Áńgime Rýmıdiń bir másnáýıiniń maǵynasy jóninde bolmaq. Másnáýıdiń qysqasha sıýjeti mynadaı: Bir kúni qytaı sýretshileri «Bizdiń túrik sýretshilerinen ónerimiz ilgeri» dep maqtanady. Túrik sýretshileri de «Joq, biz senderden joǵarymyz. Bizdiń ónerimiz alda» –dep buǵan qarsy shyǵady. Bul talas-tartys qulaǵyna jetken Sultan eki jaqqa talasqandy qoıyp, saıysýǵa shaqyrady. Eki tarap sýretshileri usynysty qabyl alyp, qarama-qarsy eki qabyrǵaǵa sýret salý isin bastap jiberedi. Qytaı sýretshileri Sultannan ártúrli boıaý surap, bar ónerin salady. Al túrik sýretshileri kóp nárse talap etpeı, tek qabyrǵadaǵy kir-daqtardy ketiretin zattar suraıdy. Túrli tústi boıaý paıdalanbaı-aq, tússiz sýret salýǵa kóshedi. Eki tarap sýretterin salyp bitken soń Sultan aldymen qytaı sýretshileriniń qabyrǵasyna burylady. Myń san boıaýdy battastyryp, áshekeı syndy jarqyraǵan sýretke tánti bolyp, saltanaty men ásemdigine yrzalyq bildiredi. Kezek túrik sýretshilerine kelip, qabyrǵadaǵy perdeni alýdy ótinedi. Biraq túrik sýretshileri qabyrǵany aınadaı etip tazalap qana qoıǵandyqtan oǵan shaǵylysqan sýret tek qytaı ónerpazdarynyń, salqar dalanyń sýreti edi. Biraq tap-taza, tup-tunyq qabyrǵaǵa shaǵylysqan sýret bárinen ásem, kórkem bolyp kórinedi. Bul kóriniske tań qalǵan Sultan jeńisti túrik sýretshilerine beredi. Osylaısha, aınadaı tunyq qabyrǵa jasap, oǵan syrtqy kórinisterdi shaǵylystyrý arqyly túrik sýretshileri marapatqa keneledi.
Mine, másnáýı sıýjetiniń uzyn-sonar qalyby osy. Budan ne túıdińiz? Qandaı ǵıbrat aldyńyz?
Rýmı bul másnáýıi arqyly júrek aınasynyń ulylyǵyn sóz etedi. Iаǵnı qytaı sýretshileri degenimiz – syrtqy kórinistiń sheńberimen ǵana shektelip, ishki mánge oı júgirte almaǵan adamdar. Abaı tilimen aıtsaq, eki kózi alaryp, aspanǵa qur qaraǵan pendeler. Júregin menmendik, tákapparlyq, áýesqoılyq, ashkózdik syndy keri ǵadettermen qorshap alǵan adamdar ár zattyń syrtqy qalybyn kórýmen ǵana shektelmek. Sheksiz darııanyń qasynda qumyrasyna bir aıaq sý quıylǵanǵa menmendikke, sózýarlyqqa salynyp, jyǵasyn túzetýmen áýre bolý kúlki shaqyrarlyq. «Bilim ózińdi bilý, sen ózińdi bilmeseń, bul neni bilý?» degen danalar taǵylymy bilimniń syrtqy jáne ishki qyry baryn baıan etedi. Syrtqy, ıaǵnı aqparattyq qana bilimimen zattardyń mánine jetý múmkin emes. Aqyldy ártúrli dertten tazartyp, álemdi taný jaıly Shákárim Qudaıberdiuly:
Aqyl qusy adaspaı aspandasa,
Álemde nárse bolmas oǵan tasa,
Jeti kók jerden ońaı basqysh bolyp,
Ǵaryshqa qol jetedi qarmalasa.
Iаǵnı adamnyń negizgi mindetiniń biri – aqyl men júrekti saf kúıinde saqtap, ózin taný. Eger aqyl bylǵansa, jeke basynan artylmaq emes. «Adamdy tutqyndaǵyń kelse, qyzǵanysh pen renishke qamap qoı» degen batys fılosofynyń pikirinde mán bar.
Al másnáýıdegi túrik sýretshileri degenimiz – júregin jarqyratyp, taza qalpynda saqtaǵan adamdar beınesi. Másnáýı tápsirshisi, túrik ǵalymy bul sýretshiler jóninde: «Olar túrli tústiden góri tússiz bolýdy tańdady. О́ıtkeni olar tússizdiktiń artyqshylyǵyn biletin edi. Osynshama kóp tústiń aqyry tússizdik ekenin de uǵynatyn. О́ner – tústiń kóptiginde emes, tússizdikti kórsete bilýde. Áıtpese, aspandaǵy bulttardyń, darııadaǵy sýdyń óz tústeri joq. Olardy ártúrli túske bóleıtin aspandaǵy kún» deıdi. Rýmı másnáýıiniń negizgi ǵıbratty arqaýy – júrekti týma qalpynda saqtap, múmkindikterin ashý. Álemdegi kórinistiń bári júrek arqyly seziletindikten, aqyn júrek aınasyn álemniń kindigi ispetti kóredi. Shynynda, júrek kýlti qazaqtyń ulttyq tanymynda da joǵarǵy mańyzǵa ıe. «Júrektiń kózi ashylsa, haqtyqtyń túser sáýlesi» degen hákimniń qara sózinde de júrekti bar músheniń basyna shyǵaratyny bar. Júregin kirletken adamǵa dúnıeniń bári zulymdyq pen jamandyqqa, áýre-sarsańǵa toly. Al júregi taza adam adamzattyń bárin súıip, kún sekildi ózinen jaryq bólmek. Ál-Farabı bul tujyrymdy óleń arqyly jetkizedi.
Ǵaqlııa kózben qarasań,
Dúnıe – ǵajap, sen – esik.
Jahly kózben qarasań,
Dúnıe – qoqys, sen – menshik.
Rýmıdiń kózqarasy boıynsha adam álemniń kishi bólshegi. «Jaqsy qara ózińe kishkentaı álemsiń sen, álemniń kóziniń qarashyǵy bolǵan adamsyń sen». «Sen muhıt ishindegi tamshy emes, tamshy ishindegi muhıtsyń». Al siz júrek aınańyzdy qandaı qundylyqtarmen shaǵylystyryp júrsiz?
