Tulǵa

2000 jyldyń tamyz aıynda eldi eleńdetken eleýli oqıǵa boldy. Osy kezge deıin respýblıkamyzdyń Joǵarǵy Sotynyń tizginin ustap kelgen Maqsut Nárikbaev otstavkaǵa ketti. Bul oqıǵa ártúrli alyp­­­qashty áńgimeniń ózegine aınaldy. Sol áńgimelerdiń negizi Nárikbaevtiń qyzmetimen qoshtasýy ǵana emes, odan qalǵan oryntaqtyń kimge buıyratyny týraly boljamdar tóńireginde órbidi. Degenmen, el arasyndaǵy topshylaýlar men joramaldar kóbeıgen saıyn, sol oryntaqtyń ıesin anyqtaıtyn sát te keshige berdi. Sol kezde jurt aýzyndaǵy boljamdardy eksheı otyryp, osy joldardyń avtory óziniń jýrnalıstik topshylaýyn jazǵan bolatyn. Sol jyldyń tamyz aıynyń aıaǵy sot salasy úshin qarbalasqa toly boldy. Joǵary Sot keńesi ótip, oǵan Elbasynyń ózi tóraǵalyq etti. Osy keńeste Joǵarǵy Sot tizginin ustaıtyn tulǵanyń esimi belgili bolmaq. Kóp uzamaı kóptiń kóńilin kúpti etken suraqtyń jaýa­by anyqtaldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń tańdaýy Qaırat Mámıge tústi. Sonymen, 2000 jyldyń 1 qyr­­­kúıegi kúni Qaırat Ábdirazaquly Joǵarǵy Sottyń tizginin óz qolyna aldy. Qashanda kóregendik tanytyp otyratyn Elbasy elimiz táýelsizdigine toǵyz jylǵa shamalas ýaqyt bolǵanyna qaramastan, sot júıesinde eshqandaı ilgerileýshiliktiń bolmaǵanyn, reformanyń aqsap jatqanyn bilip, onyń basshysyn aýystyrdy. Jańa tóraǵaǵa senim artty, úmit etti. Qashanda ózi qadaǵalap otyratyn sot salasyna jańa oı, jańa lep qajet ekenin sezdi. Sebebi, elimizde jańa sot júıesin jasaqtaý ýaqyt talaby edi. Osy kezge deıin sot salasy atqarýshy bılikke táýeldi bolyp keldi. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nashar, ǵımarattardyń basym bóligi tozǵan kúıinde edi. Sottardyń jalaqysy da mardymsyz-dy. Sol kezeńde «Egemen Qazaqstanda» Almaty oblystyq sotynyń tóraǵasy Marat Nurbekovpen suhbatymyz jarııalandy. Bilikti zańger, prınsıpshil azamat Marat Nurbekuly «Bul jaǵdaıdy búgin men aıtpaǵanmen, erteń báribir basqa bireý aıtar edi» dep sot salasynyń sol kezdegi jaǵdaıyn ótkir syn tezine aldy. Sottyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń adam aıarlyqtaı jaǵdaıda ekenin, ǵımarattardyń kópten jóndeý kórmeı tozyp ketkenin, tipti túkke turǵysyz maıda-shúıde dep atalatyn qalamsap pen qaǵazǵa jarymaı otyrǵanyn ashyp aıtqan, ashyna aıtqan Marat Nurbekulynyń osy suhbaty qoǵamnyń qotyr jarasynyń aýzyn tyrnap jibergendeı boldy. Osyndaı aýyr jaǵdaıdaǵy, ál-dármeni joq aýrý adamǵa megzes haldegi júıeniń tizginin Qaırat Mámı óz qolyna aldy. Endi qalaı bolady? Ol ne isteı alady? О́zine artylǵan senimdi aqtaı ala ma? Osylarǵa uqsas san suraqtar onyń dushpandary turmaq, dos­taryn da oılandyrmaı qoımady. «Bizdiń negizgi maqsatymyz, – dep edi kezekti bir baspasóz máslıhatynda Qaırat Ábdirazaquly, – sot júıesin derbestendirý, atqarýshy bıliktiń quzyretinen shyǵarý. Bizdiń bul oıymyzdy Elbasymyz qoldap otyr. Sebebi, órkenıetti degen elderdiń bárinde birdeı sot táýelsiz hám derbes». Qandaı jańalyqtyń bolmasyn iske asýy tez ári jyldam bola qoımaıtyny túsinikti. Túrli talqylaýlar, pikirler alýandyǵy, dýaly aýyzdardyń dáleldi sózderi qajet. Eń bastysy, solardy uıymdastyra bilgen utady. Mundaı jaǵdaıda jańalyqqa qarsylardyń da kezdesetini bar. Kedergi keltirýge tyrysatyndar da tabylady. Biraq utqyr oı, dáleldi pikir jeńbeı qoımaıdy eken. Kóp uzamaı sot júıesindegi eń úlken jańalyq, alǵashqy jetistik júzege asty – sot atqarýshy bılik quzyretinen bosap, óz aldyna derbes táýelsiz sot atandy. Eń bastysy, ákimshilik, ámirshildik nusqaýlardan qutyldy. Rasynda da, osy kezeńde orasan sharýa tyndyryldy. Sýdıalardy ázirleıtin Sot akademııasy esigin ashty, Alqabıler ınstıtýty quryldy, qamaýǵa sanksııa berý prokýratýradan sotqa aýysty, artyq sot ınstansııalary qysqartyldy, isterdi birinshi ınstansııa retinde qaraý aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń aıryqsha quzyretine jatqyzyldy, sot aktilerine shaǵymdaný satylary jónge keltirildi. Álemdik tájirıbege súıene otyryp, qadaǵalaý ınstansııalarynyń ókilettiligi edáýir qysqartyldy. Prokýratýranyń azamattyq proseske yqpaly shekteldi. Qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha tolyqqandy apellıasııany engizý qoǵam ómirindegi mańyzdy oqıǵaǵa aınaldy. Apellıasııalyq ınstan­sııalar dástúrli tekserýshilik ókilettikterden alas­tatyldy, aýdandyq sottardyń jibergen qatelikteri men kemshilikterin isti qaıta qaraýǵa jibermeı-aq belsendi túrde tikeleı túzete bastady. Bul is qaraý­­­daǵy orynsyz sozbalaýǵa tosqaýyl qoıyp, ony túbegeıli sheshýdi tezdetti. Apellıasııalyq sot­qa aýdandyq sottyń dáleldemelerdi zerdeleý men baǵalaý kezindegi barlyq ókilettigin berýge, sot akti­siniń sapasyn apellıasııa ınstansııalarymen qam­tamasyz etýge jol ashty. Nátıjesinde, sýdıalardy konkýrs arqyly ashyq tańdaý rásimi engizildi. Elimiz­de sottar azamattardyń quqyqtary men zańdy múd­­­delerin qorǵaýdyń shynaıy ınstıtýtyna aınaldy. Belgili zańger Sansyzbek Raıymbaev osy kezeńderde sot júıesinde atqarylǵan qomaqty sharýalar týraly bylaı deıdi: «2000 jylǵy kadrlar salasyndaǵy jáne basqa da birqatar ókilettikterdi Ádilet mınıstrliginen Joǵarǵy Sot pen jańadan qurylǵan Sottardy uıymdyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý komıtetine berý arqyly sot bıligin atqarýshy bılikten bólý jónindegi sheshim sýdıalardyń táýelsizdigin qorǵaý qajettiliginen týyndady. Osy amal arqyly keıbir shendilerdiń sot tóreligin júrgizý prosesine prosessýaldyq emes áser etýge degen talpynystaryna tosqaýyl qoıyldy. Bul turǵydan alǵanda Joǵarǵy Sot pen onyń tóraǵasy Q.Mámıdiń sot bıligin nyǵaıtýǵa qosqan úlesi eleýli boldy». Q.Mámıdiń taǵy bir maqsaty sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý edi. Sebebi, sot ádildigin talap etý úshin eń aldymen olardyń jumys isteýine qolaıly múmkindiktiń qajettigin únemi aıtyp otyratyn. Sol aıtqandaryn oryndaýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Oblystyq, aýdandyq, qalalyq sottar jaıly, jóndeýden ótken, jańa zamanǵa laıyq ǵımarattarǵa kóshirildi nemese olar otyrǵan ǵımarattar jańa zamanǵa laıyq jóndeýden ótkizildi. Bul aıtýǵa ońaı, al shyn máninde úlken abyroı, bıik bedeldiń arqasynda ǵana júzege asatyn sharýalar edi. Sondyqtan bul mindetterdi oryndaý úshin Qaırat Ábdirazaquly abyroıyn da, bedelin de salyp kiristi. Qoǵamnyń qaı salasynda bolmasyn sybaılas jemqorlyq sııaqty jegi qurt kezdespeı qoımaıdy. Mundaı dertten sot júıesi de ada emes edi. Bul dertpen kúresýdiń bir joly – sýdıalardyń sol kezdegi mardymsyz jalaqysyn kóbeıtip, jaýapkershiligin arttyrý dep túsingen tóraǵa Elbasy qoldaýymen bul máseleni de sheshti. Sýdıalardyń jalaqysy kóterilip, kóńilderi marqaıyp qaldy. Qaırat Ábdirazaquly sottardyń turmystyq-sharýashylyq jaǵdaıyna únemi kóńil bóle otyryp, óziniń negizgi jumysyn da shyǵarmashylyqpen atqara bildi. Onyń jetekshiligimen «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańy, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot keńesi týraly», «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly», «Aralyq sottar týraly», «Prokýratýra týraly», «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» zańdary jáne sottardyń quqyq qoldaný tájirıbesindegi ózekti máseleler jónindegi Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylary ázirlendi. Sot sanksııasy boıynsha qamaýǵa alý, sondaı-aq, arnaýly ekonomıkalyq jáne ıývenaldy sottar men alqabıler sotyn qurýǵa baılanysty zań aktilerin ázirleýge jáne tájirıbege engizýge tikeleı qatysty. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq jospary, sotty qalyptastyrý strategııasy onyń jetekshiligimen ázirlendi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Sýdıalar odaǵyn qurý týraly bastama kóterip, ony halyqaralyq sýdıalar assosıasııasyna múshe etýde Qaırat Ábdirazaqulynyń eńbegi zor. Sot salasyndaǵy eleýli tabystar onyń halyqaralyq dárejedegi bedelin arttyra tústi. 2003 jyldyń kúzinde Reseı astanasy Máskeýde Reseı jáne Qazaqstan sýdıalarynyń birlesken konferensııasy boldy. Bul sapar Mámıdiń mártebesin kóterip, abyroıyn asqaqtatyp jiberdi. Halyqaralyq konferensııanyń negizgi maqsaty – Qazaqstan jáne Reseıdegi sot-quqyqtyq júıesi damýynyń jaǵdaıy men keleshegin talqylaý bolatyn. Basqosý Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty men Ádilet mınıstrliginiń, Reseı Joǵarǵy Soty, Joǵarǵy tórelik soty, sondaı-aq, halyqaralyq zańgerler odaǵynyń uıymdastyrýymen ótti. Bul konferensııaǵa jýrnalıst retinde osy joldardyń avtory da qatysyp, birneshe mártebeli myrzalardyń oı-pikirlerin taspaǵa túsirip alǵan bolatynbyz. «Osy konferensııadan túıgenim, – deıdi Reseı Federasııasy Konstıtýsııalyq sotynyń sýdıasy Borıs Ebzeev, – eki eldegi ádilet salasynyń problemalary jalpy alǵanda uqsas. Menińshe, sot reformasyna qatysty máselelerde Reseı aldyńǵy qatarda kele jatqan sııaqty, biraq sot-quqyqtyq pozısııasy turǵysynan kelgende birqatar máseleler boıynsha Qazaqstan bizden kóp ilgeri tur». Bul pikirdi elimizdegi Elbasynyń basshylyǵymen júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reformaǵa berilgen baǵa dep túsindik. Osy konferensııaǵa qatysqan sol kezdegi Grýzııa Joǵarǵy Sotynyń tóraǵasy Lado Santýrııa «Júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reforma boıynsha Qazaqstan búkil TMD elderiniń aldynda tur. Oǵan álbette, Prezıdent N.Nazarbaevtyń qamqorlyǵy septigin tıgizip otyrǵanynan habarymyz bar. Sondaı-aq, Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy, Halyqaralyq zańgerler odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Qaırat Mámıdiń úlken úles qosyp otyrǵanyna senimim mol» degen bolatyn. Qaırat Mámı keshegi «týǵany joq týra bılerdiń» búgingi sarqyty ispettes. Ol búgingi zamanǵa laıyq bilim men bilik ıesi bola tura, «bılik aıtý – ońaı, bilip aıtý – qıyn» degen prınsıpti ustanatyn azamat. Osydan biraz jyl buryn qazaqtyń eki birdeı qabyrǵaly qalamgerleri aıtysyp qalyp, olardyń teketiresteri Joǵarǵy Sotqa kelip tirelgen. Sonda Qaırekeń óz tóreligin aıtyp, ekeýin bir toqtamǵa keltirgen. Elbasy Mámıge taǵy da senim bildirdi. 2009 jyldyń sáýir aıynda ony óziniń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory qyzmetine taǵaıyndady. Sot salasyndaǵy toǵyz jyldyq eńbek, sol toǵyz jylda atqarylǵan qyrýar sharýa, úlken jetistik Elbasynyń kóńilinen shyqqan bolar, bálkim. Prokýratýrany da bıik belesterge kóteredi degen senimi de bolǵan shyǵar. Sol laýa­zymda 2 jyl 12 kún qyzmet etken Qaırat Mámı bul jerde de óziniń iskerlik qasıetimen kórine bildi. Quqyq qorǵaý júıesi qyzmetiniń sapasyn arttyrýdy, quqyq qorǵaý organdarynyń ózara is-qımylyn úılestirýdi jaqsartýdy qamtamasyz etti, tergeý quqyǵy arnaıy prokýrorlarǵa qaıtaryldy. Qazaqstan prokýrorlary assosıasııasyn qurý týraly bastama kótergen de ózi edi. Bul qurylym qazirgi kezde halyqaralyq prokýrorlar assosıasııasynyń tolyq quqyqty múshesi boldy. Prokýratýra qyzmetkerleriniń jalaqysyn áskerılermen teńestirýge, sondaı-aq, zeınetkerlikke shyqqan prokýratýra qyzmetkerleriniń zeınetaqysynyń kóbeıýine yqpal jasady. Elbasy Q.Mámıge jáne senim bildirdi. Atyna syn, zatyna min túsirmeı toǵyz jyl sot salasyn basqaryp, eki jyl Bas prokýror bolǵan ony Prezıdent N.Nazarbaev óz Jarlyǵymen 2011 jyly 15 sáýirde Senatqa depýtat qylyp taǵaıyndady da, sol kúni Elbasynyń usynysymen Qaırat Ábdirazaquly Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń Tóraǵasy bolyp saılandy. Senat depýtattary qabyldaǵan qaýlyǵa sáıkes, Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qaırat Mámı EQYU Parlamenttik Assambleıasyna delegasııa basshysy, TMD-ǵa múshe memleketterdiń Parlamentaralyq assambleıasyna keńes múshesi, delegasııa basshysy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń parlamentaralyq assambleıasyna bıýro múshesi, delegasııa basshysy, Ujymdyq qaýipsizdik shart uıymynyń parlamenttik assambleıasyna keńes múshesi, delegasııa basshysy, sondaı-aq, Túrkitildes elderdiń parlamenttik assambleıasyna keńes múshesi bolyp saılandy. О́zine senip tapsyrylǵan Senat spıkerligin abyroımen, bedelmen atqardy. 2013 jyldyń 16 qazanynda Qaırat Mámı Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń tizginin qolyna qaıta aldy. Osy salaǵa tikeleı de, janama da qatysy bar deıtin jurt jańa tóraǵanyń kim bolatyny jóninde alypqashty áńgimeniń tıegin aǵytty. Túrli joramaldardyń arasynda sol kezdegi Senat Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń aty jıirek atalatynyn baıqadyq. «Sebebi, – deıdi osy pikirdi qoldaýshylar, – Mámı sot salasynda ózin  moıyndatqan tulǵa». Osylaı aıtqan jurttyń sózi rasqa shyqty. Elbasy Qaırat Ábdirazaqulyna Joǵarǵy Sottyń tizginin qaıta tabystady. Bul – Prezıdenttiń Qaırat Mámıge degen kezekti senimi edi. 2004 jylǵy jazǵan maqalamyzda «Elimizde, qudaıǵa shúkir, oqymysty kóp, biraq onyń bári birdeı zııaly emes. Taǵy bir shúkirshilik – elimizde zııalylar da az emes. Biraq olardyń bári birdeı tulǵa emes. Tulǵa sanaýly-aq. Sol sanaýlynyń biri – Qaırat Mámı. Onyń tulǵalylyǵy – onyń zań ǵylymdarynyń doktory bolǵandyǵynda emes. Onyń tulǵalylyǵy – Halyqaralyq zańgerler odaǵy tóraǵasynyń orynbasary bolǵandyǵynda emes. Tipti, onyń tulǵalylyǵy búkil shen-shekpen, ataq abyroıynda da emes. Onyń tulǵalylyǵy – eline sińirgen eńbegi, soǵan laıyq halqynyń aldyndaǵy qadir-qasıetinde, eliniń óz azamatyna degen qurmetinde. Aqyryn júrip, anyq basyp kele jatqan Qaırat Ábdirazaquly sol halqynyń, sol eliniń aldynda áli de qyzmet ete beredi dep senemiz» dep jazǵan ekenbiz. Sol lebizimizdi búgin on jyl ótken soń taǵy bir márte qaıtalaǵanymyzdyń ábestigi joq shyǵar... Sharafaddın ÁMIR, «Egemen Qazaqstan».