О́z zamanynyń perzenti

Otan aldyndaǵy boryshymdy ótep, ásker qatarynan oralǵanymda jarqyn qabaqpen qushaq jaıa qarsy alǵan aǵalardyń biri Qorqyt Baızaqov bolatyn. Jasynyń úlkendigine qaramastan baýyryna tartyp, qatarynan qaldyrǵan joq. Ol kezde jas jigitter úshin úlkenderdiń janynda júrý úlken qurmet edi. Jatyrqamaı, aınalasyndaǵy joldastarymen tanystyryp, ortalaryndaǵy qýanyshtar men kezdesýlerden qaldyrmaýǵa tyrysty. Kishige izet kórsetip, aǵalyq qamqorlyǵyn aıamaǵan abzal azamatpen osylaı tanystym. Tez aralasyp, baýyrlardaı bolyp kettik. Qorqyt Baızaquly qarapaıym, kishipeıil, qandaı is bolmasyn úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn tyndyrymdy azamat edi. Minezi tik ári keń-tin. Otbasynda jaıly, balalaryn eńbekqor, uqypty adal bolýǵa tárbıeledi. О́zi de qandaı iste bolmasyn tııanaqty, muqııat boldy. Keıin men bilim izdep, aýyldan jyraq kettim. Oqýymdy aıaq­tap elge kelsem Qorqyt Baı­zaquly Mahambet aýdandyq qar­jy bóliminiń meńgerýshisi eken. Saǵynysyp kórisip, syılas­tyǵymyz burynǵydan beter arta tústi. Odan soń aǵamyz jergilikti  josparlaý komıtetiniń tóraǵasy, 1952-1965 jyldary Chkalov atyndaǵy keńshardyń partbıýro hatshysy, Saraıshyq selolyq keńesiniń tóraǵasy jumystaryn abyroımen atqardy. 10 jyl boıy «1 Maı» keńsharynyń kadr bólimin basqardy. Soǵysta bolǵan er-azamat­tardyń súısinerlik erekshe qasıeti – qan maıdandaǵy er­likterin aıtyp maqtanbaıtyn. О́zim de Uly Otan soǵysyna qatystym. Biraq, sarbazdarmen áńgime bola qalǵanda «men sóıttim», «men búıttim» bolmasa «men tank jardym» deıtin áńgimeler estilgen emes. Qorqyt aǵa da bireý ádeıilep suramasa, soǵys týraly ashylyp aıta ber­meıtin. Áıtpese, aǵa­myzdyń ke­ýdesine taqqan «Qyzyl Jul­dyz», jaýyngerlik «Qyzyl tý» ordenderine, «Erligi úshin», «Ber­­lın qalasyndaǵy shaıqasqa qa­­tysqan úshin», «Varshava jáne Kenıgsberg qalalaryn jaýdan bosatqany úshin» medaldaryna, Ýkraına jáne Belorýssııa maı­dandaryndaǵy, erlik isterine maqtanyp, kókirek kóterýine ábden bolatyn edi. Jáne ol ózi soǵan laıyqty da bolatyn. Esesine, Qorqyt Baızaqovtyń eren erlikterin el ańyz etip aıtyp júrdi. Qatardaǵy jaýynger bolyp qantógis urystarǵa ara­lasqan aǵamyzdyń nebir tar jol, taıǵaq keshýdi bastan ótkergenin biletinbiz. Ol eliniń abyroıy men bostandyǵyn qanymen, janymen qorǵaı bildi. Qaıtpas qaısar jaýynger keıin ofıserlik kýrsty támamdap, rota basqardy, urystarǵa aralasty. Qıyndyqtan qaımyqpaı jol taba biletin komandır atandy. Urystarda eki ret jaý oǵy tıip, qatty jaralansa da qaıtadan qandy shaıqastarǵa kirdi. Onyń batyldyǵy týraly 1050-atqyshtar polkiniń komandıri, maıor Kýl­chıı: «Joldas Baızaqovtyń basqa­rýyndaǵy vzvod 1944 jyldyń 29 maýsymynda qarsylastarǵa oq jaýdyra otyryp, jaýdyń 13 soldatyn joıdy. Ol óziniń batyl da erjúrek isterimen jáne sheber basqarýshylyǵymen polk­tyń Dnestr ózeniniń oń jaǵalaýyn azat etýine úlken kómek kórsetti. Q.Baızaqovtyń bul erligi «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtalýǵa ábden laıyq», – dep jazdy. Soǵystan aǵa leıtenant bolyp oralyp, óńirine jaýyn­gerlik úsh ordendi qadap qaıt­qan soldat, sirá, osal emes shyǵar. Aıta berse, Qorqyt Baıza­qovtyń azamattyq, erlik isteri óte kóp. Soǵystan keıingi kezde de aǵa­myzdyń aty qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen, dýaly aýyz ósıetterimen jáne ulaǵatty sózde­rimen shyqty. Ásirese, jastar jaǵy kóbirek jınalǵanda qoǵamda bolyp jatqan keleńsizdikterdi sol ýaqytta-aq dóp basyp aıtyp otyratyn. Búginde qarap otyryp tańyrqaımyn. – Adam óz atyn kisilikpen, izgi­likpen shyǵarady. Kisilikke qonaqjaılylyq, jomarttyq jatady. Al, izgilik – adamdy alǵysqa bóleıtin, óziń ólseń de atyńdy óltirmeıtin erekshe qasıet. Adam bolamyn deseńder, aınalaıyndar, Abaı atalaryń aıtpaqshy, ja­mandyq ataýlydan alys bolyń­dar. Jamandyqtyń da túri kóp. Mysaly, ashý – aqyldyń jaýy. Al, qorqaqtyq ezdikke jeteleıdi, qorqaqtyqtyń joldasy – úreı, buǵan keshegi soǵys kezinde kózimiz anyq jetti. Jaǵympazdyq ta sol qorqaqtyqtyń aǵaıyny. Erinshektik pen jalqaýlyq – adamnyń aıaǵyn bastyrmas, kózin ashtyrmas, eńseni basyp, júnjitetin aýrý. Kisi bolamyn deseńder, kúnshildikten qashyq júrińder. Qumardyń quly bolýdan saq bolyńdar! Qumardyń qurty – aqsha men araq, – dep únemi aıtyp júrýshi edi. Qorqyt Baızaqovty biletinder «úlken júrekti azamat edi», «jomart jan edi» dep áli kúnge deıin qurmetpen eske alyp otyrady. «Taý alystaǵan saıyn bıikteı beredi» degendeı, áz aǵanyń asqaq tulǵasy men erlik isteri, azamattyq bolmysy men parasatty beınesi ýaqyt ótken saıyn zoraıyp keledi. Orynǵalı QARASAEV, soǵys jáne eńbek ardageri, Atyraý oblysynyń qurmetti azamaty.