Shyryldaǵan Shámshi ǵumyr

Dúngen qyzy Áýelegen ásem ándi kolonnaly konsert zaldarynan emes, mojantopaı toıhanalardan estigenine máz bolatyn «zııalylar» da paıda boldy. О́ıtkeni, qazaqtyń kez kelgen qalasynda kez kelgen kúni toı. Toı ıesi – qazaq. Al qazaq iship-jeýdi ǵana emes, asyqpaı otyryp án tyńdaǵandy da unatady. Qonaqtaryn qaıran qaldyrý úshin toıhanalardyń táýirin tańdap, ánshilerdiń eń myqtylaryna sálem aıtady. Ol ánshileriniń «mekenjaılary» Astana, Almaty, Shymkent, Taraz ǵana emes, tipti, kórshi Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan sııaqty elderden de bolyp shyǵady. Tańdaıy taqyldaǵan asaba, bir maı, bir et bolsyn deı me, osyndaı alys­tan kelgen ataqty ánshilerdiń arasyna jer­gilikti ónerpazdardy da qosyp jiberedi. Qosyp jiberedi de: «Kelesi tyńdaıtyn ánderińizdiń aty – «Dúngen qyzy». Áni Shámshi Qaldaıaqovtiki, sózi Sabyrhan Asa­novtiki. Oryndaıtyn ánshi Ǵanı Mátebaev», dep jar salady. Jar salǵan kezde toı tórine Shákeńniń ózi shyǵyp kele jatqandaı jurt ta eleń ete túsedi. Al kezek ózine tıgen ánshi ekpindi yrǵaqqa qosylyp, áýezdi únimen ásem ándi bastap ketedi... «Túndeı tunyq kózderińniń qarasy, Qosylardaı qastaryńnyń arasy. Jalt qarasam jalyn atqan aq júziń, Alaýlaıdy atqan tańmen talasyp, syrǵalym... Qııal qansha ertedi eles, Dúngen qyzy armanym. Kez bop kelsem erteli-kesh, Senen kóz­di almadym. О́zgeni emes, ózińdi oılap júde­dim, Túsiner dep bir qazaqtyń júregin, syrǵalym...». Shámshi ániniń ıirimi men meıirimi bólek qoı, shirkin! Toıǵa jınalǵan tondylar án yrǵaǵyna qosylyp, eriksiz qol soǵa bastaıdy. Sol kezde meniń oıyma eń áýeli Taraz, odan keıin Áýlıeata, Keńes ókimeti tusynda Mırzoıan, Jambyl, al elimiz táýelsizdigin jarııalaǵan jaımashýaq tusta qaıtadan ejelgi atymen Taraz atanǵan taǵdyrly qalada ásem sazy ǵana emes, kestelep tikken gúldeı bop izi de qalǵan ánniń avtory, halqyna qapylyp júrip qyzmet etken Shámshi aǵa oralady... Shámshi men Jaqsylyq Sekseninshi jyldardyń aıaǵy, toqsa­nynshy jyldardyń basy, shamasy. Aqyn Jaqsylyq Sátibekov kókem ekeýmiz oblystyq gazettiń mádenıet jáne ádebıet bóliminde qyzmet isteımiz. Bes kún jumys kúnin bylaı qoıǵanda, senbi men jeksenbi kúnderi de kabınetke kep jazý jazyp otyratyn Jaqańnyń jumys stıline qaıran qap júrgen kezim. Keıde «bir jaqqa kettim» dep joq bop ketedi de, bir ýaqta «ataqty aqyn» dep bireýdi ertip kep turady. Jaqańnyń bul «erkeligine» sol kezdegi bas redaktorymyz Arǵynbaı Bekbosynov ta qabaq shytpaıdy. Bir joly anaý-mynaý emes, kabınetke týra Shámshi Qaldaıaqovtyń ózin ertip keldi. Almatylyqtar, dálirek aıtsam, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń sol kezdegi bas redaktory Sherhan Murtaza, onyń birinshi orynbasary Oralhan Bókeı, gazettiń tilshisi, daryndy jazýshy Nurǵalı Oraz (maqala-suhbat avtory sol bolatyn) «Shámshi qaıda júr eken?» degen taqy­ryppen sazgerdi jabyla «izdep» jatqan kezde, Shákeń túk bolmaǵandaı Jambylda júr beımaral. Men úshin bul tosyn syı dese de bolǵandaı edi. Jaqańa da razymyn. Razy bolatynym, keıbir ásiresaq kommýnıst-jýrnalıs­ter jasqanshaq attaı ózinen-ózi osqyrynyp, ózinen-ózi úrkip Shákeńnen qaradaı qashqaqtap júrse, Jaqsylyq aǵanyń ataqty sazgerge jaryqqa úımelegen kóbelekshe úıirilip, qasynan shyqpaýy men úshin erekshe úlgi-tin. Sonymen... Bir kúni esikten Shámshi aǵa kirip kele jatty. Jol bastaýshy, álbet­te, aqyn Jaqsylyq Sátibekov. Oryndy­ǵym­nan atyp turyp qolyn aldym. «Assalaý­ma­ǵa­leıkúmdi» de umytqam joq. Shákeń tórge ozdy da, Jaqańnyń ústeliniń qar­sy­syndaǵy oryndyqqa jaıǵasty. O, ǵajap, buǵan deıin ańyzǵa aınalǵan «ataǵy» men «shataǵy» ǵana jetken uly sazger dál qasymda otyr. Urlana qarap qoıam. Týra ózi. Týra ózi bolǵanda, gazetterge shyqqan sýretindegi tiri beınesi. Mańdaıy men kózi­niń qıyǵyndaǵy ájimderi (ájimniń de adamǵa jarasyp turatyndary bolady), kózindegi ózgege uqsamaıtyn erekshe meıirim men shapaǵat, bári-bári, kitap pen gazetterden «shyǵyp» bizdiń qyzmet bólmemizge kep tur. Aıtpaqshy, kózimniń qıyǵymen kástóminiń óńirine de qaradym. Ol da... óz ornynda eken. «Ol da...» dep jumbaqtap otyrǵanym – «Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty» degen salbyrap turatyn tósbelgi. Sol tósbelgi Shámshi aǵanyń «pasportyndaı» maǵan tym ystyq kórinýshi edi. Sýret arqyly ábden kóztanys bop ketken ol da joǵalmapty, óz ornynda tur. Jaqańnan juǵysty boldy ma, etim úırene kele Shámshi aǵany álime qaramaı men de izdep, biraz ýaqyt kelmeı ketse men de kádimgideı eleńdeı bastaıtyndy shy­ǵardym. О́zim jarytyp eshteńe deı al­masam da, Jaqań ekeýiniń ájik-kújik áńgi­melerine qulaq túrip otyrý men úshin úlken olja. Baıqaǵanym, Shákeń qazaq val­­siniń «koroli» bolsa da óte qarapa­ıym eken. Qazir oılaımyn, sol kez, sirá, shy­ryldaǵan Shámshi ǵumyr óziniń «ataǵy» men «shataǵy» týraly ańyzdarǵa birjola moıynsynyp, endi tek turmys taýqymetiniń qam-qareketimen júrgen shaǵy eken-aý dep. Jaqań bolsa, áńgime arasynda sazger dosyn kótermelep: «Bizdiń Shákeń Dýnganovkadan (qazir Jalpaqtóbe aýyly dep atalady) qatyryp úı soǵyp jatyr», dep qoıatyn. UZAQ О́LEŃ Meniń «kýrstastarym» da óńkeı «sen tur, men ataıyndardyń» sortynan edi. Aqyndar Qanıpa Buǵybaeva, Nesipbek Dáýtaev, Esenǵalı Raýshanov, Naǵashybaı Muqatov, Ábjan Ábiltaev, rejısser Aıaǵan Shájimbaevpen qalamdas qana emes, «partalas» bolý da kez kelgenge buıyra bermeıtin baq. Já, sonymen, úıdegi syqaǵan kitaptardyń arasynan sol myqtylardyń biri Esenǵalıdyń Shámshi týraly óleńi basylǵan bir kitabyn jumysyma ákep qoıdym. Oıym – ózine arnalǵan óleńdi Shámshi aǵaǵa oqyp berý. «Korol» atanǵan kókem kóp kúttirgen joq. О́ńirinde «Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty» degen tósbelgisi jarqyrap, kabınettiń tórine oza berdi. Qasynda aqyn Jaqsylyq Sátibekov bar. Men Esenǵalıdyń kitabyn sýyrmadan shyǵaryp, ústelimniń ústine qoıdym. – Aǵa, myna kitapta siz týraly bir óleń bar eken, oqyp bereıin be? Meniń kómeıimnen kúmiljińkirep baryp shyqqan sóz áser etti me, jaı kúnderi de jyly júzdi Shámshi aǵanyń óńinde erekshe bir meıirim paıda bolyp qasyma keldi. Kitapty ustap, muqabasyn kórip, «ádemi eken» dep qoıdy ózine ǵana tán qarlyǵyńqy daýsymen. – Qane, oqyshy, – dedi sosyn. О́leń uzaq edi. Biraq oınaqy, jyly, sózderi de kórkem kestelengendikten uzaqtyǵy onsha bilinbeıtin. Men de uly sazgerdi jalyqtyrmaý úshin barymdy salyp, kórkemdep oqyp baqtym. Baqyt qushaǵynda «Ol kezde basqa el degen, Bul sózim shyn dep uǵyńyz... Besigin qydyr terbegen, Berekeli úıdiń biri – biz. Júredi ájem «qurǵyrlap», Asyr da salyp jatamyz. Bildirmeı kelip, bir kúnde-aq, Boıjetti eki apamyz. Montıǵan óńsheń botaqan, Kóremiz pana olardy. Sol jazda meniń eki apam, Bir ánge áýes bop aldy: «Kel, bıleıik, ket­pe meniń qasymnan, Qyzǵaldaǵym tań nury­men ashylǵan. Sezim shirkin aq jańbyrǵa uqsaıdy, Almatyda jańa jaýyp, jaýa jaý­yp basylǵan». Jaýatyn jıi jańbyry, Almaty ol ne? Qala ma? Bıleı me onda barlyǵy? Bári de jumbaq balaǵa. Kimdiki mynaý bólek án, Samaly basqa, sazy óńge? – Úkimettiki, – dedi anam, – Uqsaıdy, – dedi ájem de: Eki qyz eleń etpedi, Jaqpaıdy-aý, áste, daý myna. – Shámshiniń áni, – dep meni, Bas­qan-dy biri baýyryna. Qashty da ketti ertesin, Án boldy ǵajap, mine, bul. – Men jamylam, – dep, – kórpesin, Talasyp jat­tyq kileń ul. Aıtty da az kún sol ándi, Keler jyl kóktem shyǵarda, Kishi qyz taǵy jo­ǵaldy, Ne boldy, eı, tegi, bularǵa? Jylady qımaı sheshemiz, Al ákeı syrtqa jónedi. Typ-tynysh edik keshe biz, Kim ózi Shámshi degeni? Qapa bop «qatal» ánshige, Qys ótti, kóktem oraldy. О́kpelep júrip Shámshige, О́zim de saldym sol ándi. Eske alsam bala shaǵymdy, Kúlemin ishteı osy kún. Eki apam – eki úı kádimgi, Terbegen qydyr besigin. «Aǵalap» kóp ul qosyla, Shyǵady aldan kúlimdep. «El bolmas jıen» osy ma? O, táýbe, – deımin, qudiret!» Salamyz ánge taǵy biz, Ol ánniń, dosym, bar syry. ...Otyryp alyp bárimiz, Maqtaımyz sosyn Shámshini». Áńgime sııaqty oqıǵaly óleńge Shámshi aǵa da razy boldy-aý deımin, tipti, keı tusyna jymıyp kúlip te aldy. Sosyn: – О́ziń jazdyń ba? dedi maǵan da unaı bastaǵan qarlyǵyńqy daýsymen. Sol daýys áli kúnge deıin qulaǵymda tur. – Joq, – dedim, – Esenǵalı degen aqyn bar Almatyda. Sonyń óleńi. Siz týraly bolǵan soń kitabyn ádeıi úıden ákep, oqyp berip jatqanym ǵoı. – Peıilińe rahmet, aınalaıyn. Jaqsy aqyn eken, menen sálem aıtarsyń. Jadap-júdep júrgen adamǵa jyly sóz de em, jyly lebiz de shıpa. Shámshi aǵa sol joly Esenǵalıdyń óleńin tyńdap bir marqaıyp qaldy. Bir qyzyǵy, men bul jaıly Esenǵalıǵa osy kúnge deıin aıtqan emespin. Aǵalap baryp, aıtaıynshy-aq deısiń. Biraq Alataýdyń baýraıyndaǵy baǵasy qymbat mańǵaz úıler sııaqty mańyna jolaı almaısyń. Biraq, men úshin eń bastysy, Shámshi aǵa ózi týraly jazylǵan jaqsy óleńdi óziniń kózi tiri­­sinde tyńdap ketti myna jalǵan dúnıeden. Shámshániń batasy Jaqsylyq aǵa ekeýmiz aqyldasa kelip gazettiń sońǵy betiniń bir buryshyn «Jaýqazyn» degen atpen balalarǵa arna­ǵanbyz. Ony óleń, taqpaq, áńgime, ertegi, jańyltpash, sýret sııaqty dúnıelermen «toltyratyn» men. Birde eki-úsh kún joq bop ketken Jaqań men Shákeń ekeýi oljaly oralǵan ańshylardaı qýana kep tur. Jaqańnyń jaqsy qasıetteriniń biri, ózine berilgen erkindikti ýaqyt óltirýge emes, gazet múddesine, oqyrman paıdasyna jumsaýshy edi. – Bul joly Shákeń ekeýmiz seniń «Jaýqazynyńdy» da umytqan joqpyz, – dedi Jaqań qýlana jymıyp. Ol kisiniń bir aýyldan jas jazýshy, aqyn, sýretshi nemese kompozıtor «tapsa», óstip qýanyp keletin ádeti. Shámshi aǵa ekeýi, júrgenge jórgem ilinedi degendeı, el aralap júrip bul joly Maqsat degen «kompozıtor» balany taýyp kepti. «Kompozıtor» degendi tyrnaqshaǵa alyp otyrǵan men, al Shákeń men Jaqań bolsa «bala Bethovendi» kezdestirgendeı shat-shadyman edi. Tapqan talanttaryn tamsana maqtap bolǵan soń gazet sýretshisine ánniń notasyn túsirtip, baspahanaǵa «klıshe» quıdyrtty. O kezdegi baspahanalarda «klıshe» degen bolatyn. Sózin súıkektetip Jaqańnyń ózi jazyp shyqty. Tusaýkeser lebizin Shámshi aǵa túıindedi. «Jaýqazynǵa» jarq ete qalǵan sol dúnıe mynaý edi. «Jolyń bolsyn, jas ulan! О́mirde jastaıynan án-kúı shyǵara bastaǵan adamdar az emes. Oǵan birneshe mysal, dálelder keltirýge de bolady. Jolym túsip Maqsattyń úıine bara qalyp edim, óziniń tórtinshi, besinshi klas­tarda oqyp júrgen kezinde shyǵarǵan birneshe ánderin dombyrasyna qosylyp oryndap bergeni. Bular onyń mýzykalyq qabiletiniń zor ekendigin ańǵartty. Maqsat qazir Jambylda, 6-klasta oqıdy. Osy quıtaqandaı keziniń ózinde onnan astam án shyǵarǵan jáne olar kóńil tolarlyqtaı, júrekke qonymdy bolǵandyqtan ánderiniń bireýine aqyn Jaqsylyq Sátibekovke sóz jazdyryp, Maqsatqa sát sapar tilep, sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. Shámshi Qaldaıaqov, kompozıtor». Ustazymdy jaqsy kórem bárinen... Sózin jazǵan Jaqsylyq Sátibekov, ánin shyǵarǵan Maqsat Janqulıev. Adamzatqa sáýlesimen kókte kún, Syılaıdy eken ómirdiń shyn kóktemin. Kún nuryndaı aıamaıtyn shýaǵyn, Maǵan ystyq kórinedi mektebim. Qadir tutar altyn uıa – mektebin, Mektebiniń abyroıǵa jetkenin. Oılaıtuǵyn, jaqsy oqıtyn ylǵı da, Mektebimde dostarym da kóp meniń. Kóńili – aspan, ári móldir, ári keń, Ustazymdy jaqsy kórem bárinen. Sondyqtan da qýantamyn men ony, О́zine arnap jazǵan tuńǵysh ánimmen. Bul – 1988 jyl bolatyn. Biraq mezgil jaz ba, qys pa, kúz be, kóktem be, esimde qalmapty. Sol Maqsat balanyń búginde qaıda, nendeı kásiptiń sońynda júrgeninen beıhabarmyn. Kompozıtor boldy ma, álde basqa mamandyq ıesi atandy ma, ol da jumbaq. Biraq, eń bastysy, ol – bala kezinde anaý-mynaý emes, eń uly sazgerge ánin tyńdatyp, aq batasyn aldy. Bul eshkimniń basyna qona bermeıtin baq. Araqty... «jerleý» Qazaqtar men dúngender aralas turatyn Jalpaqtóbeden ótken saıyn uzyn joldyń Talas ózenine qaraı burylatyn ıinindegi tamǵa kózim túsedi. Jaqańnyń «Bizdiń Shákeń Dýnganovkadan qatyryp úı soǵyp jatyr...» deıtin úıi osy. Bitire almaı ketkesin, bireý satyp apty. Birde almatylyq kásipqoı fototilshi Asylhan Ábdiraıymovty ertip apardym. Sýretke túsirip aldy. Mine, sodan beri onshaqty jyl taǵy da zýlap óte shyǵypty. Jaqynda sol úıdi Shákeńniń dosy, dúngen azamaty Ilıa Gashızov ekeýmiz syrtynan baryp kórdik. Shákeńniń ózin kórgendeı súısinip uzaq qarap turdyq úıge. Úıdiń jańa qojaıyny, abyroı bolǵanda, Shákeń qalaǵan irgetasqa tıispepti. Biraq irgetastyń ústine qatyryp turyp úı salypty. Sosyn Shákeń salǵan garajdy da buzbaǵan. Buzbaǵany da jaqsy bolǵan. О́ıtkeni, Shákeń osy garajda turyp, osy garajda shyǵarmashylyqpen aınalysqan. Kim biledi, bálkim, «Moıynqumda aýylym», «Fosforly Jambyl» jáne «Dúngen qyzy» sııaqty taǵy basqa da ánderi osy jertóle syndy garaj ishinde dúnıege kelgen shyǵar. Shákeń aýrýyna baılanysty jańadan sala bastaǵan úıin adyra qaldyryp ketken kezde, ury túsip, artynda qalǵan qaǵazdary kópke deıin shashylyp jatypty osy jerde. Búı dep Ilıa aǵa aıtty maǵan. – Bir joly keshkilik úıine barsam, garajdyń qasyndaǵy «tapshannyń» ústinde qurýly turǵan masahananyń ishinde Shákeń jatyr. Qazannyń qara sýyǵy bilinip qalǵan kez. Onyń ústine qazaqtar yrymdap «keshki beımezgil ýaqytta uıyqtamaıdy» deıdi ǵoı. Kóńilim birdeńeden sekem ap, tipti, shoshyp kettim desem de bolady, «Sháke, turyńyz, neǵyp jatyrsyz beıýaqta?» desem «já, ásheıin jatyrmyn» deıdi. Sóıtsem aýyryp qapty. О́ńi synyq. Dereý inim Osmandy shaqyryp aldym. Biraq keshke qaraı Shákeńniń aýrýynyń beti kúsheıip, inim men Áýez degen dosy ekeýi uly sazgerdi aýrýhanaǵa alyp barýlaryna týra keldi. Sóıtsek, myna soraqylyqty qarańyz, dárigerler Shákeńdi ary-beri qaraǵan bopty da: «oryn joq, úıine alyp ketińder» depti. Men dereý inime Shákeńniń dosy Tuıǵynbektiń telefon nómirin berip, dárigerlerdiń Shákeńniń janyna arasha túsýin aıtýyn ótinińder dep aqyl-keńes berdim. Mine, osydan keıin Tuıǵynbek Temirbekov dárigerlermen sóılesip, Shákeńdi áýeli korıdorǵa, odan keıin palataǵa «kóshirdi», – dedi kompozıtordyń dúngen dosy Ilıa kózine jas alyp. – Ileke, – deımin meniń de kóńilim bosap, – Shákeńniń týǵan inisindeı bop ketipsiz. Anańyz da Shákeńdi týǵan balasyndaı kórip, «ómir baqı tatý bop júrińder, aınalaıyndar» dep batasyn beripti. Shákeń aǵańyzdyń minezi qandaı edi? Qandaı qasıetteri esińizde qaldy? – E, nesin suraısyń. «Qolda barda altynnyń qadiri joq», degen ras eken. Qadirin bilmedik qoı. Shákeń jaryqtyq: «Ilıa, seniń úıińe meni izdep áli talaı adam keledi», deýshi edi. Osy kúni qaıran qalam, aıtqany aıdaı aqıqatqa aınaldy. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen Shákeń týraly bilgisi kep izdep kep jatqan adamdar kóp. Bári: «Shámshi qandaı edi?» dep suraıdy. «Tutynǵan zattary bar ma?» deıdi. Tipti, kózindeı kórip júremiz dep «Jıgýlıiniń» eski temir bólshekterine deıin alyp ketkender de boldy. Ilıa aǵa qatty kúrsindi. Shámshi ekeýi tanysqan kezdi esine aldy jylamsyrap. Ilekeń ol kezde Taldyqorǵan oblysyndaǵy Panfılov aýdanyndaǵy ishki ásker qyzmetinde jumysta eken, ákesi qaza bop elge kepti. Elge kelse úıinde Shámshi júr deıdi. Anasy kóp bala tapqan altyn qursaqty keńpeıil kisi, sol balalarynyń birindeı ǵyp Shámshini de baýyryna basqan. – Shákeń qalap ketken irgetas pen garajdy ózim-aq satyp alsam ba dep oılaǵam o basta. Biraq aqsham bolmady. О́ıtkeni, bul úı men úshin óte ystyq. Onyń ústine Shákeń úıiniń irgetasyn qalaýǵa, garajyn salýǵa Osman degen inim kóp kómektesti. Áli esimde, birde Shákeń maǵan úıiniń irgetasynyń kúnbatys jaǵyn kórsetip «myna jerde araq bar» dedi. Sóıtsem, ózine kómektesip júrgen Áýez degen jigitke eki bótelke araq aldyryp, «men araqpen qoshtastym» dep óz qolymen jazyp, álgi araqtardy irgetastyń astyna óz qolymen tereń ǵyp kómip tastapty. Ázilqoı edi ǵoı jaryqtyq, «araqpen birjola qoshtasyp, jerlep tastadym» dep, kúletin. Sosyn irgetastyń basqa bir shetin nusqap, «myna jerde meniń sýretim salynyp, aty-jónim jazylǵan mármár taqtaısha kómýli jatyr» dedi. Ony da Shákeńniń jankúıerleri jasatyp bergen sııaqty. «Qıly-qıly zaman bolar, qaraǵaı basyn shortan shalar» degen. Bir zamandarda jerdiń betine shyǵyp, taýyp alǵan adamdar bolsa «e, kezinde dúnıeden osyndaı azamat ótken eken ǵoı desin» dep qoıady taǵy da qaljyńǵa buryp. Mine, qazir solar myna úıdiń irgetasynyń astynda jatyr... Ilıa aǵanyń júzine qarasam, sazger qolynyń tańbasy qalǵan úıdi qımaǵandaı kóńili qatty qulazyp tur eken. Shákeńniń shahmaty Sýyrtpaqtap syr tarta beseń, «ınsýlt­ten keıin pamıat onsha emes» dep, oryssha-qazaqsha aralastyryp sóılep qoıatyn Ilıa aǵanyń da birazǵa jetetin áńgimesi bar. – Esimde qalǵany – Shákeń jastyqty qoltyǵyna qysyp, kórpesheniń ústine jambastap jatyp ap, qyzyldap demdegen sháıdi shym-shym ystyq kúıinde ishkendi óte jaqsy kóretin. Odan keıin... temekini óte kóp tartatyn. Keıin «qoıdy» dep jazyp júr ǵoı. Al men kórgen kezde... bir áńgime ústinde birneshe temekini tútinin burqyratyp shegip tastaıtyn. Bylaısha aıtqanda, aýzynan sıgaret túspeıtin. O kezdegi moda «Prıma» degen sıgaret bolatyn. Eger «Prıma» joq bolsa, «Qazaqstan» sıgaretin shegetin. Keıde: «Sháke, osy temekimen de qoshtassańyzshy», deıtinmin. – Ileke, sózińizge qarasam Shákeń týǵan aǵańyzdaı bop ketken sııaqty... – Týǵan aǵamnan da artyq bop ketti. 1981 jyly ákem qaza bolyp, elge keldim dedim ǵoı. Sonda ákemdi jerlep, jetisin berip apta boıy júrgende Shákeń de bizben birge boldy. Sonda anam ózimnen úlken aǵaıym bar, odan keıin taǵy eki inim bar, Shákeń bar bárimizge jerge qaz-qatar tósek salyp bere­tin. Úlken aǵaıym men Shákeńniń jastary qaraılas. Biraq anam bizge: «Shámshi bárińniń aǵalaryń bolady», deıtin. Shákeń úı salamyn degende, Osman degen inimdi qasyna qosyp berdi. Sazgerdiń úıiniń janynan ol da úı saldy. Osman eki úıdiń qurylysyn qatar júrgizdi dese de bolady. Biraq, ókinishke qaraı, Osman jas­taı qaıtys bolyp ketti. Osman men Ismaıyl degen eki inim Rázııa men Ásııa Shanıaevalar degen apaly-sińili qyzdarǵa qatar úılenip, qatar toı ótkizgende Shákeń toı tórinde otyrdy. Uly kompozıtordy ortaǵa alyp túsken sýretimiz de bar. – Aǵańyzdaı bolyp ketken eken. «Kóke, jalǵyzdyq qudaıǵa ǵana jarasqan, ózińiz án arnaǵan dúngen qyzdarynyń birine úılenip almaısyz ba?» dep aıtqan joqsyzdar ma? – Joq. – Ilıa kúlip jiberdi. – Biz ardaqty aǵamyzǵa ondaı sózdi aıta almaıtynbyz. Bárimiz de renjitip almaıyq dep, Shákeńniń qas-qabaǵyna qaraıtynbyz. Biraq birde úlken aǵaıym retinde erkeleı sóılep: «Sháke, Almatydaǵy jeńgeı men baýyrlarymyzdy ákep tanystyrmaısyz ba?» deýdiń qısynyn taptym. Shákeń «maqul» dedi. Men muny: «Shákeń balalaryn ákelemin dep aıtty», dep shesheme qýana jetkizdim. Anashym: «Jaqsylap kútip alaıyq onda», dep daıyndaldy. Bir kúni jeńgemiz Jámılá men eki ulyn ertip keldi. Olar bizdiń úıde eki-úsh kún qonaq bolyp qaıtty. Shákeńniń taǵy bir qasıeti – shahmatty jaqsy oınaıtyn. Bir joly úıge dúkennen shahmat taqtasyn satyp alyp keldi de: «Ilıa, men dúngen balalarynyń karta oıynyna áýes bop bara jatqanyn baıqap júrmin. Ol jaqsy óner emes, kelińder, odan da men senderge shahmat úıreteıin», dedi. Shákeńniń arqasynda sodan bastap aýyl jastary shahmat oınaýǵa áýes bop aldy. Keıin aǵamyz sol shahmatyn «kózińdeı kórip júr» dep bizdiń úıge tastap ketti. Shákeń, shirkin, óte aqkóńil azamat edi ǵoı, meniń anamdy týǵan anasyndaı jaqsy kórdi. Bir joly anamnyń kók paltosyn Shymkent qalasyna alyp ketti de, soǵan eltiri jaǵa tikkizip alyp keldi. Anam Shákeńniń perzenttik iltıpatyna qatty rıza bop, sol paltony mundaǵa deıin kıip júrdi. Sara Daýzovanyń tilegi ǵana emes... Jalpaqtóbe aýylynyń irgesindegi Solnechnyı kentindegi №34 mektepke Shámshiniń esimin berýdi jalyqpaı surap júrgen bir jaqsy adam bar. Ol – Sara Mankızqyzy Daýzova degen dúngen qyzy. Solnechnyıdaǵy ulttar men ulystardyń bir top ókilderi qol qoıyp, qoldaǵan ótinish pen qajetti qujattardyń bárin ol Taraz qalasynyń ákimi Nurjan Kalenderovke tapsyrypty. «Shámshi aǵa kezinde bizdiń úıdiń de qonaǵy bop, qolymnan sháı iship edi», degen Sara endi oń sheshimdi ǵana kútip otyr. Sonymen birge, bir qaýym eldiń Shámshi Qaldaıaqovtyń «aqyrǵy aıaldamasy» bolǵan garaj qasyndaǵy irgetas ústine turǵyzylǵan úıdi qazirgi qojaıynynyń kelisimimen satyp alyp, uly kompozıtordyń mýzeı-úıiniń dúnıege kelýine bas bolsa degen ıgi tilegi de bar. Ol mýzeı úı – Shámshi ánderiniń elimiz­­de dástúrli túrde ótkizilip kele jatqan kezek­ti bir respýblıkalyq festıvalǵa tartý bolsa, tipti, nur ústine nur bolar edi. De­mek, sońǵy sóz, durys sheshim ónerdi de, óner ıelerin de qurmetteı biletin bilikti basshylardyń quzyrynda. Mýzeı máselesi – mádenıet pen rýhanııatqa demeýshi bop júrgen mesenattardyń da qolynan keletin sharýa. Al jaqsy is jedel qoldaý taýyp jatsa, respýblıka halqynan súıinshi suraýǵa biz daıyn. * * * Áńgimeni toıhanalardaǵy ánnen bas­tap ek qoı. Sol toıdyń tórindegi yǵaı men syǵaılar Shámshi aǵanyń «Dúngen qyzyna» qol soǵyp otyrǵan kezde meniń oıyma Jalpaqtóbedegi Shámshiden qalǵan «úı» oralady. Kónetozdaý garajy esime túsedi. Shákeńniń mashınasyna ǵana emes, ózine de baspana bolǵan qasıetti quthana da buzylyp ketpese eken dep qamyǵamyn. О́ıtkeni, ol da tarıh qoı. Eýropalyq zııa­lylar kezinde Mosarttyń molasyn da tappaı qap, qapa bolǵan joq pa? Oǵan qaraǵanda qazaqtyń Shámshisiniń artynda úı de, urpaq ta qaldy emes pe? Es bolatyn eńsegeı boıly erleri she?!. Eli she?!. Kósemáli SÁTTIBAIULY, jazýshy. Jambyl oblysy, Jambyl aýdany, Jalpaqtóbe aýyly. Sýretterde: Sh.Qaldaıaqov; aqyn J.Sátibekov pen sazger Sh.Qaldaıaqov; I.Gashızov degen qarııa osy kisi; Uly sazger irgetasyn qalaǵan jerge turǵyzylǵan úı.