǵysta bolǵan joqsyń, túsinbeısiń. Bul naǵyz tragedııa! Biraz qyryldyq. Úsh kún áýre boldyq. Snarıadtarymyz az.
– Zeńbirektiń bireýi oq atpasyn! – dep buıryq berdim. Ata bersek, qor qalatyn túri joq.
– Momyshuly zeńbirekterden atpaýdy buıyrdy, – degen sóz komandashyǵa jetedi. Áskerı keńes:
– Satqyn! Basqa dıvızııalar atyp jatqanda, bul nege búıtedi? – dep shát-shálekeıi shyǵady.
Armııa qolbasshysy general-polkovnık Chıstıakovqa habarlaıdy.
– Bul ne masqara?!
Áskerı keńestiń múshesi general-leıtenant Abramov pen qolbasshy general-polkovnık Chıstıakov blındajyma kirip keldi. Abramov daýys kótere sóıledi. Chıstıakov úndemeı tur.
– Bizdiń armııamyzdaǵy jalǵyz sizdiń dıvızııa ǵana jaýǵa oq atpaı jatyr. Nemisterge berilgińiz kele me? Káne, sóıleńiz! Myna qylyǵyńyzǵa biz túsine almaı turmyz.
Chıstıakovqa myń da bir raqmet, úndemeı tóze bildi.
– Joldas general-leıtenant, men jurt atyp bolǵan soń atamyn. Meniń snarıadtarym óte az. Ony bolmashy nárselerge shyǵyn etkim kelmeıdi. Kórshilerim qazir atyp jatqanymen, sońynan taıaq jeıdi. Báribir olar jaýdy jaryp óte alǵan joq. Jaýdyń mańdaıyn kózdep atqan kezimizde alǵa jyljıtynymyzǵa senemin. Sol sebepti snarıadtarymdy, adamdarymdy saqtap otyrmyn.
General-leıtenant bir nárse dep kele jatyr edi, qolbasshy Chıstıakov:
– Sabyr saqtaýyńyzdy ótinem, komdıvtiki durys. Alda ne bolaryn kóre jatarmyz, – dedi. Áskerı keńes múshesiniń úni óshti. – Bizge tamaq beresiń be, joq pa?
Chıstıakov kóńildene kúldi. О́zi orta boıly, kók kóz kisi edi. Tamaq, júz gramnan araq berdim. Dastarqan jınalǵan soń, qolbasshy:
– Al, polkovnık, shabýylǵa qashan shyqpaqsyz? – dedi.
– Shabýyldy tańerteń bastaýyńyz kerek! – dedi Abramov. «Buǵan qalaı qaraısyń?» degendeı, Chıstıakov maǵan janaryn tik qadady. Bir-birimizdi kózqarastan túsindik. Ornymnan turdym da:
– Joldas qolbasshy, men shabýylǵa tústen keıin shyǵamyn, – dedim. Abramov degbirsizdenip:
– Ne tantyp tursyń?! – dep aıqaılady. – Biz shabýyldap, ár saǵattan utylyp jatyrmyz. Al sen tústen keıin deısiń!
General-polkovnık Chıstıakov sabyrly qalpyn buzbaı:
– Nege shabýylǵa tústen keıin shyqpaqsyz? – dep maǵan suraq qoıdy.
– Joldas general-polkovnık, nemister bizdiń barlyq shabýylymyzdy toıtardy. О́zińiz kórdińiz, olar erteń orystar bas kótere almaıdy dep oılaıdy. Tumsyqtarynan eseńgirete soqtyq dep jaqsylap tústenedi. Uıyqtap dem alady. Dál osy kezde shabýylǵa shyǵamyn.
– Tfý, eneńdi uraıyn, men de osylaı oılap tur edim. Oılaǵan oıyńdy iske asyr!
General-leıtenant birdeme demek edi:
– Bóget bolmaıyq, komdıvtiń oıy durys, – dep jadyraı kúldi.
– Kórermiz ne shyǵaryn? – Oǵan Chıstıakov renjip qaldy.
– Komdıv óz basyn qaterge tigip otyr. Budan bylaı biz aralaspaıyq. Ne bolaryn kóre jatarmyz. Nemister de aqymaq emes. Olar da oılanyp jatqan shyǵar?..
Maǵan qarap:
– Komdıv, – dedi, – oıymyz bir jerden shyqty… Artıllerııa jaǵynan kúshińiz azdaý eken. Qaramaǵymdaǵy artıllerııa dıvızıonyn keshke deıin sizge jiberemin. Ony uqypty paıdalana bilińiz.
Áskerı keńestiń múshesi de jibidi. Buryn Chıstıakov qoshtasqan kezde: «Qosh bolyńyz» – demeı, «vsego dobrogo» deıtin. Orys tilinde bul qyzyq sóz. Qosh bol dese, kóńilge jolyǵamyz ba, jolyqpaımyz ba degen kúdik týady. Al «vsego dobrogo» degen «amanshylyqpen kezdeseıik» degen sóz ǵoı. Munyń máni óte tereń.
Bul joly da qolbasshy menimen «vsego dobrogo» dep qoshtasty.
Erteńine jeńiske jettik. Osy shaıqas meniń jańadan dıvızııa komandıri bolǵandaǵy ózime degen senimimdi biraz bekite tústi. Kýlagın de óz qatesin túsinip, maǵan oń kózben qaraı bastady. Bul, qaraǵym, qolbasylyq joldaǵy alǵashqy adymym bolatyn.
Ádiletti kisi
Baýkeń kózildirigin kıip, bas jaǵyndaǵy jýrnal ústeliniń ústinde jatqan qaǵazdardy aqtara qarap, bir hatty qolyna aldy.
– Bul ózi óte qyzyq, túsinip tyńda, – dep mashınkamen jazylǵan myna sózderdi daýystap oqydy. «Qymbatty dıvızııa komandıri! Denińizdiń saý, tvorchestvolyq eńbegińizdiń jemisti bolýyn tilegen osy jańa jyldyq quttyqtaýymdy qabyl alyńyz. Myna gazet qıyndysyn da qosa salyp otyrmyn. Muny umytylmas, qadirli dıvızııa komandırime meniń jumysym týraly raport dep uǵarsyz.
О́mirińiz, ádebı eńbegińiz jóninde qysqasha habarlaýǵa ýaqyt tapsańyz, óte qýanar edim. Prıbaltıka boıyndaǵy urystar týraly kitap jazyp júrsiz be? Sizge shyn berilgen kombat A.Sharypov».
Baýkeń quttyqtaý hatty ústel ústine qoıyp, «Maıdandaǵy dostyq umytylmaıdy» degen atpen jaryq kórgen gazet maqalasy qıyndysyn «má, óziń oqy» dep maǵan usyndy. Onda Dıvnegorsk qalasynda turatyn zapastaǵy gvardııa maıory Aleksandr Olımpıevıch Sharypovtyń maıdandas dostarymen baılanysy týraly áńgimelenedi eken. Maqalanyń bir jerinde: «Panfılov dıvızııasynyń burynǵy polk komandıri, keıinnen 9-shy Qyzyl Tý ordendi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń komandıri bolǵan gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulynyń «Moskva úshin shaıqas» (ofıser jazbalary) atty kitaby Aleksandr Olımpıevıchke erekshe qymbat. Sebebi, maıor Sharypov onyń qaramaǵynda qyzmet etip, soǵysqan», depti.
Kitaptyń birinshi betinde: «Jazǵan hatyńyz jáne jyly sózderińiz úshin alǵysymdy bildiremin. Qyzmetińiz úshin rahmet. Aman-esendigińizge qýanyshtymyn. Siz bizdiń dıvızııanyń erjúrek jaýyngeri, batyl batalon komandıri retinde esimdesiz.
Dıvızııa komandıri B. Momyshuly, Moskva qalasy» – degen avtor qoltańbasy bar.
Baýkeń gazet qıyndysyn menen alyp:
– Joǵarydaǵy sózderdiń astaryna kóńil ból, – dedi. – Erekshe qymbat degenniń astary tereń.
Sharypov ol kezde túrmede otyrǵan edi. Joǵarydaǵydaı qoltańbam bar kitapty alady. Kitap qoldan qolǵa ótedi. «Oı, mynanyń ózi qalaı?» dep bastyqtar oılanyp qalady. Burynǵy dıvızııa komandıri «erjúrek jaýyngerim» dep otyr, ózimen sóılesip kóreıikshi, dep shaqyryp sóılesedi. Kóp uzamaı ony kúzet bastyǵy etedi. Bul – úlken jeńildik. Meniń qoltańbam, shyndyǵyna kelgende, kepildeme ornyna qyzmet atqarady. Jalaqysy kóbeıip, jaǵdaıy jaqsarǵan soń Sharypov otbasyn Dıvnegorskige kóshirip alady. О́zin buryn da jaqsy, tártipti ustaǵan, endi tipten jaqsy dep bastyqtar qalǵan jyldaryn keshirip, bostandyqqa shyǵarady. Ol sol jerde birjola qalady.
Meniń qoltańbam oǵan shyn máninde propýsk ornyna júredi. Kez kelgen advokat dál bulaı ara túse almas edi. Sharypovtyń aýzynan tastamaı, qaıta-qaıta hat jazýynyń sebebin endi túsindiń be?
«Jek kórýshilik pen jaqsy kórýshiliktiń arasy qas pen kirpiktiń arasyndaı ǵana» deıdi halyq. Qazaqtyń «kóńil bir atym nasybaıdan qalady» degen de sózi bar. Soǵys kezinde men ony batalon komandırinen alyp, maıorlyq dárejesinen aıyryp, aıyp batalonyna jibergen edim. Bul ólim jazasyna keskenmen birdeı. Osyǵan qaramastan, ol jek kórýshilik sezimin umytyp, maǵan hat jazdy.
Túrmede otyrǵan kisi ǵoı, «Sen neǵyp otyrsyń?» demeı, kóp oıdy, kóp adamgershilik sezimdi «siz bizdiń dıvızııamyzdyń erjúrek jaýyngeri, batyl batalon komandıri retinde esimdesiz» degen sózge syıǵyzyp, qoltańba jazyp, kitabymdy salyp jiberdim.
…Aıyp batalonynda ol jaralanady. Tártip boıynsha, kinásin qanmen jýdy dep jaralanǵandarǵa keshirim jasalady. Ol burynǵy ornyna qaıta barýy kerek. Ony tek general Chıstıakov qana sheshýi tıis.
Bir hatynda maıor Sharypov: «General meni óte sýyq qarsy aldy. Monshadan keıin túkti halat kıip, shaı iship otyr eken, urysty», – dep jazypty. Onyń hatyn oqyp, generaldyń adıýtanty Goncharovtyń aıtqany esime tústi. Sharypov bizdiń dıvızııaǵa qaıta suransa, Chıstıakov:
– Joq, ruqsat ete almaımyn! – depti. Jalynyp, ótingen eken:
– Seni nege onda jibermeıtinimdi aqylyń bolsa, túsin. Eger taǵy bir ret súrinseń, Baýyrjan seni sózge kelmeı attyryp tastaıdy, – depti general.
Menińshe, Chıstıakovtyń sheshimi durys. Men «e, jaqsy kelipsiń» demeımin ǵoı. Sony Chıstıakov sezgen. Ol kisi meni biledi. Sondyqtan da burynǵy qarym-qatynastary bolmaıdy dep anaǵan jany ashyǵan.
Maıor Sharypov ókpeleý ornyna general Chıstıakovty baǵalaýy, oǵan alǵys aıtýy kerek. Ol kisi úlken adamgershilik jasady emes pe? Ekinshiden, maıor Sharypov kúlli dıvızııaǵa málim. «E, myna baıǵus tiri kelipti ǵoı», dep bári tiksine qaraıdy. Bilse, general Chıstıakov ony sol eki qolaısyzdyqtan da qutqardy. Sharypovtyń generalǵa ókpesi múlde orynsyz. Ony ózi túsiner dep hatta jazǵanym joq.
Baýkeń sózin kilt doǵaryp, maǵan uzaq oılana qarap:
– Muny saǵan ne úshin aıtyp otyrmyn? – dedi de, jaýabymdy kútpeı ózi sóılep ketti. – Adamdy adam túsiný ońaı emes. Joǵarydaǵy oqıǵadan maıor Sharypovtyń da, general Chıstıakovtyń da, meniń de kim ekenimiz kórinip turǵan joq pa?
– Kórinip tur.
– Kóringende qandaı?! Ivan Vasılevıch Chıstıakovty men qabiletti, adam tanıtyn, ádiletti kisi dep sanaımyn.
Eki oqıǵa
Baýkeń temeki qaldyǵyn ústel shetindegi kúlsalǵyshqa tastap, sózin jalǵady.
– Soldattar ólimge kózbe-kóz qarap úırengen jandar ǵoı. Olar kinásin moınyna ala biledi. Ádiletti qataldyǵyńa eshýaqytta ókpelemeıdi. Bárin aıt ta birin aıt, eki oqıǵa esime túsip otyr. Tyńdaǵyń kelse…
– Tyńdaımyn.
– 6-shy armııanyń ınjenerlik áskerı bólimi bastyǵynyń orynbasary general-leıtenant edi. О́ziniń shtaby, adıýtanty, shoferi bar. Orman shetindemiz. Soldattar Baltyq teńizine taıaý, eni jıyrma eki shaqyrymdaı keletin kóldeneń keńistikte qatar túzep, avtomattaryn kezene alǵa jyljyp barady.
Álgi general-leıtenant jaýdan túsken oljany eki mashınaǵa tıep, qaıtyp kele jatady. Ony bizdiń adamdar kórip, toqtatady.
– Mashınaǵa jolatpaımyn! – dep shofer qarý kezenip, bizdiń adamdarǵa qarsylyq bildiredi. Osylaı degen maǵan habar jetti. Kelsem, aǵa leıtenant avtomatyn sert ustap tur. Tóńireginde onshaqty adam.
– Ne bolyp qaldy?
– Osyndaı da osyndaı.
– Kimsińder?
– Pálen general-leıtenanttyń adıýtantymyn, shoferimin. Sol kisi jumsap edi.
– Men 9-shy dıvızııanyń komandırimin. Joldas aǵa leıtenant, qarýyńyzdy tastańyz!
Aqyly bar eken, buıryqqa baǵyndy. Shofer:
– Joq, men qoımaǵa baryp ótkizemin! – dedi baıbalam sap. Mine, tártiptiń buzylýynyń bir kórinisi.
Bir sarbazym artynan kep, qarýynyń dúmimen perip kep jiberdi. Shofer qulaǵan kezde avtomaty tyrr-r ete qaldy. Bir jaqsysy, oqtar meni janaı ótti.
– Urýdy doǵar! – Sarbazym kilt tyıyldy. Aǵa leıtenantqa qarap:
– Joldas aǵa leıtenant, sizdiń de qolyńyzdy baılaýǵa týra keledi, – dedim. Baılap, Baltyq teńiziniń jaǵasyndaǵy qystaqqa ákeldik. Bir úıdiń jertólesine túsirip, on táýlikke qamadyq. Beldik, ustara, taraq degender berilmeıdi. Eshkimge jolyqtyrmaıdy. Qoregi kúnine 250 gramm nan, bir krýjka sý ǵana.
On táýliktik qatań jazany joǵary jaq ózgerte almaıdy. Zań solaı. Ekeýin bólek qamadyq. On táýlik ótken soń:
– Bosataıyq, – dep syrtqa shyǵardyq. Ekeýi de qý súıek, saqal-murty ósip ketken. Kıimderi de máz emes.
– Sender jazalaryńdy ótedińder, – dedim. – Endi óz bólimderińe barasyńdar.
– Joldas polkovnık, qyrynýǵa ruqsat etińiz? – dedi aǵa leıtenant.
– Joq. Bólimderińe barǵan soń qyrynasyńdar!
Tamaqtandyrdyq. Kishkene avtobýsymyz bolýshy edi, soǵan otyrǵyzyp, beldikterin berdik. Aǵa leıtenantqa:
– General-leıtenantqa óziń baryp málimdeısiń, – dedim. Ketti. Ol baryp málimdeıdi. General-leıtenant tańǵalyp, uıala qyzaryp:
– Bul Momyshuly joldastyń isi ǵoı, – dese, saqal-murty ósip, súmireıip túrǵan shofer soldat:
– Joq, joldas general-leıtenant, bul Momyshulynyń emes, sizdiń isińiz, – depti. Onyń álgi sózinde «sen jumsamasań, Momyshuly bizdi qamamas edi» degen ádilettik bar ǵoı. Ol menen qorlyq kórdi, atyla jazdady, on kún ash boldy. Al aıtqan sózi anaý. Bul, túsinseń, general-leıtenantty tirideı jerleý ǵoı.
Muny maǵan avtobýsymnyń shoferi aıtyp keldi.
– Ádiletti, aqyldy soldat eken, – dedim de qoıdym.
Eki-úsh aı ótti me, ótpedi me, áskerı keńes bolyp, soǵan bardym. Keńes úsh kúnge sozyldy. Úzilis kezinde mashınama qaraı kele jatsam:
– Zdravııa jelaem, tovarısh polkovnık, – dedi bir soldat. Burylyp qarasam, men qamaǵan shofer-soldat.
– Haliń qalaı?
– Bári durys, tek sizdiń bizdi qyrynýǵa ruqsat etpegenińizge renjidim. Sony aǵa leıtenantqa aıtyp edim, ol:
– Sol jazasyna da rahmet, áıtpese ol bizdi atar da edi dedi, – dep kúledi.
– Menen sálem aıtyńyz, ol jaman ofıser emes eken.
Baýkeń biraz oılanyp:
– Soldattyń ózi kelip sálem bergeni ádilettiligi, adaldyǵy ǵoı. Ony aramdyqqa jumsaǵan ana general-leıtenant, – dedi qatýlana qabaq túıip. – Soldattar ádiletti qataldyǵyńa kek saqtamaıdy. Mundaı mysal kóp. Beli aýyrmaı baıymaq bolǵan general-leıtenantpen kúresemin dep soldattardy burynǵydan da jaqsy kóre túskenim bar.
Baýkeń oıǵa bata otyryp:
– Soldattyń syryn bilseń, jeńiske jetýdiń joly birshama aıqyndala túsedi, – dedi tunjyraı. – Ol úshin onymen til tabys. Sonda ol komandırge óz kózqarasyn aıtady.
«Ish qazandaı qaınaıdy, kúreserge dármen joq», degen maqal bar. Muny sen keń túsin. Soldat qaýymy synshyl keledi. «Qap, myna jerden komandırimiz múlt ketti-aý» dep oılaıdy. Sebebi, biri jaralanyp, biri ólip, jeńilip jatyr. Qaınaýdyń ishindegi kisi ǵoı. «Myna jerde jaý myqty eken, bizdi munda beker saldy», – dep ókinedi. Jeńse: «Komandır jaýdyń osal jerin bilip alǵan eken», dep komandır qımylyna oń baǵa beredi.
Tiri qalǵan soldat jeńilgenine: «Qap!» dep ókinedi. «Ish qazandaı qaınaıdy» degen sol. Komandırine batyp oıyn aıta almaıdy. Soǵys – jatqan jumbaq. Bizdiń zamanda syr aıtyp, ashyq soǵysý joq. Komandır baıǵus keı kezde durys, keı kezde burys sheshedi. Birde jaǵdaıdy durys baǵalaıdy, birde qatelesedi. Birde jeńis, birde jyǵylys sodan shyǵady. Bul ekeýiniń de eń aýyrtpalyǵy aldyńǵy sheptegi soldattyń moınynda, soldattyń ıyǵynda.
Soldattyń betpe-bet urystaǵy eń basty komandıri – azamattyǵy men patrıotızmi. Betpe-bet urys jaǵdaıynda onyń óz erki ózinde. Atamyn dese, atady, jatamyn dese, jatady. Oǵan atqyn deýshi de, alǵa júgir, kerek kezinde jata tur deýshi de – ar-namys, azamattyq paryz.
Onyń bárin biz kóre bilmeımiz, jasyratyny joq, kórgendi túsine de bileımiz. Ol múmkin de emes.
Bul zamannyń betpe-bet urysynda kimdi kim baıqaıdy? Ol ońaı ma? Túsinsek, soldat qaýymynyń nıet, ar-namys birligi – bas komandır.
Tereń oı
– Asyǵyp otyrsyń ba?
– Joq. Onda tyńda. Lıtva men Latvııada turmyz. Qaıda barsań da toǵaı, orman. Toǵaılary qalyń keledi. Ishine enseń, shalshyq, odan shyǵýdyń ózi azap. Qazekeńniń qumǵa úırengenindeı jergilikti turǵyndarǵa ol oıynshyq. Bárinen bandıtterdiń záýlim aǵash basynan tyrr-rr, tyr-rr etkizip atatyny qıyn. Júgirip barsań, izi joq. Shalshyqta iz qala ma?
Men úsh ýezdiń áskerı bastyǵymyn. Maıdan qolbasshysy marshal Ivan Hrıstoforovıch Bagramıan. Uzyn boıly, qasqa kisi.
– Dıvızııańda 12 myń jaýynger bar, al bandıtter 30-40 adam ǵana. Olardyń kózin nege joımaısyńdar? – dep joǵary jaqtaǵylar ákemizdi tanytady.
Bir kúni korpýs qolbasshysyn, dıvızııa komandırlerin Rıgaǵa shaqyrdy. Marshal Bagramıan bárimizdiń basymyzdy qosyp:
– Osylaı, mindetterińdi oryndamaı júrsińder, – dep synǵa aldy.
Saldýs degen qala bar edi. Aınalasy ný toǵaı. Ol meniń ýchaskem. Sonda bandıtterdiń toby paıda bolypty. Ony mılısııa organy sezip, qurtyńdar dep elý shaqty adam jiberedi. Barsa, kúni buryn habarlanǵan bandıtter bárin óltiredi.
– Oı, bul kimniń ýchastogynda boldy?
– 9-shy gvardııalyq dıvızııanyń ýchastogynda.
– Komandıri kim?
– Baýyrjan Momyshuly.
Marshal Bagramıan qatty ashýlanypty. Men elýdiń ólgenin estigen emespin. Jınalysta ol kisi:
– Saldýs pen Vılnıýs arasynda bandıtter elý adamdy óltirip, qutylyp ketipti, – dep aıqaılap, eldiń kózinshe masqaramdy shyǵardy.
Ornymnan túregep tyńdap turmyn. Úsh respýblıka basshylary da otyr. Marshal Bagramıan ústelin perip kep jiberip:
– Buǵan ne deısiz, polkovnık Momyshuly?! – dedi.
Men sup-sur bolyp turmyn. Jınalǵandar óńkeı generaldar, ókimetter.
– Eger ruqsat etseńiz, Áskerı keńeske baıan eteıin.
Marshal Bagramıan:
– Qysqa aıtyńyz! – dep tastady.
– Joldas qolbasshy, men de qysqa, bes mınót ishinde baıan etpekpin. – Úsh respýblıkanyń basshysy qarap qaldy. Jap-jaspyn ǵoı.
– Joldas qolbasshy, men bar-joǵy dıvızııa komandırimin. Maǵan Prıbaltıka respýblıkalarynyń ishki isterine aralasýǵa quqyq berilgen emes. Úsh respýblıkanyń terrıtorııasynda bandıtterdiń qansha uıasy baryn bilý meniń mindetime kirmeıdi.
Marshal Bagramıan kózimen atyp jibere jazdap, aıqaılady.
– Sizdińshe, kimniń mindetine kiredi?!
– Joldas qolbasshy, bul Prıbaltıka respýblıkalary úkimetiniń, ishki ister mınıstrliginiń jáne OGPÝ-diń mindetine enedi. Olardyń ózderiniń ishki barlaýshylary bar. Bandıtterdiń jasyrynǵan ornyn olar menen buryn bilgen. Biraq maǵan habarlaǵan joq. Eger de osylaı dep járdem surasa, men járdemimdi aıamas edim. Ári-beriden keıin elýdiń qyrylǵanyn qazir birinshi ret estip turmyn. Sol sebepti, joldas qolbasshy, sizdiń maǵan qoıǵan aıybyńyzdy moıyndaı almaımyn.
«9-shy gvardııalyq dıvızııanyń komandırine eskertip edik, osylaı járdemdesken joq», dep kim aıta alar eken? Aıttyq dese, qujatpen dáleldesin. Kim bar, kim joq dep qarý-jaraǵymdy alyp, betaldy toǵaıdyń ishin atqylap júrýim kerek pe? Qaıtalap aıtqanda, men sizdiń taqqan aıybyńyzdy moıyndamaımyn.
Marshal Bagramıan qyp-qyzyl bolyp ketti. Taǵy aıqaı saldy.
– Siz nemene, joldas polkovnık, úsh respýblıka Ortalyq partııa komıtetin, úkimetin aıyptamaqsyz ba?! Sizdińshe, kináli solar, siz emes qoı?!
Generaldar: «Bulaı sóıleýge bola ma, qurydyń», – dep otyr.
Marshal Bagramıan taǵy daýysyn kóterip kele jatqanda Estonııa Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy alasa boıly, qaratory kisi eken, ornynan turyp:
– Ivan Hrıstoforovıch, – dep sózin bólip jiberdi. – Menińshe, polkovnıktiń aıtyp turǵany durys.
Marshal Bagramıan ol kisige qyzara qarady.
Lıtva Respýblıkasy Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń tóraǵasy uzyn boıly, qasqalanyp kele jatqan kisi eken, ol da ornynan turyp:
– Joldas qolbasshy, men Estonııa Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysymen kelisemin, – dedi. Odan keıin Latvııa Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy ornynan turyp:
– Joldas Bagramıan, men jańa sóılegen eki joldaspen de kelisemin. Polkovnık bizdiń ishki isimizge aralasýǵa ókilettik alǵan emes, – dedi.
Marshal tútigip ketti. Úsheýi de Áskerı keńes múshesi. Bagramıan saǵatyna qarap:
– Joldastar, úzilis jarııalanady. Keńes erteńgi saǵat tańǵy onda qaıta jumysyn bastaıdy. Eshkim ketip qalyp júrmesin, – dep jıyndy japty.
Ornymyzdan turyp, tysqa bettep bara jatyrmyz. General-maıor Ivan Chıstıakov meni qýyp jetip, qulaǵyma sybyrlap:
– Sen nemene, – dedi. Taǵy birdeme demek edi, Áskerı keńestiń múshesi Abramov anandaı jerde bara jatyr eken, esitip qalyp, burylyp kep:
– Ivan Mıhaılovıch, Baýyrjanǵa eshqandaı kiná taǵa almaımyz, – dedi.
Chıstıakov kózin alartyp, maǵan taǵy birdeme dep kele jatyr edi:
– Ivan Mıhaılovıch, polkovnık Momyshulynyń aıtqany ádilettik, – dep Abramov ony ózimen ertip ákete bastady.
Ivan Mıhaılovıch uzaı bere, maǵan taǵy ala kózimen qarap:
– Fý, eneńdi uraıyn! – dedi terisine syımaı.
– Ivan Mıhaılovıch, meniń enemmen o dúnıede ǵana kezdese alasyz.
Chıstıakov qyp-qyzyl bop, kilt kidirdi. Abramov tómen qarap myrs etip kúlip jiberdi de:
– Joldas Baýyrjan Momyshuly, baryńyz, eshteńege abyrjymańyz. Erteńge deıin ýaqyt mol, jaqsylap demalyńyz, – dedi.
Bári oılanýy kerek, eshkim mazalap, shaqyrǵan joq. Adıýtantym maıor, jaqsy kisi edi. Ekeýmiz meıramhanaǵa endik. Oıym alaı-dúleı. Júz gramm konıak aldyryp, serpileıinshi dep edim:
– Joldas polkovnık, sizge búgin de, erteń de tatyp alýǵa bolmaıdy, – dedi. Maǵan jany ashyǵandyǵy ǵoı. Ishpeıtin de kezim. Kúlki de, uıqy da joq. Kishkene sergıinshi dep oılap, tósekke jattym. Kóz shyrymyn tańsáride ǵana alsam bola ma?
Saǵat onda áskerı keńes jumysyn bastady. Marshal Bagramıan sóıledi. Keshegi shataq týraly bir sóz aıtqan joq. Odan soń minbege Lıtva Respýblıkasy Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń tóraǵasy kóterildi:
– Men óz atymnan emes, úsh respýblıka atynan sóılep turmyn. Kesheli-beri talaı másele ortaǵa salyndy. Muny aqyldasý dep bilemiz. Árkim óz pikirin aıtty. Onyń kóbin biz durys dep sanadyq. Sizder de bizge kiná taqpańyzdar. Prıbaltıka respýblıkalary – ózindik qıyndyǵy bar respýblıkalar. Bir-birimizdiń betimizdi tyrnaýdy qoıaıyq, máseleni yntymaqtasyp shesheıik. Bul jóninde Bagramıan joldaspen aldyn ala sóılestik, kelistik, – dedi ol.
Soǵys kezi ǵoı. Prıbaltıka respýblıkalary basshylaryna osy ýaqytqa deıin rızamyn, meni marshal Ivan Bagramıannyń ashýynan arashalap aldy. Tereń oıly adamdar eken…
Mamytbek Qaldybaı,
jazýshy.
