Soqtyqpaly-soqpaqty ómir joldarynan ótip, sol jolda keıingi býyn úshin tańdaıǵa bal jaqqandaı órisi keń ónege qaldyrǵan Qııas Ybyraıuly Sársenbaev bolatyn. Eline adal eńbek etýdi ómirlik murat tutqan, sol muratqa jetý jolyndaǵy kedergi-qıyndyqtardy qaısarlyqpen jeńip otyrǵan ol bir ǵasyrdyń belesine kóterilip otyr. Qııas aǵanyń kishilik pen kisilikti teń ustaǵan bekzat bolmysy bólek edi.
Qııas Sársenbaev Torǵaı oblysy Yrǵyz ýeziniń Tasótkel aýyldyq keńesine qarasty Tereńsaı degen aýylda dúnıege kelgen. Ákesi Ybyraı aıtaryn qas-qabaǵymen ańǵartatyn, sóılep ketse áńgimesiniń sońyn pálsapalyq oımen tujyrymdaıtyn kósheli kisi bolypty. Bolashaqty boljaı biletin sol qarııa Qııasty buǵanasy qatpaı jatyp ol kezde edáýir bedeldi oqý orny sanalatyn Temirdegi tehnıkýmǵa oqytady. Ony bitirip kelgennen keıin 1934-1937 jyldary Yrǵyz aýdanynyń Temirastaý aýyldyq keńesinde hatshy bolyp isteıdi. Jas jigittiń isiniń tııanaqtylyǵyn kórgen aýdan basshylary 1937 jyly aýdandyq keńes atqarý komıtetiniń jalpy bólim meńgerýshisi, keıinirek jaýapty hatshy etip taǵaıyndaıdy. Bul qyzmette ásker qataryna shaqyrylǵanǵa deıin istegen Qııas sol jyldarda aýdandaǵy bedeli bıik, sózi ótimdi qyzmetkerlerdiń biri sanalypty.
Uly Otan soǵysynyń keskilesken shaıqastary shyrqaý shegine jetken 1942 jyly Qııas aǵa aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy Muqyshev, aýpartkomnyń bólim meńgerýshisi Súıintaev, aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy Nurjanov, memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń aýdandyq ýákili Ájmaǵanbetovpen birge maıdanǵa saıası qyzmetshiler daıarlaý maqsatyndaǵy arnaýly shaqyrý boıynsha Brıanskidegi áskerı-saıası ýchılıshege oqýǵa jiberiledi. Ýchılısheni bitirgennen keıin 340-atqyshtar dıvızııasynyń quramyndaǵy 1144-atqyshtar polkiniń qatarynda batalon komıssary, polk komsomol uıymynyń sekretary bolyp, jaýyngerlerdi jeńiske jigerlendirý jumystaryn júrgizedi. О́zi de soldattarmen birge talaı shaıqasqa kirip, erliktiń eren úlgilerin kórsetipti.
Qıekeńniń Voronej maıdanynan bastalǵan jaýyngerlik joldary Belgorod, Harkov, Kıev, Praga qalalaryn jaýdan bosatýǵa deıin sozylǵan. Batalon komıssary retinde talaı surapyl shaıqastarǵa sarbazdaryn bastap kirgen kapıtan Qııas Sársenbaev týraly ol kisiniń kózi tirisinde merzimdi baspasózde talaı maqala, ocherkter jarııalanǵan edi. Sol bir sarǵaıǵan gazet qıyndylaryna kóz júgirte otyryp sarbazdardyń ulttyq namysyn bıikte ustaǵan sandaǵan erlikterine kýá bolamyz. Bir maqalada Uly Otan soǵysynyń taǵdyryn sheshýshi urystardyń biri Kıev qalasy úshin bolǵan shaıqasta Qııas aǵa komıssar bolǵan batalon Dnepr ózeninen alǵashqylardyń biri bolyp ótip, arttaǵy negizgi topqa jol ashqandyǵy baıandalypty. Strategııalyq mańyzy asa zor Kıevti bermeý úshin fashıster jantalasa qarsylyq kórsetken. Jańbyrdaı jaýǵan oq, úzdiksiz jarylǵan snarıad ózenniń ústi men eki jaǵalaýdy astan-kesten etken. Batalonnan biraz jaýynger oqqa ushyp, kóbisi jaralanǵan, biraq tapsyrma oryndalǵan. Osy shaıqasta kórsetken erligi men batyldyǵy úshin Qııas Sársenbaev «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalyp kapıtan ataǵyn alǵan.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin oq pen ottyń arasynan aman qalǵan maıdanger dostar ózara hat jazysyp turypty. Saratov oblysynda turǵan maıdandasy Semen Vasılevıch Glýshenko men áıeli Marııa Mıhaılovna: «Qııas-aý, esińde bolar, 1943 jyldyń 16 aqpany! Biz úshin ólim men ómir tarazyǵa túsken kún. Ol kezde biz Staryı Oskol qalasynyń túbinde edik qoı. Nebary on bir adam jaýdyń bir vzvodymen shaıqasqa tústik. Jaýdy bógeımiz dep shaǵyn top bólinip qaldyq. Fashıster qaıtkenmen de bizdiń qorǵanys shebimizdi buzyp shyqqysy keldi. Jan-jaǵymyzdy oq orap, bas kótertpedi emes pe? Biz 27 jaý soldatyn tutqynǵa aldyq. Sonda biz búgingi tirshilik týraly oıladyq pa? Bilmeımin, áıteýir jan dúnıemiz jaýǵa toıtarys berip, keri shegindirý boldy emes pe? Sonsha qıynshylyqtardan ótip, búgingi beıbit ómirdiń jemisin jep otyrǵan bizder – baqytty adamdarmyz. Al sol urys alańynda qanshama aıaýly azamattar qaldy. Olar eske túskende júregiń syzdaıdy...».
Maıdan jolyn qazirgi Chehııanyń astanasy Praga qalasyn bosatý jáne fashısterdi óz uıasy Berlınde talqandaý shaıqasymen aıaqtaǵan Qııas aǵa soǵys qımyldaryndaǵy erligi men batyrlyǵy úshin keýdesine eki «Qyzyl Juldyz», úsh I jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderin, jıyrmashaqty medaldar taǵyp, 1946 jyly elge oraldy.
Jas kadr elge oralǵan soń uzamaı aýpartkom tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady. Surapyl soǵystyń ortasynda júrip, beıbit eńbekti ańsap kelgen Qııas qısyny ketip, qııýy qashqan tirlikti túzetýge, eńsesi túsken eldiń rýhyn kóterýge bel sheship, bilek sybanyp kirisedi.
1952 jyly Qııas Sársenbaev Yrǵyz aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵy qyzmetine joǵarylatylady. Sol jyly bastalyp, eki jylda aıaqtalǵan ataqty Aqshı bógetin salýǵa osy qyzmette júrip Qııas aǵa tikeleı basshylyq jasaǵan. Ondaı úlken qurylysty júrgizý, oǵan aýdan halqyn túgeldeı kezekpen jumyldyrýdy uıymdastyrý úshin qaırat-jiger men biliktilikti qajet etkeni belgili. Qıekeń osy jumystyń basy-qasynda tynbaı júrip, ony abyroımen aıaqtap shyǵady. Bóget salynǵannan keıin 5.4 myń gektar jer shuraıly shabyndyqqa aınalady. Mine, 60 jyldan asty – osy mańdaǵy sharýashylyqtyń, jeke qojalyqtyń maldaryna qystyq pishen osy bóget arqyly sýlandyrylǵan jerden daıyndalady.
О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń ortasyndaǵy «otyz myńshylar» qozǵalysy negizinde óz erikterimen aýyl sharýashylyǵyn kóterýge shaqyrǵan úndeý boıynsha Qııas Sársenbaev artta qalǵan Kırov kolhozynyń tóraǵasy qyzmetine jiberilipti. Eki jyldyń ishinde kolhoz ekonomıkasy nyǵaıyp, kórsetkishteri joǵary ujymdar qataryna qosylǵan. Al, 1957 jyly kolhozdar biriktirilip keńsharlarǵa aınalǵan kezde bes kolhozdyń izinde qurylǵan Kalının atyndaǵy keńsharǵa dırektor bolyp taǵaıyndalǵan.
«Jas kelse – iske» degendeı, jas dırektor buryn «ońasha buzaý» bolyp kelgen ujymdardy «ortaq ógizdiń» arbasyna úılestirip, keńshar sharýasyn lezde bir izge sala biledi. Az ýaqytta dırektordyń biliktilik, iskerlik, uıymdastyrýshylyq qabiletteri jarqyraı kórinedi. Burynǵy óz aldyna otaý úı bolǵan sharýashylyqtardyń birlesip atqarǵan jumystary nátıjesin kóp kúttirmepti. Keńshar az jyldyń ishinde tabysy mol, ónimderi sapaly sharýashylyqqa aınalady.
Qıekeń basqarǵan jyldary atalmysh keńshar ortalyǵynda kóptegen turǵyn úıler, klýb, balalar baqshasy, aýrýhana, dúkender salynady. Jańa tıpti mektep salý josparda bolmaǵandyqtan keńshar esebinen qaǵazǵa mal qora dep kórsetilip, bilim uıasy paıdalanýǵa berilgen. Bul urpaq úshin dep basty oqqa baılaý desek qatelespeımiz. Qıekeńniń óz bastamasymen atqarylǵan bul isi úshin oǵan «Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń úzdigi» degen ataq ta berilgen eken. Keńsharda mádenı jumystarǵa kóp kóńil bólinip, kıno, konsert turaqty kórsetilip otyrǵan.
«Balańa mal qaldyrma, tal qaldyr» degen halyq danalyǵyn ustanǵan Qıekeń keńshar ortalyǵyna turǵyndardy jumyldyryp tal, terekter ekkizipti. Keıin ol demalatyn úlken baqqa aınalǵan. Halyq ony «Qııastyń baǵy» dep ketken.
Qıekeń sol Kalının atyndaǵy keńshardy 19 jyl basqarypty. Oblystaǵy úlgi tirek sharýashylyǵyna aınalǵan, talaı ret respýblıkalyq, oblystyq semınarlar ótken keńshar el aýzynda «Kadrlar ustahanasy» atalypty. Rasynda da, ózderi maqtan etken «Qııastyń shekpeninen» keıin oblysqa tanylǵan sharýashylyq basshylary T.Tuıaqbaev, T.Baıdáýletov, S.Qaltaev, A.Qarataev, S.Kádirbaev, I.Sholjanov qanattanǵan. Sharýany shyrq úıiretin A.Qoılybaev, Q.Jubanııazov, K.Baıaýbaev, S.Júsipov, S.Tólegenov sekildi bólimshe basqarýshylary da «ustazymyz Qııas qoı» dep maqtanatyn. Al, sharýashylyq basqarý isine Qıekeń ózi baýlyǵan Úbiniǵajyp Jumaǵalıev estafetany ustazynan qabyldap alǵany bar.
Asyl murattardy ustanǵan azamat artyna jarqyn iz qaldyrdy. О́zi irgetasyn qalap, ýyǵyn qadaǵan Kalının atyndaǵy keńshardy bıikke kóterdi, keńshar onyń abyroıyn asqaqtatty. Qııas aǵa maıdanda alǵan bes ordenine qosa, Lenın ordenimen eki ret, Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen marapattaldy. KOKP-nyń HHIII seziniń, Qazaqstan Kompartııasynyń V-VI jáne H sezderiniń delegaty, VII saılanǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty boldy. «Qazaq KSR-niń aýyl sharýashylyǵyna eńbek sińirgen qyzmetkeri» ataǵyn aldy. Belgili qoǵam qaıratkeri Saǵıdolla Qubashev «Aqtóbe jerinde ózim syılaıtyn azamattar kóp, solardyń ishinde erekshe syılaıtynym Qııas Sársenbaev. Men ony aǵa dep aıtpasam da, aǵamdaı kóremin. Qazaqta eń joǵary ataq, qurmet bar. Ol azamat ataný. Eline, kópke adal qyzmet kórsetkendi ǵana «Azamat» dep inilik iltıpatyn bildirgen eken. Bul ataly sózge biz de qosyldyq.
Rahymjan О́TEMIS.
Aqtóbe oblysy.
